Prawa kardynalne

Prawa kardynalne – ustawy przeforsowane w latach 1767–1768 w Warszawie na sejmie, zwanym "Repninowskim". Obejmowały podstawowe zasady ustroju demokracji szlacheckiej, gwarantujące szlachcie: wolną elekcję, utrzymanie liberum veto na sejmach, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi, nietykalność osobistą (neminem captivabimus), przywileje w sprawowaniu rządów oraz posiadania ziemi i władzy nad chłopstwem.

Zostały zagwarantowane przez Katarzynę II. Nawiązywały one duchem do artykułów henrykowskich i również miały charakter ustawy zasadniczej. Prawa te nie miały możliwości się zmienić – miały być stałe. Zapewniały one utrzymanie dawnego porządku rzeczy, na co przystała koalicja magnatów i "zwolenników polityki państw ościennych". Dzięki temu prawa uzyskały w 1768 gwarancję ze strony Rosji, zaś w 1775 wszystkich trzech mocarstw ościennych (Prusy, Austria i Rosja). W wyniku takiego przebiegu sprawy sąsiedzi Polski zdobyli możliwość wywierania wpływu na jej politykę wewnętrzną. Zostały uchylone przez Sejm Wielki, a przywrócone w 1793 przez sejm grodzieński.

Mianem "praw kardynalnych" określa się również zbiór podstawowych zasad ustrojowych sformułowanych już w wieku XVII. Ich przestrzeganie gwarantowało utrzymanie słynnej "złotej wolności".

Sejm w 1768 uchwalił następujące prawa kardynalne i sprawy zaliczające się do materiae status, a więc możliwe do uchwalenia bądź zmiany jedynie przy jednogłośnym orzeczeniu sejmu:

Prawa kardynalne (niezmienne)

• Zasada wolnej elekcji
• Zasada Liberum veto
• Zasada Neminem Captivabimus – nietykalności osobistej szlachty
• Prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi (zawiązywania konfederacji i rokoszu)
• Wyłączne prawo dla szlachty do piastowania urzędów i posiadania ziemi
• Niemal nieograniczona władza dziedziców nad chłopami (oprócz możliwości karania śmiercią)
• Unia z Litwą
• Utrzymanie przywilejów Prus Królewskich

Materiae status

Materiae status - prawa, które można było zmienić jedynie za zgodą wszystkich posłów na sejmie.

• Zmienianie i podnoszenie podatków
• Powiększanie wojska
• Zawieranie przymierzy i umów handlowych
• Wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju
• Sprawy monetarne
• Zmiany sposobu sejmowania i sejmikowania
• Zwoływanie pospolitego ruszenia
• Zmiany i tworzenie nowych urzędów