Żeń-szeń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Żeń-szeń właściwy
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd selerowce
Rodzina araliowate
Rodzaj wszechlek
Nazwa systematyczna
Panax ginseng C.A. Meyer 1843
Bull. Phys.-Math. Acad. Petersb.
Synonimy

Aralia ginseng (C. A. Mey.) Baill.,
Panax schinseng T. Nees[2]

Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng C.A. Meyer), nazywany także ginsengiem lub wszechlekiem – gatunek reliktowej byliny z rodziny araliowatych.

Kiedyś dziko występował na północy Półwyspu Koreańskiego, północno-wschodnich Chinach, Japonii i wschodniej części Rosji (Kraj Nadmorski i zlewnia rzeki Ussuri). Jednak przez intensywny zbiór jego naturalny obszar występowania skurczył się do zaledwie trzech siedlisk znajdujących się na terenie Rosji i Chin. Od 1975 roku w Rosji żeń-szeń znajduje się w czerwonej księdze jako gatunek zagrożony[3].

Nazwa rośliny na Zachodzie pochodzi od chińskiej nazwy "rénshēn" (人蔘) oznaczającej "człowieka-korzeń", co nawiązuje do kształtu kłącza. W większości języków europejskich żeń-szeń jest określany jako "ginseng" – łacińską transkrypcją chińskiej nazwy ustanowioną przez europejskich misjonarzy, którzy badali chińską medycynę i ziołolecznictwo. Polska nazwa "żeń-szeń" została zapożyczona z rosyjskiego i stąd bierze się głoska "ń", niewystępująca w języku chińskim.

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Bardzo zmienny, uzależniony od wieku rośliny.
Łodyga
Rośliny starsze niż 2-letnie oprócz przyziemniej rozety tworzą nagą, obłą łodygę, wewnątrz pustą, o wysokości około 50 cm, na której w górnej części tworzy jeden pięciolistny okółek.
Liście
W pierwszym roku roślina tworzy tylko jeden trójpalczasty liść, którego ogonek pełni funkcję łodygi (ogonek jest "pełny") i nie przekracza 8 cm wysokości, listki osiągają 12 cm. W następnych latach tworzy się jeden pięciopalczasty liść. Dopiero ok. 10 roku życia roślina zaczyna tworzyć przyziemną rozetę o większej ilości liści (w warunkach naturalnych).
Kwiaty
Zebrane w baldach złożony o 15–20 drobnych seledynowych lub białoróżowych, obupłciowych kwiatach. Pręcików 5 i jeden dwuszyjkowy słupek, zalążnia dwukomorowa.
Owoc
Jagodokształtny, jaskrawoczerwony pestkowiec, zawierający najczęściej po dwa zrośnięte nasiona. Mają one średnicę 4–6 mm. i tarczowaty kształt. Dojrzałe nasiona znajdują się w białej twardej pestce, zawierające mały, niedojrzały zarodek rozrastający się do formy dojrzałej dopiero po opadnięciu owoców. Z tym wiąże się bardzo długi okres kiełkowania, który obejmując stratyfikację ciepłą (dojrzewanie zarodka) i zimną, trwa w sumie od 18 do 22 miesięcy.
Korzeń
Palowe kłącze, słabo rozgałęzione, o małej ilości korzeni, w kolorze białopopielatym lub jasnokremowym. Na kłączu rozwijają się liczne pączki śpiące i jeden zimujący, którego formowanie trwa dwa sezony wegetacyjne. Jego uszkodzenie lub zamarcie (w warunkach naturalnych) może spowodować tzw. "sen" rośliny, trwający nawet 20 lat, po czym wznawia ono normalny wzrost. (Normalnie u rośliny tracącej stożek wzrostu, w tym samym sezonie lub najdalej następnym rozwijają się pąki śpiące.)
Liście

Zastosowanie[edytuj]

