Żyworodność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rozmnażania zwierząt. Zobacz też: żyworodność roślin.

Żyworodność, żyworództwo, wiwiparia (łac. viviparia, od vivus – żyć oraz parire – urodzenie) – rodzaj reprodukcji polegający na tym, że komórki jajowe zapładniane są w obrębie dróg rodnych samicy i przechowywane w obrębie jej układu rozrodczego, rozwój zarodkowy przebiega w organizmie matki, zarodek jest odżywiany za pośrednictwem łożyska lub funkcjonalnie podobnych struktur, zarodki wylęgają się przed opuszczeniem organizmu matki i przychodzą na świat zwykle w pełni ukształtowane. Dzięki temu rozwój płodu przebiega pod osłoną ciała matki, niezależnie od czynników zewnętrznych, a rodzice nie są zmuszeni do wyszukiwania podłoża odpowiedniego do złożenia jaj, co zwierzętom żyworodnym umożliwia zasiedlenie wielu środowisk.

Kręgowce[edytuj]

W klasyfikacji form rozrodu kręgowców przyjmowane są dwa kryteria[1]:

  1. sposób, w jaki organizm potomny opuszcza ciało matki – stosowany od czasów Arystotelesa i jego Historia animalium (Historia Zwierząt) podział na zwierzęta składające jaja oraz zwierzęta rodzące młode wolne od osłonek jajowych,
  2. źródło energii pobieranej przez zarodek – tylko z żółtka (lecytotrofia) lub najpierw ze zredukowanego żółtka, a następnie z organizmu matki (matrotrofia).

Na początku XIX wieku termin żyworodność część zoologów zaczęła stosować wyłącznie w odniesieniu do ssaków łożyskowych. Dla formy rozrodu organizmów lecytotroficznych pozostających w ciele matki wprowadzono termin jajożyworodność. Termin ten był później przez niektórych biologów (m.in. Richard Owen) przypisywany formom jajorodnym lub o słabo wykształconym łożysku (np. torbacze). W drugiej połowie XX wieku definicja żyworodności była różnie przedstawiana w literaturze przez różnych autorów i obejmowała:

  1. wszystkie przypadki żyworodności,
  2. reprodukcję, w czasie której nie występują osłony jajowe zarodków,
  3. składanie częściowo rozwiniętych jaj (stekowce i łuskonośne),
  4. wszystkie przypadki zapłodnienia wewnętrznego.

W wyniku wielu długich dyskusji wśród naukowców termin jajożyworodność został ostatecznie odrzucony jako przestarzały, a jego stosowanie jest niezalecane[1].

Żyworodność wyewoluowała z jajorodności we wszystkich gromadach kręgowców, z wyjątkiem ptaków[1][2]. Występuje u ssaków łożyskowych, torbaczy, ryb chrzęstnoszkieletowych i kostnoszkieletowych, płazów, gadów oraz nielicznych bezkręgowców. Wyróżnia się żyworodność fakultatywną i obligatoryjną. Znane są przypadki jajorodności u ryb żyworodnych i odwrotnie[3].

Ssaki (z wyjątkiem stekowców) rozwijają się bez osłonek jajowych i rodzą w pełni rozwinięte. Rozwój żyworodności u ryb przebiegał w dwóch kierunkach: zarodki spodoustych rozwijają się w jajowodach, a kostnoszkieletowych w jajnikach. U ryb o bardziej zaawansowanym stopniu żyworodności występują różne typy łożysk przypominające łożysko ssaków[4], a woreczek żółtkowy zarodka jest silnie zredukowany.

U zwierząt żyworodnych, których zarodki odżywiają się żółtkiem (lecytotrofia) i zachowują całkowitą autonomię podczas rozwoju występuje żyworodność lecytotroficzna, wcześniej nazywana jajożyworodnością[2][5].

Stawonogi[edytuj]

Wśród stawonogów żyworodność występuje u skorpionów oraz niektórych owadów i roztoczy. Wyróżnia się 3 jej typy[6]:

  1. jajożyworodność – organizm młodociany wylęga się z jaja w drogach rodnych samicy lub tuż po jego złożeniu (np. niektóre muchówki, chrząszcze i roztocze).
  2. żyworodność adenotroficzna – rozwój larw odbywa się w drogach rodnych samicy, gdzie odżywiane są za pomocą struktur analogicznych do łożyska (np. skorpiony i niektóre owady). W tym typie żyworodności urodzić może się larwa, larwa przechodząca natychmiast w stadium poczwarki (niektóre muchówki) lub osobnik dojrzały płciowo (niektóre roztocze).
  3. żyworodność hemoceliczna – rozwój larw odbywa się nie w drogach rodnych, a w hemocelu samicy (zjawisko aparii) i związany może być z pedogenezą (niektóre muchówki, chrząszcze, wachlarzoskrzydłe i mechowce).

W przypadku gdy rodzoną postacią jest larwa mówi się także o larworodności[7].

Przypisy

  1. a b c Daniel G. Blackburn. Classification of the reproductive patterns of amniotes. „Herpetological Monographs”. 14, s. 371–377, 2000 (ang.). 
  2. a b Anna Pecio. Ewolucja żyworodności wśród ryb (Pisces). „Przegląd Zoologiczny”. 1–2, s. 29–47, 2001. 
  3. Karol Opuszyński: Podstawy biologii ryb. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, 1983.
  4. Mały słownik zoologiczny: ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976.
  5. Joseph S. Nelson: Fishes of the World. Wyd. 4. John Wiley & Sons, 2006. ISBN 0-471-25031-7. (ang.)
  6. Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 1. Szczękoczułkopodobne, skorupiaki. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 14-15. ISBN 978-83-01-16568-0.
  7. Józef Razowski: Słownik entomologiczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-07907-X.

Bibliografia[edytuj]

  1. Encyklopedia Biologia. Greg, 2008. ISBN 978-83-7327-756-4.
  2. Mały słownik zoologiczny: ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976.
  3. Daniel G. Blackburn. Classification of the reproductive patterns of amniotes. „Herpetological Monographs”. 14, s. 371-377, 2000 (ang.). 
  4. Karol Opuszyński: Podstawy biologii ryb. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, 1983.
  5. Anna Pecio. Ewolucja żyworodności wśród ryb (Pisces). „Przegląd Zoologiczny”. 1-2, s. 29-47, 2001.