Seksizm językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Seksizm językowy lub seksizm lingwistycznydyskryminacyjna odmiana seksizmu, polegająca na deprecjonowaniu za pomocą języka osób należących do jednej z płci, przy czym niemal zawsze deprecjonowane są kobiety[1].

Uprawomocnienie i sposoby przeciwdziałania[edytuj | edytuj kod]

Seksizm w języku to zjawisko o długiej historii, jednak w XVIII wieku zyskał status oficjalnie stosowanej reguły[potrzebne źródło]. Ówcześni gramatycy, wśród których z powodu dyskryminacji kobiet w edukacji i nauce, dominowali mężczyźni, ustalili że "nadrzędną Istotą [...] we wszystkich językach jest Mężczyzna, tak samo jak Płeć męska jest nadrzędna i doskonalsza"[2]. Obecnie seksistowski charakter języka i jego wpływ na psychologię jednostek i strukturę społeczną są przedmiotem intensywnych badań i debaty[3]. Zdaniem części uczonych "otwarte stawianie kwestii seksistowskiego charakteru języka stanowi jeden ze wstępnych warunków rozwoju świadomości społecznej w zakresie seksizmu oraz podjęcia działań na rzecz jego zniesienia"[4]. Przeciwdziałanie seksizmowi w języku obejmuje m.in. używanie żeńskich form nazw stanowisk wobec kobiet[5] (w języku polskim) lub używanie form neutralnych płciowo dla ogólnego określenia nazw stanowisk (np. w języku angielskim: chairperson zamiast chairman). Seksizm językowy od 1987 roku jest kwestią, którą zajmuje się UNESCO. UNESCO przyjęło stanowisko, iż w trosce o precyzję wysławiania się oraz niestosowanie praktyk dyskryminacyjnych wobec kobiet, należy używać języka neutralnego płciowo[6]. Eliminacja seksizmu z języka to od 1990 roku również zalecenie Rady Europy[7].

Język a społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Język jest podstawowym czynnikiem socjalizacji i internalizacji norm społecznych. Stanowi artefakt kulturowy o istotnym znaczeniu symbolicznym. Słowa i wypowiedzi, których celem jest komunikacja interpersonalna, są systemem korespondującym z systemem społecznym. "Słowa są symbolami zawierającymi znaczenia: definiują, opisują i wartościują"[8]. Język, ewoluujący w toku historii władających nim społeczeństw, na którego kształtowanie i zmiany wpływają m.in. okoliczności ekonomiczne i polityczne, niesie ze sobą przekaz dotyczący statusu społecznego, ról płciowych i stereotypów dotyczących kobiet i mężczyzn[potrzebne źródło].

Charakterystyka zjawiska[edytuj | edytuj kod]

Jak wskazuje Philip M. Smith określenia dotyczące kobiet przechodzą proces degradacji semantycznej, polegający na stopniowym deprecjonowaniu znaczeń lub konotacji. "Leksykografowie zauważyli, że słowa bądź określenia, które kojarzono z kobietami, posiadają często właściwości, które odpowiadają społecznym stereotypom i ocenom odnoszącym się do kobiet jako grupy"[9]. Prof. Małgorzata Marcjanik, językoznawczyni, wskazuje na tradycję wiązania mniejszego prestiżu z nazwą stanowiska wyrażoną w formie żeńskiej, niż z nazwą wyrażoną w formie męskiej[10].

Seksizm w języku przejawia się nie tylko w degradacji semantycznej, ale również w określaniu tożsamości kobiet w zależności od ich związku z mężczyznami oraz wykluczaniu lub ignorowaniu kobiet.[11][12]

Przykładem określania tożsamości kobiet z zależności od ich związku z mężczyznami jest różnicowanie zwrotów grzecznościowych wobec kobiet według tego czy są niezamężne czy zamężne. W języku polskim używa się określeń Panna (ang.: Miss) i Pani (ang.: Mrs.). W ten sposób tożsamość kobiety definiowana jest przez obecność mężczyzny – męża[potrzebne źródło]. W przypadku mężczyzn seksizm językowy z zwrotach grzecznościowych nie występuje, jako że niezależnie od tego czy są żonaci lub nie, używany jest tylko zwrot Pan (ang.: Mr), nie stosuje się zwrotu Kawaler. Obecnie w języku polskim odchodzi się od stosowania opisywanego rozróżnienia w zwrotach grzecznościowych wobec kobiet – używa się słowa Pani[potrzebne źródło]. W języku angielskim neutralnym określeniem nieuwzględniającym tego rozróżnienia jest Ms..

