Stereotyp

Z Wikipedii

Stereotyp (z gr. stereos – "przestrzenny", typos – "wzorzec", "odcisk") – konstrukcja myślowa, zawierająca komponent poznawczy (zwykle uproszczony), emocjonalny i behawioralny (związany z zachowaniem), zawierająca pewne fałszywe przeświadczenie, dotyczące różnych zjawisk, w tym innych grup społecznych. Stereotyp przyjęty może być przez jednostkę w wyniku własnych obserwacji, przejmowania poglądów innych osób, wzorców przekazywanych przez społeczeństwo, może być także wynikiem procesów emocjonalnych (np. przeniesienia agresji). Stereotypy mogą być negatywne, neutralne lub pozytywne, chociaż najczęściej spotykamy się z wyobrażeniami negatywnymi. Stereotyp jest przekonaniem zbiorowym, tzn. jest to przekonanie żywione przez pewna grupę ludzi: mianem "stereotypu" nie określimy przekonania – spełniającego wszelkie pozostałe kryteria – żywionego wyłącznie przez jedną osobę. Stereotyp jest wyrażany w zdaniu ogólnym (np. "(Wszyscy) Polacy są nieporządni"). Nie będzie stereotypem przekonanie ogólne lecz prawdziwe, lub – ogólne, fałszywe, ale uzasadnione. Stereotyp to fałszywe i niedostatecznie uzasadnione a dotyczące pewnej grupy osób (tzw. nadgeneralizacja) przekonanie zbiorowe, zwykle niewrażliwe na argumentację.

Mówi się także o stereotypach narodowych, czyli naszych wyobrażeniach dotyczących innych narodów.

Spis treści 1 Źródła stereotypów 2 Stereotyp a odchylenia poznawcze 3 Struktura stereotypu 4 Stereotyp w językoznawstwie 5 Modele zmiany stereotypów 6 Zobacz też 7 Linki zewnętrzne 8 Przypisy

[edytuj] Źródła stereotypów

Tworzenie stereotypów jest spontaniczną ludzką skłonnością i takiemu upraszczaniu przekazu podlegają wszelkie ludzkie wyobrażenia o otaczających ich świecie, zarówno przyrody, jak i społeczeństwa. Ma to związek między innymi z takimi sposobami porządkowania rzeczywistości, jak kategoryzacja, generalizacja, schemat poznawczy. Jeśli fałszywe, zbiorowe, niedostatecznie uzasadnione i uparcie żywione przekonanie na temat jakiegoś wycinka rzeczywistości odnosi się do wszystkich ludzi określonej grupy, wtedy nazywane jest stereotypem (przekonania dotyczące np. pewnych zjawisk czy przedmiotów nazywana jest ogólnie schematem poznawczym).

Stereotypy często oparte są na niepełnej wiedzy oraz fałszywych przekonaniach o świecie, utrwalone są przed tradycję i trudno podlegają zmianom, a w szczególności odrzuceniu. Liczni badacze doszukiwali się jednak "ziarna prawdy" w stereotypach, powstało nawet określenie "trafność stereotypu". W przypadku pojawienia się faktów obalających stereotyp ludzie mają skłonność do traktowania go jako wyjątku – "wyjątek potwierdza regułę" lub do tworzenia subkategorii bez naruszenia kategorii podstawowej.

Inne źródła stereotypów:

• podniesienie samooceny. Stereotypowe i negatywne spojrzenie na grupę obcą pozwala poczuć się wobec niej lepiej (zobacz też: autowaloryzacja).
• teoria rzeczywistego konfliktu
• przeniesienie agresji
• twarzyzm
• międzygrupowa asymetria językowa

---

Stereotypy mogą prowadzić do narastania uprzedzeń wobec danej grupy. Uprzedzenia mogą być negatywne lub pozytywne, lecz w europejskiej szkole badaczy przedmiotu przyjęło się traktować uprzedzenia jako zjawiska negatywne. W związku z tym mamy do czynienia z negatywną postawą, niechęcią lub dyskryminowaniem. W przypadkach ekstremalnych może ono prowadzić do ludobójstwa (zobacz też: stereotypizacja wroga).

Stereotypy mogą być wykorzystane przez różne podmioty do manipulacji odbiorcą. Rząd danego kraju chcąc wywołać wojnę może – jeśli nie istnieje negatywny stereotyp obywateli kraju atakowanego – zainicjować kampanię w celu powstania tego negatywnego stereotypu. Taka kampania jest znana jako demonizacja.

[edytuj] Stereotyp a odchylenia poznawcze

Stereotypy polegają na przypisywaniu tych samych cech, zwłaszcza negatywnych, całej grupie społecznej (zob. oszczędność poznawcza). Przekonania stereotypowe opierają się na założeniu homogeniczności (jednorodności) tych grup. Jak wykazują badania psychologiczne, im bardziej przedstwiciel stereotypizowanej grupy "pasuje" do stereotypu tym bardziej jesteśmy skłonni ignorować jego cechy indywidualne. Amerykańscy psychologowie przeprowadzili eksperyment, w którym przedstawili studentom fikcyjne akta różnych przestępców i poprosili ich aby dokonali opinii w sprawie ich wcześniejszego zwolnienia. Jeżeli dany przestępca "pasował do stereotypu", np. Meksykanin dokonał napadu i kradzieży a Amerykanin pochodzenia brytyjskiego z klasy wyższej dokonał malwersacji finansowych, to studenci ignorowali inne, indywidualne cechy, np. dobre sprawowanie się w więzieniu. Psychologowie postawili wniosek, że jeżeli dana osoba zachowuje się zgodnie ze stereotypem, to zakładamy, że ten fakt wynika z jej wewnętrznych predyspozycji. Nie bierzemy pod uwagę innych okoliczności^[1]

