Chanat kokandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Chanat Kokandu)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Qoʻqon xonligi
chanat kokandzki
1709−1875
Flaga
Flaga
Stolica Kokand
Ustrój polityczny chanat
Pierwszy władca Szachruch-bej
Powierzchnia
 • całkowita

ok. 220 000[1] km²
Niepodległość poprzez uniezależnienie od Chanatu Buchary
1709
Aneksja przez Imperium Rosyjskie
1876
Mapa

Chanat kokandzki (uzb. Qoʻqon xonligi) – dawne państwo w Azji Środkowej z ośrodkiem w Kokandzie. Obejmowało terytorium dzisiejszego Uzbekistanu, południowego Kazachstanu, Tadżykistanu i Kirgistanu[2].

Dostępnych jest niewiele szczegółowych źródeł na temat tego państwa – główną przyczyną jest zniszczenie kokandzkich archiwów państwowych tuż przed aneksją kraju przez Imperium Rosyjskie[3].

Najliczniej reprezentowanymi grupami etnicznymi chanatu byli Kirgizi i Kazachowie[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Państwo kokandzkie powstało w 1709 roku, kiedy teren Kotliny Fergańskiej oddzieliły się od chanatu Buchary nieustannie toczącego wojny z chanatem Chiwy. Pierwszy władca miał zostać wybrany w wyniku elekcji dokonanej przez radę starszych i szlachiców złożoną z przedstawicieli okolicznych miasteczek – w wyniku elekcji na tron wstąpił Szachruch-bej. Jego panowanie trwało przez 12 lat aż do śmierci w 1721 roku, Kokand do wtedy podporządkował sobie terytoria obejmujące rejony Margʻilonu, Isfary i Kokandu. Następcą Szachruch-beja był Abduraim, który do 1732 roku rezydował w wiosce Dikan-toda jako ośrodku władzy, następnie przeniósł stolicę z powrotem do Kokandu, gdzie przeprowadził przebudowę miasta. W tym samym czasie Akbuta-bej, władca Chodżentu z plemienia Juz przypuścił atak w celu przejęcia władzy nad Kokandem – w rezultacie przegrał i utracił swoją domenę na rzecz Abduraima, przy tym tracąc życie. Kolejną zdobyczą był Andiżan. Okres władzy Abduraima zakończył się chorobą psychiczną i w rezultacie udanym zamachem na jego życie w 1733 roku, zorganizowanym przez jego nadwornych urzędników, którzy chcieli zabić niewydolnego mentalnie władcę. Następnym władcą z inicjatywy spiskowców został Abdukarim-bej, brat Abduraima, mimo że spadkobiercą powinien zostać syn Abduraima – Irdana-bej[3].

W 1746 roku Chiny podporządkowały sobie Kaszgar, pokonując kontrolujących Dżungarię Kałmuków, którzy zostali w ten sposób wypchnięci na wschód i rozpoczęli inwazję na Kokand. Abdukarim-bej wysłał specjalne oddziały pod dowództwem Kipczak-bacziego, by zatrzymać postępy Kałmuków, jednak dowódca zginął w walce a armia rozpierzchła się. Zwycięska okazała się ofensywa chana Ura-Tiube, który wysłał swoją armię do pomocy jak tylko dowiedział się o inwazji – po krwawej bitwie kałmuccy najeźdźcy musieli uznać wyższość przeciwnika i wycofać się z Kotliny Fergańskiej[3].