W języku polskim wykluczanie lub ignorowanie kobiet polega[według kogo?] m.in. na używaniu wobec kobiet męskich form nazw stanowisk – np. dyrektor zamiast dyrektorka, psycholog zamiast psycholożka. W języku angielskim przykładem jest policeman (policjant) – użycie tego terminu sugeruje, że osoba pracująca w policji jest mężczyzną (ang. man). Poza tym w języku polskim istnieje praktyka formułowania komunikatów skierowanych do anonimowej osoby, która może być kobietą lub mężczyzną, tak jakby ta osoba była mężczyzną, czyli z użyciem czasownika w 2 os. liczby pojedynczej w rodzaju męskim, np. Czy skorzystał już z nowej promocji?.[13][14]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bojarska, Katarzyna (2012). Responding to lexical stimuli with gender associations: A Cognitive–Cultural Model. Journal of Language and Social Psychology. doi:10.1177/0261927X12463008
  • Bojarska, Katarzyna. (2011). Wpływ androcentrycznych i inkluzywnych płciowo konstrukcji językowych na skojarzenia z płcią. Studia Psychologiczne, 49(2), 53–68. doi:10.2478/v10167-011-0010-y


Przypisy

  1. Claire M. Renezetti, Daniel J. Curran, Kobiety, mężczyźni i społeczeństwo, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, ISBN 83-01-14570-6, str. 197
  2. za Dennis Baron, Grammar and gender, New Heaven: Yale University Press, 1986, ISBN 978-0-300-03883-5, str. 3
  3. Men, not ladies, first: we’re still sexist in writing. Surrey.ac.uk. [dostęp 11 października 2011].
  4. Claire M. Renezetti, Daniel J. Curran, Kobiety, mężczyźni i społeczeństwo, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, ISBN 83-01-14570-6, str. 199
  5. Mirosław Bańko: Filolożka. Poradnia.PWN.pl. [dostęp 11 października 2011].
  6. Guidelines on Gender-Neutral Language. UNESCOdoc.unesco.org. [dostęp 11 października 2011].
  7. Council of Europe Committee of Ministers: Recommendation No. R (90) 4 of the Committe Of Ministers to Member States on the Elimination of Sexism from Language. wcd.coe.int. [dostęp 11 października 2011].
  8. Claire M. Renezetti, Daniel J. Curran, Kobiety, mężczyźni i społeczeństwo, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, ISBN 83-01-14570-6, str. 195
  9. Philip M. Smith, Language, the sexes and society, Oxford: Basil Blackwell, 1985, ISBN 978-0-631-12753-6, str. 48
  10. Małgorzata Marcjanik: Żeńskie nazwy stanowisk. Poradnia.PWN.pl. [dostęp 11 października 2011].
  11. Bojarska, Katarzyna. (2011). Wpływ androcentrycznych i inkluzywnych płciowo konstrukcji językowych na skojarzenia z płcią. Studia Psychologiczne, 49(2), 53–68. doi:10.2478/v10167-011-0010-y
  12. Bojarska, Katarzyna (2012). Responding to lexical stimuli with gender associations: A Cognitive–Cultural Model. Journal of Language and Social Psychology. doi:10.1177/0261927X12463008
  13. Bojarska, Katarzyna. (2011). Wpływ androcentrycznych i inkluzywnych płciowo konstrukcji językowych na skojarzenia z płcią. Studia Psychologiczne, 49(2), 53–68. doi:10.2478/v10167-011-0010-y
  14. Bojarska, Katarzyna (2012). Responding to lexical stimuli with gender associations: A Cognitive–Cultural Model. Journal of Language and Social Psychology. doi:10.1177/0261927X12463008