Żełuczka zmienna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żełuczka zmienna
Ilustracja
Systematyka
Królestwo grzyby
Typ workowce
Klasa miseczniaki
Rząd misecznicowce
Rodzina tarczownicowate
Rodzaj żełuczka
Gatunek żełuczka zmienna
Nazwa systematyczna
Xanthoparmelia somloënsis (Gyeln.) Hale
Mycotaxon 28(1): 96 (1987)
Żełuczka zmienna: drugie zdjęcie
Apotecja i drobne łateczki na plesze
Xanthoparmelia somloënsis KB2 (3).JPG

Żełuczka zmienna (Xanthoparmelia somloënsis (Gyeln.) Hale) – gatunek grzybów należący do rodziny tarczownicowatych (Parmeliaceae)[1]. Ze względu na współżycie z glonami zaliczany jest do porostów[2].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Xanthoparmelia, Parmeliaceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1931 Vilmos Köfaragó Gyeln nadając mu nazwę Parmelia somloënsis. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w roku 1987 Mason Ellsworth Hale, przenosząc go do rodzaju Xanthoparmelia[1].

Niektóre synonimy naukowe[3]:

  • Parmelia somloënsis Gyeln. 1931
  • Parmelia viriduloumbrina var. somloënsis (Gyeln.) Gyeln. 1932

Nazwa polska według Krytycznej listy porostów i grzybów naporostowych Polski[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Listkowata, rozetkowata lub nieregularna plecha osiąga średnicę do 20 cm. Do podłoża przylega mniej lub bardziej ściśle. Jest wielokrotnie pierzasto lub nieregularnie wcinana. Rozgałęzione i wcinane odcinki plechy mają szerokość 1-3 mm, stykają się brzegami, lub zachodzą na siebie. Są dość sztywne, pofałdowane i pomarszczone i często bywają poplątane. Górna powierzchnia plechy ma barwę żółtawą, żółto zielonkawą lub szarozieloną i jest nieco błyszcząca. Brak izydiów, natomiast występują drobne i liczne łatki, szczególnie w środkowej części plechy. Dolna powierzchnia plechy w środkowej części jest czarna, na obrzeżach jasnobrunatna lub brunatna. Występują na niej liczne, czarne chwytniki. Rdzeń plechy biały, z ciągłą warstwą glonów protokokkoidalnych[4][5].

Zazwyczaj występują dość duże owocniki. Są to apotecja lekanorowe o średnicy do 8 mm. Mają brunatne tarczki i gładki lub karbowany brzeżek[4]. Zarodniki jednokomórkowe, elipsoidalne, proste, o rozmiarach 8-9 × 4-5 μm. Pyknidiów brak[5].

Reakcje barwne: miąższ K + żółty do czerwonego, Pd + żółty[4]. Kwasy porostowe: kwas konsalacynowy, kwas norstiktowy, kwas protocetrariowy, kwas usninowy[5].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Gatunek rozprzestrzeniony na całej kuli ziemskiej. Poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach[5]. W Polsce notowany był w wielu regionach[2], częsty jest jednak tylko w górach[4]. W latach 2004-2014 podlegał ścisłej ochronie gatunkowej, od października 2014 r. jest gatunkiem częściowo chronionym[6].

W Polsce rośnie głównie na krzemianowych skałach w dobrze oświetlonych miejscach[4], ale w innych regionach świata także na ziemi, glinie, próchnicy, torfie, detrytusie, martwych liściach, różnego rodzaju kwaśnych skałach i kamieniach[5].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Podobna jest żełuczka izydiowa (Xanthoparmelia conspersa), która również rośnie na krzemianowych skałach. Odróżnia się obecnością licznych izydiów, oraz budową plechy – brak na niej charakterystycznych dla żełuczki zmiennej drobnych łateczek[4]. Nieco podobna jest także tarczownica skalna (Parmelia saxatilis), ta jednak ma na plesze pseudocyfelle, a czerwono-brunatne owocniki tworzy bardzo rzadko.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2015-02-26].
  2. a b c Wiesław Fałtynowicz: The Lichenes, Lichenicolous and allied Fungi of Poland.Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003. ISBN 83-89648-06-7.
  3. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2015-02-26].
  4. a b c d e f Hanna Wójciak: Porosty, mszaki, paprotniki. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-552-4.
  5. a b c d e Consortium of North American Lichen Herbaria. [dostęp 2015-02-26].
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów. [dostęp 2015-01-04].