Główszczyzna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Główszczyzna (łac. poena capitis) – kara prywatna w prawie średniowiecznym; suma pieniędzy należna rodzinie ofiary (lub jej panu feudalnemu) za głowę zabitego. Podobną karą była nawiązka płacona za zranienie.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Instytucja ta była znana w starożytności, o czym świadczą fragmenty poematów homerowych:

A wszakże zapłata

Niejednemu nagradza śmierć syna i brata;

Dawszy okupy siedzi spokojnie morderca,

Tamten zapał umarza zjątrzonego serca[1]

oraz

W tymże mieście na rynku liczny lud się tłoczy,

Między dwoma mężami żwawy spór się toczy

O zabójstwa zapłatę[2].

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

W związku z niewyodrębnieniem w prawie średniowiecznym prawa karnego i prawa cywilnego sprawca przestępstwa początkowo odpowiadał za zabójstwo przed rodziną zmarłego (z pominięciem instytucji państwowych – co wynikało z ich słabości w średniowieczu). Było to przejawem obowiązującej w prawie karnym zasady prywatnoprawnej. Za śmierć członka rodu domagano się śmierci zabójcy. Wywoływało to zemstę rodu, z którego ten się wywodził, co z kolei prowadziło do wróżd (prywatnych wojen). Istniała jednak alternatywna możliwość pieniężnego wykupienia się od zemsty (początkowo był to warunek wstępny). Główszczyzna była więc swoistym zastępstwem kary śmierci, co powodowało, że nie należała się w wypadku wykonania kary głównej. Karę pieniężną propagowali władcy i Kościół, by ograniczyć wojny rodowe (Pokój Boży). Główszczyznę zobowiązany był zapłacić zabójca. Początkowo, w przypadku, gdy tego nie zrobił (np. w wypadku śmierci, ucieczki, itp.) do uregulowania należności zobowiązana była jego rodzina (z odziedziczonego majątku). W niedługim czasie kara pieniężna stała się regułą, dopiero w razie niezapłacenia główszczyzny sprawca podlegał karze śmierci. Zasada ta uprzywilejowywała ludzi bogatych, zazwyczaj członków szlachty oraz patrycjatu, ponieważ dysponowali oni środkami potrzebnymi do zapłaty kary. Na przełomie XVI i XVII w. wykształciła się inna praktyka – główszczyzny płacono obok kary śmierci (albo obok kary wieży), które były średniowiecznym, dodatkowym publicznym elementem kary (pierwotnie były to również kary pieniężne) – był to tak zwany system kar kompozycyjnych (łączyły w sobie karę prywatną i publiczną). Ostatecznie wraz z rozwojem instytucji państwowych (ich wzmacniania się zwłaszcza w państwach absolutnych) zaczęły one coraz bardziej ingerować w zasady regulujące główszczyznę - ograniczano możliwości jej stosowania, aż wreszcie całkiem zanikła. Był to wyraz zwycięstwa zasady publicznoprawnej w prawie karnym.

Wymiar główszczyzny[edytuj | edytuj kod]