W roku 1750 Abdukarim-bej zmarł, schedę po nim przejął syn Abdurachman, lecz po roku został obalony w wyniku spisku, na czele którego stał Irdana-bej. Władza syna Abduraima odznaczała się agresywną polityką zagraniczną – podporządkował wcześniej utraconą Isfarę oraz przeprowadził zamach na życie jej władcy, Abdurachmana-batira, którego syn Narbut-bej przypadkiem ocalił swoje życie, przebywając w innym miejscu – u swojej babci. Następnie Irdana-bej wyruszył na Ura-Tiube. Kampania spełzła na niczym, a wycofująca się armia pod jego dowództwem została częściowo wzięta w niewolę, sam zdołał zbiec z powrotem do Kokandu. Pazyl-bej, dowódca zwycięskiej armii, dokonał egzekucji wielu ze schwytanych kokandzkich żołnierzy i z ich obciętych głów zbudował piramidę, tzw. kala-minar. Kolejna wyprawa na obecny Istarawszan zakończyła się już sukcesem – Irdana zlecił zastąpienie starego kala-minaru nowym, tym razem skomponowanym z głów wszystkich jeńców z Ura-Tiube. W 1758 chanat kokandzki był wyczerpany poliytką wojenną, na skutek tego Irdana-bej uległ rosnącej presji ze strony chińskiego sąsiada i uznał jego zwierzchnictwo. 4 lata później chiński ambasador przekazał chanowi kazachskiej Hordy Środkowej żądania dostarczenia ludzi, koni, bydła oraz taranów – miały być one wykorzystane w kampanii przeciwko Samarkandzie i Turkiestanowi. Dowiadując się o tym, Irdana wraz z ówczesnymi władcami Ura-Tiube i Chodżentu poprosili listownie władcę Afganistanu Ahmeda Szaha Abdaliego o obronę świata islamskiego przed inwazją innowierców. Wynikiem tego było zawiązanie sojuszu, który powstrzymał Chiny przed planowanym przejęciem Taszkentu, Sajramu, Suzaku czy Turkiestanu[3].

Następca Irdany rządził 3 miesiące, został zabity na skutek intrygi dworskiej, na jego miejscu spiskowcy osadzili Narbuta-beja, którego pierwsze działania z kokandzkiego tronu polegały na zapobieżeniu separatystycznym tendencjom wewnątrz państwa – oddzielić próbowali się rządzący Namanganem oraz Chustem, przejął także kontrolę nad Chodżentem oraz wykorzystał śmierć władcy Ura-Tiube i Dżyzaku na dołączenie tych terytoriów do domeny Kokandu. Wedle relacji rosyjskiego podróżnika Filipa Efremowa, Narbuta-bej utrzymywał wrogie relacje z chanatem Buchary, ale chronił go sojusz z Chinami, który wydatnie wpływał na stabliność kraju i rządów Narbuta-beja. Wedle przekazów, w tym okresie Kokand miał świetnie prosperować, w regionie powstawały nowe kanały irygacyjne, rozwijały się rzemiosło i handel. Narbuta wprowadzał dogodne prawo dla kupców, ceny towarów były niskie i nie było problemów z infllacją, przez cały okres jego rządów nie dochodziło do buntów. Główną walutą kraju była tanga, której mniejszym nominałem w tym czasie został pulus[3].

Narbuta-bej umarł w 1801 roku, a władzę po nim przejął jego syn Alim, który kontynuował politykę ekspansji. Dołączył dolinę rzeki Angren, Czymkent i Sajram. W 1809 roku anektował Taszkent z całym otaczającym go regionem[4], dzięki czemu przejął kontrolę nad kluczowym odcinkiem szlaku handlowego do Rosji. Alim był pierwszym władcą Kokandu, który przyjął tytuł chana – od wtedy państwo kokandzkie oficjalne nazywane było chanatem kokandzkim, a jego władca – chanem. Za jego panowania znacznie wzrosło znaczenie jego państwa w regionie, stworzył też armię najemników składającą się z tadżyckim górali z Badachszanu, Szighnanu i Karateginu oraz Irańczyków – oddziały te pozwoliły mu scentralizować władzę nad krajem i zostały trzonem przyszłej dużo bardziej rozbudowanej armii. Nawiązano pierwsze relacje handlowe z Rosją, które jednak nie rozwinęły się zanadto. Alim-chan skupił się też na reformach religijnych: zniósł duchowny tytuł iszan oraz obdarował biedotę i sufickich pustelników (zwanych kalandarami) ziemią i bydłem, by zaangażować ich w pracę. Wprowadził także egzaminy z islamu dla duchowieństwa, by zapobiec odstępstwom od wiary – ruch ten wywołał oburzenie wśród duchownych i w 1810 roku zorganizowali oni spisek. Wykorzystując obecność władcy w Taszkencie i negatywne nastroje społeczne związane z licznymi dziąłaniami wojennymi, rozpowszechnili plotkę o śmierci chana a na tronie w Kokandzie osadzili jego brata – Umara. Alim-chan dowiedział się o fortelu i wyruszył jak najszybcieje w drogę do stolicy chanatu, spiskowcy czekali jednak na niego na drodze i w trakcie zasadzki pozbawili go życia (zabójcą był Kambar Mirza z Andiżanu)[3].