[edytuj] Struktura stereotypu

Mechanizm tworzenia się stereotypów w ludzkiej świadomości przedstawia model sieci skojarzeniowej^[2]. Autorzy tego modelu zakładają, że pojedyncze informacje (węzły) zapisane w mózgu są ze sobą powiązane, tworząc sieć. Informacje składające się na taki węzeł podzielono na kilka kategorii:

• cechy definiujące – czyli takie, które determinują przynależność do danej grupy np. aby zostać zaliczony do grupy Polacy należy być urodzonym w Polsce, mówić po polsku, mieć polski paszport etc.;
• cechy charakterystyczne – nie definiują one kategorii, ale są ściśle z nią związane. Są to najważniejsze elementy stereotypowe. Przykładowymi cechami charakterystycznymi dla stereotypu Polaka będą "dużo pije", "pieniacz", "religijny", "patriota" etc.;
• egzemplarze – są to członkowie kategorii, z którymi osoba budująca stereotyp zetknęła się w swoim życiu. Mogą to być ludzie spotykani osobiście, ale także postacie telewizyjne, muzycy, postacie historyczne, bohaterowie literaccy etc. Przykładami takich postaci dla sieci stereotypowej Polaka będą Lech Wałęsa, Jan Paweł II, Adam Małysz etc.

Węzły sieci stereotypowych są ze sobą powiązane w rozmaitych konfiguracjach i tak np. węzeł sieci stereotypu Polaka może być połączony z węzłem sieci stereotypu Rosjanina poprzez cechę charakterystyczną "dużo pije".

[edytuj] Stereotyp w językoznawstwie

Szersze znaczenie ma pojęcie stereotypu w językoznawstwie. O stereotypach mówi się nie tylko w przypadku grup etnicznych, rasowych czy płciowych, lecz także określa się każde potoczne wyobrażenie na temat dowolnego obiektu czy zjawiska utrwalone w języku. Ojcem takiego rozumienia stereotypu jest Hilary Putnam, który rozgraniczył wiedzę naukową (encyklopedyczną) na temat danego pojęcia od wiedzy potocznej. Można więc mówić o naukowym znaczeniu wyrazu "woda" – jest to pewien rodzaj cząsteczki chemicznej o określonym wzorze, oraz o jego sensie potocznym, czyli o stereotypie, wedle którego woda jest życiodajna, ma magiczną moc, oznacza świeżość, itp. Współcześnie duża grupa językoznawców poświęca się analizie stereotypów wyrażeń potocznych, pisząc o stereotypach "kamienia", "żaby" czy "kosmosu".

W językoznawstwie stereotyp nie jest pojęciem nacechowanym negatywnie, mówi się o trzech jego funkcjach:

1) poznawczej – pozwala on na szybsze przetwarzanie informacji i klasyfikowanie zjawisk;

2) wartościującej – zawiera ocenę obiektów i zjawisk, ta funkcja jest jedyną mogącą powodować negatywne konsekwencje np. w przypadku stereotypów etnicznych;

3) społecznej – wspólne stereotypy – przekonania na temat natury rzeczywistości – integrują wyznającą je społeczność i pozwalają jej określić się na tle innych grup.

[edytuj] Modele zmiany stereotypów

Wyróżniamy trzy modele zmiany stereotypów (Weber i Crocker)

• model buchalteryjny – dostarczenie szeregu informacji niezgodnych ze stereotypem
• model przekształceniowy – wystąpienie jednej silnej, wyrazistej informacji zmieniającej stereotyp
• model wykształcenia stereotypu niższego rzędu (substereotypu, "aneksu" do stereotypu) – inf niezgodna ze stereotypem prowadzi do stworzenia subkategorii pozwalającej na przyswojenie jej bez konieczności zmiany początkowego stereotypu.

Jak wykazują badania psychologiczne, wpływ stereotypowych przekonań na postrzeganie danych osób zmniejsza się wraz z osobistą znajomością tych osób. Oznacza to, że im dłużej znamy jakiegoś przedstawiciela grupy dotkniętej stereotypem, tym bardziej zwracamy uwagę na jego cechy indywidualne zmniejszając znaczenie przekonań stereotypowych. Amerykańscy psychologowie przeprowadzili badanie, w którym przeanalizowali zachowania personelu pewnego szpitala psychiatrycznego względem białych i czarnych pacjentów. Z dokumentacji medycznej wynikało, że biało- i czarnoskórzy pacjenci wykazywali ten sam stopień agresywności, pomimo to Murzyni spotykali się z o wiele ostrzejszymi reakcjami personelu - np. 4-krotnie częściej podawano im zastrzyki uspokajające i kaftan bezpieczeństwa. Te statystyki dotyczyły jednak nowych pacjentów, których personel szpitala nie znał. Po pewnym czasie, pod wpływem znajomości z pacjentem, różnice w traktowaniu pacjentów zmniejszały się. Psychologowie postawili wniosek, że brak informacji o danym pacjencie był kompensoway przez stereotypowe przekonanie o agresywności Murzynów. Gdy jednak personel zaznajomił się z pacjentem, poznawał jego indywidualne, niezgodne ze stereotypem cechy ograniczając znaczenie i wpływ stereotypu^[3]. Podobne wyniki uzyskano w badaniach nad homofobią, które wykazują ścisłą korelację między osobistą znajomością lesbijki lub geja a niskimi wynikami na skali homofobii^[4].

[edytuj] Zobacz też

• autostereotyp
• metastereotyp
• stereotyp etniczny
• stygmatyzacja

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Strona poświęcona stereotypom stworzona na na potrzeby konkursu "Diversity 2005"

Przypisy