Theremin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Theremin wyprodukowany przez firmę Roberta Mooga

Theremin (eterofon, termenvox) – instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektronicznych skonstruowany przez rosyjskiego fizyka i wynalazcę Lwa Termena. Dźwięki produkowane przez theremin są ubogie harmonicznie i przypominają w swym brzmieniu wycie, jęk, kobiecy głos, gwizd, piłę, flet, skrzypce lub inne instrumenty.

Działanie[edytuj | edytuj kod]

Theremin działa na podobnej zasadzie co Audion Piano. Termen wykorzystał wyraźną niedoskonałość tego typu urządzenia, objawiającą się w zakłóceniach pracy, gdy w polu jej działania znajdowało się ciało ludzkie. Instrument jest dostrojony do wzorcowej częstotliwości, zmienianej przełącznikiem. Dodatkowe modulacje, powodujące zmiany w częstotliwości dźwięku, powodowane są ruchem rąk wokół jednej z anten; z pomocą drugiej z nich, w podobny sposób, reguluje się jego głośność.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W ZSRR zbudowano 600 egzemplarzy tego instrumentu. W 1928 Termen uzyskał amerykański patent na to urządzenie. W USA theremin był produkowany przez RCA, a jego tranzystorowa modyfikacja przez firmę Roberta Mooga.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Theremin znalazł szerokie zastosowanie, w szczególności w ścieżkach dźwiękowych do filmów. Po raz pierwszy użył go w 1945 roku Miklós Rózsa w thrillerze Urzeczona Alfreda Hitchcocka, w scenach nawrotów paranoi u głównego bohatera, granego przez Gregory Pecka; za tę muzykę przyznano mu Oscara. W 1951 roku theremin wkroczył do filmów science-fiction, po tym, jak w filmie science-fiction Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia jego dźwięk towarzyszył „latającemu talerzowi”. Specyficzna "magia" instrumentu spowodowała pewne zainteresowanie nim przez muzyków rockowych jeszcze w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Powszechnie acz niewłaściwie uważa się, że grupa The Beach Boys wykorzystała instrument przy nagrywaniu piosenki "Good Vibrations" (w rzeczywistości użyto imitującego dźwięk thereminu instrumentu "electro-theremin"). W 1967 r. na swoim debiutanckim albumie Safe as Milk awangardowa grupa muzyczna Captain Beefheart and His Magic Band użyła thereminu w utworach "Electricity" i "Autumn's Child". Rockowa grupa Led Zeppelin użyła w przeboju "Whole Lotta Love" z 1969 r., Jean-Michel Jarre używał sterownika MIDI opartego na tej zasadzie w "Oxygene 10" i na wielu koncertach, między innymi na Przestrzeni Wolności w Stoczni Gdańskiej. Również obecnie podczas swoich koncertów Jarre korzysta z Theremina. W roku 1997 Jim Parker wykorzystał theremin jako instrument solowy głównego motywu muzycznego serialu Morderstwa w Midsomer i motyw ten, jeden z symboli serii, pozostaje niezmieniony przez cały czas produkcji serialu (w 2014 r. serial był nadal kręcony). W czerwcu 2011 r. Sting wykorzystał instrument w trakcie wykonania utworu "Moon over Bourbon Street" podczas koncertu w gdańsko-sopockiej Ergo Arenie.

Instrumenty zainspirowane thereminem[edytuj | edytuj kod]

Theremin dał początek całej rodzinie instrumentów, w których używano ruchów ciała ludzkiego jako zasady tworzenia i modulowania dźwięku. Do najbardziej znanych należały fale Martenota skonstruowane przez Maurice Martenota w 1928 oraz La Croix Sonore utworzony i używany przez awangardowego artystę Mikołaja Obuchowa w latach 1929-1934. Idea zastosowana została również w sterownikach MIDI (kontrola dłonią) i instumentach wirtualnych (portamento).

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W 1947 roku Samuel Hoffman, który wcześniej nagrywał na thereminie do filmu (Urzeczona), wydał płytę Out of the Moon. „Nieziemskie” brzmienie instrumentu w połączeniu z żeńskim chórkiem i orkiestrą tak skutecznie relaksowało słuchaczy, że wkrótce sukces rynkowy odniosły kolejne płyty, zapoczątkowując styl dziś znany jako house lub chill out. Fanem Hoffmanna został Neil Armstrong i dwadzieścia lat później, wybierając się na Księżyc, zabrał na pokład „Apolla 11”– obok nagrania Symfonii z Nowego świata Dvořaka – tę właśnie „lunarną” płytę[1].

Film biograficzny[edytuj | edytuj kod]

W 1994 roku powstał dokumentalny film biograficzno-muzyczny o życiu i twórczości Lwa Termena Theremin: An Electronic Odyssey, w którym wynalazca wystąpił jako on sam wraz z Lydią Kaviną.[2]

Thereminiści[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Thereminiści.

Przypisy

  1. Danuta Gwizdalanka Sowiecki Faust, "Tygodnik Powszechny" 20 XII 2010 [1]
  2. Theremin: An Electronic Odyssey

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło theremin w Wikisłowniku