Arabski podbój Iranu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Arabski podbój Persji)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Imperium Sasanidów: terytorium przez większość jego istnienia (ciemna zieleń) i zasięg krótkotrwałych największych zdobyczy (jasna zieleń)

Arabski podbój Iranu (pers. تجاوز اعراب Atak Arabów lub ظهور اسلام Świt islamu) – podbój perskiego państwa Sasanidów i irańskich państw Azji Środkowej przez kalifat arabski w VII i pierwszej połowie VIII wieku.

Arabowie i Persowie pozostawali ze sobą w kontakcie co najmniej od VI wieku p.n.e. Sasanidzi utrzymywali wasalne państwo arabskich Lachmidów, którzy stanowili zaporę przed inwazją bizantyjską i najazdami beduinów, jednak zlikwidował je Chosrow II (590628). W wyniku trwającej prawie 30 lat wojny, dwie walczące ze sobą bliskowschodnie potęgi – Bizancjum i Sasanidzi uległy znacznemu osłabieniu, co wykorzystali nowonawróceni na islam Arabowie, w ramach szerzenia nowej religii, atakując oba te kraje. Kiedy zatem w roku 633 wódz zjednoczonych w ramach islamu Arabów Chalid Ibn al-Walid uderzył na Mezopotamię, armia Sasanidów była bezradna wobec ruchliwych najeźdźców współpracujących z miejscowymi arabskimi plemionami. Wraz z przesunięciem wojsk Chalida do Lewantu w celu wzmocnienia sił przeznaczonych do walk przeciwko Cesarstwu Bizantyńskiemu w roku 634 inwazja została chwilowo powstrzymana w wygranej przez Persów Bitwie Mostu. Druga, właściwa, zakończona sukcesem, inwazja rozpoczęła się w 636 pod dowództwem Sad ibn Abi Wakkasa, podczas której kluczowe zwycięstwo w bitwie pod Al-Kadisijją doprowadziło do trwałej utraty kontroli nad zachodnim Iranem przez Sasanidów. Po tym zdarzeniu góry Zagros stały się naturalną barierą i granicą pomiędzy islamskim kalifatem, a państwem Sasanidów. Z powodu ciągłych najazdów perskich na utracone tereny, mających na celu odzyskanie tych ziem, w 642 roku kalif Umar ibn al-Chattab nakazał pełny podbój państwa irańskiego, co jeszcze w tym samym roku doprowadziło do kolejnego wielkiego zwycięstwa Arabów pod Nehawandem. Od tej pory główny opór stawiała nie sasanidzka armia, ale ludność poszczególnych regionów i miast. Większość miast i miejscowych notabli zawierała jednak z Arabami stosunkowo korzystne (jak na warunki wojny) traktaty przewidujące poddanie się i zapłatę kontrybucji w zamian za pozostawienie w spokoju ich życia i mienia. Arabski podbój Iranu trudno jednak określić jako bezkrwawy. Przez długi jeszcze czas na jego terytorium wybuchały powstania. I tak np. w roku 649 powstali mieszkańcy wcześniej podbitego przez armię kalifatu Isfahanu, wybijając garnizon najeźdźców. W odwecie Arabowie po odbiciu miasta wymordowali 40 tysięcy ludzi. Po śmierci Jazdgirda III (632651) w roku 651 było już w zasadzie jasne, że monarchia Sasanidów się nie utrzyma, jednak perski opór trwał nadal. W czasie walk o kalifat pomiędzy Alim (656661) a Mu’awiją (661–680) w latach 656–661 spora część Iranu wyzwoliła się spod obcego panowania i po pokonaniu rywala Mu’awija musiał dokonać ponownego podboju. W roku 674 Arabowie podjęli inwazję na rządzony przez miejscową dynastię Dabujidów Tabarestan, jednak ich armia w górzystym terenie na południowych wybrzeżach Morza Kaspijskiego uległa całkowitemu zniszczeniu. Mimo kilku kolejnych prób podboju Dabujidzi utrzymali niezależność aż do roku 761. W latach 673, 676 i 680 Arabowie przedsięwzięli trzy wyprawy w głąb Azji Środkowej, docierając m.in. do Buchary i Samarkandy, z których ściągnęli trybut, jednak właściwy podbój tych terenów podjęli dopiero w roku 705, po zakończeniu kolejnych walk wewnętrznych wstrząsających państwem Umajjadów. W latach 705715 arabski namiestnik Chorasanu Kutajba Ibn Muslim przedsiębrał rokroczne wyprawy na rozdrobniony Iran Wschodni, podczas których w roku 709 zdobył Bucharę, a w roku 712 Samarkandę. Kutajba masowo rekrutował żołnierzy także spośród miejscowej nie-arabskiej, a nawet nie-muzułmańskiej ludności, i między innymi te posiłki pozwoliły mu w roku 713 stłumić wspierany przez tureckich sojuszników bunt Samarkandy. W tym samym roku zajął on Ferganę, jednak dwa lata później zginął w wyniku buntu swoich wojsk. W roku 720 w Sogdzie wybuchło powstanie wspierane przez nowo powstałe państwo tureckich Türgeszów. Zostało ono w ciągu dwóch lat stłumione, lecz już w roku 724 Arabowie ponieśli katastrofalną klęskę z rąk władcy Türgeszów. Aż do załamania się państwa Türgeszów po śmierci ich chana w roku 738 będą oni próbowali, okresowo wspierani przez miejscowe powstania, ze zmiennym szczęściem wyprzeć Arabów z Azji Środkowej. Dopiero w roku 741 wojska kalifatu znowu opanowują ten region aż do Fergany włącznie, a te zdobycze zabezpiecza zwycięstwo nad Chińczykami w bitwie nad rzeką Tałas w roku 751.

Oprócz konsekwencji politycznych (zanik istniejącego ponad 1000 lat imperium) podbój arabski skutkował także istotnymi zmianami w sferze kulturowo-religijnej i doprowadził m.in. do praktycznego zaniku zaratusztrianizmu na terenie Iranu na rzecz islamu.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A.I. Akram: The Muslim Conquest of Persia. ISBN 978-0-19-597713-4.
  • Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978.
  • Wilfred Madelung: DABUYIDS (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 24 września 2011].
  • M. Morony: ʿARAB ii. Arab Conquest of Iran (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 24 września 2011].
  • Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003. ISBN 83-88938-32-0.
  • Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 3, Od Safawidów do II wojny światowej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2007. ISBN 978-83-89899-78-1.