Wysokość główszczyzny była uzależniona od przynależności społecznej zabitego (stanowiło to przejaw stanowości w ówczesnym prawie) np. zgodnie z prawem salickim za zabicie Rzymianina (jeśli nie był biesiadnikiem królewskim) płacono 100 solidów, uśmiercenie wolnego Franka kosztowało 200 solidów, natomiast za śmierć członka drużyny królewskiej wymagano zapłaty 600 solidów. Stanowość w prawie powodowała również, że do pobrania główszczyzny przypadającej za śmierć chłopa uprawniony był również jego pan feudalny, ewentualnie król, który zazwyczaj zatrzymywał połowę kary (za utratę poddanego). Według niektórych porządków prawnych wysokość główszczyzny zależała także od płci ofiary. Przeważnie za zabicie kobiety płacono wyższą karę niż za śmierć mężczyzny (argumentowano to potrzebą zagwarantowania większej ochrony prawnej tej która nie może się bronić orężem). Prawo rypuarskie przewidywało, że za zabicie kobiety, która była w wieku pozwalającym jej rodzić potomstwo groziła główszczyzną trzykrotnie wyższą niż za morderstwo mężczyzny. Na wysokość kary wpływał również wiek ofiary. Zazwyczaj wysokość główszczyzny określano dokładnie, zdarzały się jednak przypadki, gdy dokładne określenie jej wymiaru pozostawiano sędziemu, Edykt Rothara (zbiór prawa longobardzkiego) stanowił: jeśli ktoś zabije przypadkiem małe dziecko niewolnika domowego, niech rozstrzygnie sędzia; niech będzie okupione stosownie do wieku i korzyści, jaką mogło przynieść. W Anglii główszczyzna czyli wergild, wynosiła 100 szylingw za wolnego rolnika, a 600 za pana gruntowego[3].

Główszczyzna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Wykształcenie się główszczyzny w polskim prawie nastąpiło w sposób typowy dla prawa średniowiecznego. Wspomina o niej Księga elbląska, według niej za zabójstwo rycerza lub kupca należało zapłacić karę w wysokości 50 grzywien, natomiast za zabójstwo chłopa lub cudzoziemca – 30 grzywien. W prawie mazowieckim za zabójstwo kobiety przewidziana była dodatkowa kara pieniężna płacona na rzecz księżnej nazywana ruszycą. Kolejne regulacje dotyczące główszczyzny zawierają Statuty Kazimierza Wielkiego[4] gdzie wynosiła: 60 grzywien za zabójstwo szlachcica w Małopolsce (30 w Wielkopolsce), 30 grzywien za zabójstwo włodyki, 15 grzywien za panoszy i 10 grzywien za chłopa (z czego 4 grzywny inkasował kasztelan lub pan dominialny, 6 rodzina zabitego)[5]. Następne regulacje dotyczące główszczyzny płaconej za szlachcica pochodzą z lat:

  • 1493 - 120 grzywien[6],
  • 1588 - 240 grzywien (za zabójstwo przy użyciu broni palnej dwukrotność, czyli 480 grzywien)[7].

Były to pokaźne sumy (dochód ze średniego folwarku wraz z świadczeniami chłopskimi wynosił około 115 grzywien). Pod koniec XVI w. wzrost wartości główszczyzny był nie tylko spowodowany utratą wartości przez pieniądz, ale również rozwojem przywilejów szlacheckich tego stanu.

Główszczyznę chłopską ustalano w:

Połowa przypadała rodzinie, połowę zabierał pan. W prawie wiejskim kary pieniężne (w tym główszczyzna) były rozpowszechnione ponieważ panowie nie chcieli tracić rąk do pracy na folwarkach.

Główszczyzna za zabójstwo mieszczanina równa była główszczyźnie za zabójstwo chłopa, istniały jednak wyjątki - za zabójstwo: gdańszczan, torunian oraz rajców i ławników niektórych miast płacono główszczyznę szlachecką[10]. W prawie miejskim kobietom przysługiwały stawki o połowę niższe. Strony, w drodze ugody, mogły zmniejszyć kwotę ustalonej przez prawo kary.

W Polsce główszczyzna istniała dłużej niż w innych państwach. Przyczyną tego była słaba pozycja władzy centralnej, oraz przywileje dla szlachty, jakie niósł system kar kompozycyjnych - w razie zabójstwa chłopa lub mieszczanina przez szlachcica płacił on tylko główszczyznę. Ten stan rzeczy był poddany krytyce już od XVI w. - w prawie miejskim czynił to J. Cerasinus Kristein, a w prawie ziemskim Andrzej Frycz Modrzewski.

