Borowik szatański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Borowik szatański
Borowik szatański: zdjęcie
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Gromada grzyby podstawkowe
Klasa pieczarniaki
Rząd borowikowce
Rodzina borowikowate
Rodzaj Rubroboletus
Gatunek borowik szatański
Nazwa systematyczna
Rubroboletus satanas (Lenz) Kuan Zhao & Zhu L. Yang
Phytotaxa 188(2): 70 (2014)
Owocniki Boletus satanas

Borowik szatański (Rubroboletus satanas (Lenz) Kuan Zhao & Zhu L. Yang) – gatunek grzybów z rodziny borowikowatych (Boletaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Rubroboletus, Boletaceae, Boletales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1831 Lenz. nadając mu nazwę Boletus satanas. W ostatnich latach prowadzono badania filogenetyczne w obrębie rodzaju Boletus, w wyniku których systematyka tego rodzaju uległa znacznej zmianie. W 2014 r. Boletus satanas został przez Kuan Zhao & Zhu L. Yang przeniesiono do nowo utworzonego rodzaju Rubroboletus[1]. Synonimy nazwy naukowej[2]:

  • Boletus crataegi Smotl 1952
  • Boletus satanas Lenz 1831
  • Suillus satanas (Lenz) Kuntze 1898
  • Tubiporus satanas (Lenz) Maire 1937

Nazwę polską nadała Alina Skirgiełło w 1939 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami: grzyb krwisty i grzyb szatański[3]. Obecnie nazwy polskie są niespójne z nową nazwą naukową.

Morfologia[edytuj]

Kapelusz

Średnica 6–30 cm, szary, u dojrzałych osobników z odcieniem żółtawym, zielonkawym, po naciśnięciu brązowoochrowy. Półkulisty, później powyginany i spłaszczony, gruby. Skórka matowa, sucha, lub zamszowa, nie oddziela się od miąższu[4].

Rurki

Początkowo żółtawe, potem krwistoczerwone, z wiekiem przybierają brązowooliwkowy kolor[4]. Uszkodzone sinieją. Pory u młodych początkowo pomarańczowożółte, później karminowe, u starych okazów stają się oliwkowe[5].

Trzon

Wysokość 5-15 cm, grubość 3-8 cm. Pełny, potężny, początkowo jest kulisty lub cylindryczny, potem baryłkowaty. Pod kapeluszem ma żółtawy kolor, niżej jest karminowoczerwony[5].

Miąższ

Białawy, mięsisty, po przekrojeniu powoli sinieje. Smak łagodny, słaby zapach, stare osobniki mają zapach nieco przypominający padlinę[5].

Wysyp zarodników

Oliwkowy. Zarodniki gładkie, elipsoidalne, o rozmiarach 10 × 16 x 5–7 μm[4].

Występowanie i siedlisko[edytuj]

Występuje tylko w Europie, Maroku w Afryce Północnej oraz w stanach Kalifornia i Waszyngton w USA[6]. Wszędzie jest rzadki. W Polsce jest bardzo rzadki, wymierający. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status E – wymierający, krytycznie zagrożony[7]. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych także w Austrii, Belgii, Czechach, Niemczech, Danii, Słowacji, Finlandii, Holandii, Szwecji, Estonii, Anglii[3]. Jedno jego stanowisko znaleziono w buczynie storczykowej w Górach Kaczawskich[8][9], a drugie zostało odkryte w roku 2006 na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej[10]. Są to stanowiska opisane w literaturze fachowej, niewykluczone jednak, że pojawia się czasami również na innych, nieopisanych w literaturze stanowiskach.

Rośnie w ciepłych lasach liściastych, zwłaszcza pod dębami i bukami, preferuje gleby wapienne. Owocniki wytwarza od lipca do września[5]. W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej[11].

Znaczenie[edytuj]

Grzyb trujący, szczególnie w stanie surowym. Zjedzenie owocników powoduje ciężkie dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Z grzyba wyizolowano muskarynę, ale ilości zawarte w owocnikach są przypuszczalnie zbyt małe, by odpowiadać za toksyczny efekt spożycia borowików szatańskich. Stosunkowo niedawno opisano obecność glikoproteiny o nazwie bolesatyna, mogącej mieć toksyczne działanie[12].

Gatunki podobne[edytuj]

  • borowik purpurowy (Rubroboletus rhodoxanthus). Też jest rzadki, ma czerwony trzon i jego miąższ sinieje (ale słabo). Różni się różowym odcieniem kapelusza, trzon ma walcowaty,
  • borowik żółtopory (Caloboletus calopus). Jest pospolity, ma żółte pory, miąższ gorzki[5].

Przypisy

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2015-10-25].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2015-10-24].
  3. a b Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. a b c Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  5. a b c d e Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  6. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-01].
  7. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  8. borowik szatański – Boletus satanas – Satan’s Bolete
  9. Czesław Narkiewicz: Borowik szatański (Boletus satanas) i muchomor szyszkowaty (Amanita strobiliformis) w rezerwacie "Góra Miłek" w Górach Kaczawskich, Przyroda Sudetów Zachodnich, t. 3, Jelenia Góra 2000, s. 69-72, ISSN 1508-6135
  10. A. Brzeg, S. Wika. Nowe dla Polski stanowisko borowika szatańskiego Boletus satanas Lenz w środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. „Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, Seria B – Botanika”. 56, s. 39–47, 2007. ISSN 0067-2815. 
  11. Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów
  12. Kretz O, Creppy EE, Dirheimer G. Characterization of bolesatine, a toxic protein from the mushroom Boletus satanas Lenz and it's effects on kidney cells. „Toxicology”. 66. 2, s. 213–24, 1991.