  • Roślina lecznicza:
    • Korzenie cenione w lecznictwie chińskim już 4000 lat temu. Według tradycji chińskiej roślina może być stosowana tylko w chłodnych miesiącach (okres zimowy)[potrzebny przypis].
    • Skuteczność: preparaty z żeń-szenia wydają się poprawiać funkcje kognitywne, samopoczucie i jakość życia zdrowych ludzi, brakuje jednak silnych dowodów na to, że pomaga on pacjentom z demencją[4]. Badania sugerujące efekt przeciwnowotworowy są niejednoznaczne[5].
    • Przeciwwskazania: preparaty z żeń-szeniem są bezpieczne także przy długotrwałym stosowaniu, należy jednak uważać przy stosowaniu suplementów z żeń-szeniem, gdyż często są one fałszowane i nie zawierają żeń-szenia. Z powodu braku odpowiednich badań, odradza się stosowanie preparatów z żeń-szenia u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących; cukrzycy powinni uważać przy stosowaniu, gdyż może on obniżać poziom cukru we krwi[4].
    • Dawkowanie: 1-2 g suszonego korzenia dziennie, 200-600 mg ekstraktu[6]. Należy uważać, ponieważ liczne dostępne na rynku preparaty zawierają dawki odmienne od rekomendowanych badaniami[7].
    • Skutki uboczne: brak poważnych skutków ubocznych przy stosowaniu zalecanych dawek. Przy dużych dawkach mogą pojawić się nadciśnienie, nerwowość, drażliwość, rozwolnienie, wypryski skórne, bezsenność[4].
  • Roślina kosmetyczna:
    • Wyciąg z korzenia dodawany jest do kosmetyków różnego typu z racji jego rzekomych właściwości odmładzających[8][9]

Uprawa[edytuj]

Młoda uprawa
Zacienianie pola żeń-szenia
Żeń-szeń czerwony po zbiorze
Historia uprawy
Pierwsze próby uprawy żeń-szenia właściwego podjęto już w latach osiemdziesiątych XIX w. na naturalnych terenach występowania rośliny w pn. Korei i Mandżurii. W Rosji w 1910 r. pierwszą, ok. 1 hektarową plantację założył niejaki Jankowski w Kraju Nadmorskim. Przetrwała ona do końca rewolucji na Dalekim Wschodzie (1922 r.). Na początku lat trzydziestych w Związku Radzieckim rozpoczęto hodowlę doświadczalną i przemysłową na terenach rezerwatów "Suputinski" i "Kiedrowa Pad", gdzie naturalnie występuje żeń-szeń. Przełom w agrotechnice nastąpił na początku lat sześćdziesiątych poprzedniego stulecia, kiedy opanowano agrotechnikę i dodatkowo wprowadzono do uprawy amerykański żeń-szeń pięciolistny, który okazał się łatwiejszy w hodowli i mniej wybredny, choć zawiera mniej substancji aktywnych. W tym samym czasie opanowano hodowlę żeń-szenia japońskiego w Japonii.
Wymagania
Uprawa rośliny jest dość trudna ze względu na jej wymagania. Lubi ona gleby żyzne, próchniczne, ale przepuszczalne o odczynie lekko kwaśnym. Ponieważ nie znosi bezpośredniego nasłonecznienia musi być sztucznie zacieniana (patrz zdjęcie). Żeń-szeń właściwy wytrzymuje temp. do −43 °C, ale nie wytrzymuje zim z ociepleniami i opadami deszczu w okresie spoczynku, co powoduje konieczność zabezpieczania roślin w okresie zimowym przed nadmiarem wilgoci.
Sposób uprawy
W warunkach naturalnych masa korzeni roślin 1–3-letnich wynosi ok. 1 g, a 20-letnich od 20 do 30 g. Na plantacjach masa korzeni dwuletnich waha się od 3 do 7 g, a 5–6-letnich od 30 do 60 g. Korzenie żeń-szenia pięciolistnego pozyskuje się z plantacji w wieku 4–6-letnich, a żeń-szenia właściwego w wieku 6–8 lat. Korzenie pozyskuje się jesienią, gdy osiągają ok. 15 cm długości i średnicę 2 cm. Dawniej korzenie konserwowano głównie przez suszenie. Obecnie korzenie sterylizuje się parą wodną o temp. 120–130 °C przez ok. dwie godziny, a następnie suszy. W wyniku tego otrzymuje się surowiec, który ma lśniącą, czerwoną powierzchnię i nazywany jest 'giseng czerwony", w przeciwieństwie do 'ginsegu białego', który otrzymuje się z okorowanych korzeni, poddanych działaniu dwutlenku siarki i wysuszeniu w temp. ok. 100 °C.