Zgodnie z artykułem 1 rozdziału 12 III Statutu Litewskiego z 1588 szlachcic za rozmyślne zabójstwo plebejusza karany był śmiercią, wyrok taki mógł zapaść tylko po spełnieniu określonych warunków (m.in. potwierdzenie oskarżenia przez przynajmniej 6 świadków, w tym 2 ze stanu szlacheckiego), przy uwzględnieniu rozmaitych okoliczności łagodzących groziła jedynie kara pieniężna[11]. W 1768 artykuł XX praw kardynalnych[12] rozszerzył ten artykuł na całość terytorium Rzeczypospolitej wraz z obowiązującą na Litwie ustawą z 1726 zakazującą rodzinie zabitego (pod rygorem odpowedzialności karnej i nieważności umowy) nawiązywania układów z zabójcą w celu zwonienienia go od opowiedzialności w zamian za opłatę[13].

Przypisy

  1. Iliada Pieśń IX Poselstwo do Achillesa wers 412-415, przekład Dmochowskiego
  2. Pieśń XVIII Sporządzenie zbroi Achillesa wers 347-349
  3. Paul Johnson: Historia Anglików. Gdańsk: Marabut, 1995, s. 49. ISBN 83-85893-16-4.
  4. Volumina Legum t.1, Romuald Hube, Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego Warszawa 1881 s.109n i 134. Oswald Balzer Skartabelat w ustroju szlachetstwa polskiego Kraków 1911 s. 1 - 5. Stanisław Kutrzeba Mężobójstwo w prawie polskiem XIV i XV wieku Kraków 1907 s. 131n
  5. Dane te dotyczą Małopolski. W Wielkopolsce główszczyzna rycerska wynosiła początkowo 30 grzywien, na przełomie XIV/XV w. podniesiona została do normy małopolskiej (Kutrzeba, op.cit. s.133). Odpowiednio kmieca wzrosła z 6 do 9 (s. 143). W Ziemi sieradzkiej wynosiła 10 lecz dzielona była w proporcji: 6 dla właściciela, 4 dla krewnych (s.139). Na Rusi podwyższano do 12 gdy zabitym był poddany królewski (s.140)
  6. Vol. leg. t.1 s.125 De homicidio et capite nobilium solvendis. Odróżniano zabójstwo w obronie własnej - 60 grzywien De in sui defensione tamże
  7. Vol. leg. t.2 s.255 O mężobójstwach, i skrutyniach [śledztwach], i wieży Tamże (s.256) o nieumyślnym spowodowaniu śmierci.
  8. t.2 s.206 O mężobójstwie plebeiorum
  9. t.3 s.326 Taxa capitis plebeiorum. Lista przepisów na ten temat Inwentarz Voluminow legum przedruk wydania XX. Pijarow. Cz. 1, Do tomów I-VI s. 248 - 251. Wyraz mężobójstwo był niedokładnym tłumaczeniem łac. homicidium oznaczającym zabicie człowieka. Widać to w artykule 33 Exceptów Mazowieckich jeśliby kto ojca, matkę, albo brata, albo siostrę, stryja rodzonego, albo męża, albo żonę, albo po którym by miał w dobra sukcesować [odziedziczyć] zabił: takowy mężobójca...
  10. Podobnie III Statut Litewski w razie zranienia czy zabójstwa na równi ze szlachtą traktował ochrzczonych Żydów (rozdział 12 artykuł 7 zdanie ostatnie) co było źródłem mylnych przypuszczeń jakoby nadawał im szlachectwo.
  11. Statut z 1588 w edycji z roku 1744, Artykuł 1 rozdziału 12 fotokopia str.371 i następnej
  12. Volumina Legum t.7 s.280n
  13. Vol. leg. t.6 s.246n

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, Księgarnia Akademicka 2002, ISBN 83-7188-609-8
  • Katarzyna Sójka-Zielińska, Historia prawa, Wydawnictwo prawnicze LexisNexis, Warszawa 2001, ISBN 83-7334-393-8
  • Michał Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa, 1973, (kolejne wydania 1975, 1979, 1980, 1985, 1987, 1994, 1995, 1997 (ISBN 83-7334-030-0))