Umar-chan również nie stronił od ekspansji terytorialnej, jednak bardziej wyróżniały go silna wiara i podległość klerowi. Za jego rządów przywrócono wszelkie przywileje duchowieństwa, znacznie wzrosła też pozycja duchownych i wpływ na funkcjonowanie państwa. Zasłaniając się egzekucją szariatu, rozpędzano wszelkie protesty. Umar wsławił się także odbudową meczetu piątkowego w Kokandzie, wielu kronikarzy zaznaczało jego pobożność, ale również brutalność w działaniach wojennych – opisywana jest sytuacja z 1917 roku, w której wymordował 13 400 więźniów z Ak-Tiube na placu Czor-su. Umar poczynił działania by nawiązać relacje z Rosją, działania po raz kolejny spełzły na niczym – z wysłanego do Sankt Petersburga przedstawicielstwa dyplomatycznego, jeden ambasador zmarł z powodu choroby, drugi z rąk rosyjskiego żołnierza a trzeci został wygnany do Pietropawłowska. Umar-chan zmarł w 1823 roku na skutek trwającej rok choroby, na tronie zasiadł jego 16 letni syn – Muhammad Ali (zwany Madalim)[3].

Muhammad Ali-chan był zupełnym przeciwieństwem ojca, jeśli chodzi o pobożność i tryb życia, jednak również dynamicznie rozwinął terytorium pańswa, przynajmniej na początku jego władzy. Podbite przez Muhammada Aliego tereny obejmowały południowe stoki Gór Ałajskich, Dolinę Raszt, Góry Darwaskie, Szignan, Ruszon oraz Wachan. W latach 1826-1831 organizował wyprawy na Kaszgar, w wyniku czego zapewnił sobie regularną daninę z tego terenu oraz tytuł obrońcy wiary (ghazi). Z biegiem czasu jednak jego relacje z Emiratem Buchary stopniowo się pogarszały, w wyniku kolejnych wojen Buchara podporządkowała sobie Chodżent oraz zwasalizowała chanat kokandzki − Muhammad Ali musiał przyjąć zwierzchnictwo emira Buchary. Muhammad Ali dążył do wyrwania się z niekorzystnej dla niego sytuacji – próbował rozwiązać to przez nawiązywanie relacji z Rosją, nie przyniosło to jednak żadnych skutków. Wkrótce wybuchła kolejna wojna z chanatem Buchary a chan Muhammad Ali został zmuszony do abdykacji. Jego miejsce zajął młodszy brat – Sultan Mahmud. W 1842 roku siły bucharskie zdobyły Kokand i splądrowały go, stracono chana Sultana Mahmuda (który próbował uciec do Margʻilonu), jego poprzednika Muhammada Aliego oraz ich matkę – znaną kokandzką poetkę Nadirę[3].

W czerwcu 1842 roku chanem ogłoszono Szeraliego, krótko potem zebrał 3-4 tysięczną armię i dotarł do miasta Kokand. Na wieść o zbliżającej się armii, Ibrahim-dadhoh, marionetkowy władca Kokandu zainstalowany przez emira Buchary, zbiegł do Chodżentu. Kokandyjczycy, zdając sobie sprawę z pewnego kontruderzenia ze strony Emiratu Buchary, szybko zaczęli fortyfikować miasto, zbierać zapasy oraz wznosić nowy mur miejski. Armia bucharska szybko zareagowała, zgromadzono siły, które dotarły do Kokandu na przełomie lipca i sierpnia i natychmiast przeszły do otaczania oraz oblegania miasta. Pod dwóch miesiącach oblężenia, jeden z głównych dowódców emira Buchary, Kipczak Musulmankul, zgłosił się, by wejść za mury Kokandu i nawołać mieszkańców do poddania się. Uzyskał na to zgodę, jednak rzeczą, którą zrobił było coś zupełnie przeciwnego: oznajmił Kokandyjczykom, iż armia Buchary jest osłabiona i nie stanowi zagrożenia, zagrzewając do walki. Kokandyjczycy istotnie dalej odpierali ataki bucharskich żołnierzy aż do 9 października, gdy Emir Buchary był zmuszony do odwrotu w związku z inwazją Emiratu Chiwy na jego państwo[3].