Ciekawostki[edytuj]

  • Historia: Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z I w. p.n.e., z dzieła "Korzenie i zioła Shennonga" (神农本草经 pinyin: Shen Nong Ben Cao Jing), przypisywanego legendarnemu władcy Chin, Shennongowi.
  • Europa poznała suche korzenie żeń-szenia w roku 1610, kiedy po raz pierwszy zostały przywiezione przez holenderskich kupców z Japonii. Sto lat później nalewkę z żeń-szenia, pod nazwą "pentao" stosowano na dworze Ludwika XIV by wyleczyć go z impotencji.
  • W dziewiętnastym wieku wartość suchego korzenia żeń-szenia osiemnastokrotnie przekraczała wartość złota.
  • Dziś znane są rosnące na stanowiskach naturalnych stuletnie rośliny (pod całkowitą ochroną). Największy korzeń znaleziono w Chinach w roku 1905, podczas budowy kolei do Suzhou. Jego waga wynosiła 600 g, a wiek na podstawie śladów liściowych po rozetkach na kłączu oceniono na dwieście lat. Do dziś jest on muzealnym eksponatem.
  • Żeń-szeń jest często składnikiem produktów energetycznych.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-16].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-05-05].
  3. Yuri NY.N. Zhuravlev Yuri NY.N., Olga GO.G. Koren Olga GO.G., Galina DG.D. Reunova Galina DG.D., Tamara IT.I. Muzarok Tamara IT.I., Tatiyana YuT.Y. Gorpenchenko Tatiyana YuT.Y. i inni, Panax ginseng natural populations: their past, current state and perspectives1, „Acta Pharmacologica Sinica”, 29 (9), 2008, s. 1127–1136, DOI10.1111/j.1745-7254.2008.00866.x, ISSN 1745-7254 [dostęp 2017-02-08] (ang.).
  4. a b c Sarah E.S.E. Edwards Sarah E.S.E., Ines da CostaI.C. Rocha Ines da CostaI.C., Elizabeth M.E.M. Williamson Elizabeth M.E.M., MichaelM. Heinrich MichaelM. i inni, Phytopharmacy: An Evidence-Based Guide to Herbal Medicinal Products, John Wiley & Sons, 17 lutego 2015, ISBN 9781118543559 [dostęp 2017-02-08] (ang.).
  5. HR. Shin, JY. Kim, TK. Yun, G. Morgan i inni. The cancer-preventive potential of Panax ginseng: a review of human and experimental evidence. „Cancer Causes Control”. 11 (6), s. 565-576, 2000. DOI: 10.1023/A:1008980200583. PMID: 10880039. 
  6. VolkerV. Schulz VolkerV., RudolfR. Hänsel RudolfR., MarkM. Blumenthal MarkM., V. E.V.E. Tyler V. E.V.E. i inni, Rational Phytotherapy: A Reference Guide for Physicians and Pharmacists, Springer Science & Business Media, 9 marca 2013, ISBN 9783662096666 [dostęp 2017-02-08] (ang.).
  7. World HealthW.H. Organization World HealthW.H., WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, vol. 1, World Health Organization, , ISBN 9789241545372 [dostęp 2017-02-08] (ang.).
  8. Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 158. ISBN 83-09-00765-5.
  9. Marcin Molski: Nowoczesna Kosmetologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 231. ISBN 978-83-01-17976-2.