Mimo bohaterskiej obrony Kokandu i początkowego poparcia dla Szeraliego-chana, ludność długo nie wytrzymała pod jego jarzmem i niezadowolenie obróciło się w serię powstań, która objęła całe państwo. Kluczową rewoltą była ta, która wybuchła w Oszu w 1845 roku. Wspomniany wcześniej Musulmankul, chciał ją wykorzystać w celu przejęcia władzy. Pierwszym ruchem miało być skierowanie całego wojska pod jego przywództwem do Oszu w celu stłumienia rebelii, jednak pojawił się kolejny spiskowiec, który wykorzystał tę okazję – Murad, syn Muhammada Aliego. Udało mu się przejąć władzę i zgładzić Szeraliego. Murad ogłosił się nowym chanem i ogłosił jego plany zostania wasalem emira Buchary, owa obietnica wywołała niepokój społeczny na terenie chanatu w związku z nienawiścią, jaką lud kokandzki darzył Emirat Buchary. Musulmankul, reagując na sytuację, najpierw skierował swoje kroki do Namanganu, gdzie ożenił swoją dwunastoletnią córkę z synem Szeraliego - Chudajarem, następnie ruszył na Kokand. Po przejęciu miasta dokonał egzekucji Murad-chana wraz z jego zwolennikami. Kolejną fazą spisku było manipulowanie potencjalnymi kandydatami do tronu tak, by wszystkich z nich wyeliminować z walki o władzę. Jednego z nich, Sarymsaka, nomadzkiego wodza, Musulmankul zaprosił do Kokandu, obiecując koronację. Sarymsak krótko po przyjeździe został zgładzony. Po rozprawieniu się z kontrkandydatami do tytułu chana, obsadził na tronie nieletniego Chudajara-chana a siebie ogłosił jego regentem[3].

W wyniku swojej intrygi, Musulmankul sprawował pełnię władzy a na stanowiskach obsadzał głównie swoich kipczackich krajanów. Jego metody są określane jako „surowe, ale sprawiedliwe” i nie jego rządów nie ocenia się negatywnie. Co ciekawe, Musulmankul zawsze udawał, że przekazuje rozkazy od chany albo od kogoś z jego otoczenia, nigdy nie określał ich jako swoich. Samego chana przetrzymywał zamkniętego w pałacu, nie dawał mu pieniędzy oraz możliwości wydawania rozkazów. Władza regenta skończyła się w 1853 roku, kiedy narastająca niechęć wobec kipczackiej dominacji wybuchła bardzo gwałtownie. Rezultatem były masowe pogromy Kipczaków oraz zamordowanie samego Musulmankula. Szacuje się, że w wyniku rozruchów zginęło 20 tysięcy Kipczaków. Po obaleniu jego regenta, do pełni władzy doszedł Chudajar-chan[3].

Po przegranej wojnie krymskiej Imperium Rosyjskie objęło sobie za cel podporządkowanie chanatu kokandzkiego, wojna rozpoczęła się w 1862 roku i trwała aż do traktatu pokojowego z 1865 roku, który uczynił z chanatu protektorat Rosji. W jego wyniku chanat utracił Taszkent i Chodżent[5].

Niezadowolenie z nowego porządku spowodowało wybuch powstania antyrosyjskiego w 1873 roku. W 1876 roku wojska rosyjskie stłumiły powstanie i zlikwidowały chanat kokandzki, zaś jego ziemie wcieliły do Imperium Rosyjskiego pod postacią obwodu fergańskiego generał-gubernatorstwa turkiestańskiego[2][5]. Zniszczono wszystkie archiwa państowe a ostatni chan – Chudajar-chan uciekł do Taszkentu[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Piotr Eberhardt: Studia nad geopolityką XX wieku. Warszawa: PAN IGPiZ, 2013, s. 373. ISBN 978-83-61590-33-0.
  2. a b Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 304. ISBN 978-83-04-04641-2.
  3. a b c d e f g h i j k l m S. Frederick Starr, Baktybek Beshimov, Inomjon I. Bobokulov, Pulat Shozimov: Ferghana Valley: The Heart of Central Asia. Wyd. 2015. Nowy Jork: Routledge. ISBN 978-0-7656-2998-2. [dostęp 2017-11-12]. (ang.)
  4. Tashkent, national capital, Uzbekistan (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-10-09].
  5. a b kokandzki chanat (pol.). PWN. [dostęp 2017-10-04].