Chanat kokandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Chanat Kokandu)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Qoʻqon xonligi
chanat kokandzki
1709−1875
Flaga
Flaga
Stolica Kokand
Ustrój polityczny chanat
Pierwszy władca Szachruch-bej
Powierzchnia
 • całkowita

ok. 220 000[1] km²
Niepodległość poprzez uniezależnienie od Chanatu Buchary
1709
Aneksja przez Imperium Rosyjskie
1876
Mapa

Chanat kokandzki (uzb. Qoʻqon xonligi) – dawne państwo w Azji Środkowej z ośrodkiem w Kokandzie. Obejmowało terytorium dzisiejszego Uzbekistanu, południowego Kazachstanu, Tadżykistanu i Kirgistanu[2].

Dostępnych jest niewiele szczegółowych źródeł na temat tego państwa – główną przyczyną jest zniszczenie kokandzkich archiwów państwowych tuż przed aneksją kraju przez Imperium Rosyjskie[3].

Najliczniej reprezentowanymi grupami etnicznymi chanatu byli Kirgizi i Kazachowie[3].

Historia[edytuj]

Państwo kokandzkie powstało w 1709 roku, kiedy teren Kotliny Fergańskiej oddzieliły się od chanatu Buchary nieustannie toczącego wojny z chanatem Chiwy. Pierwszy władca miał zostać wybrany w wyniku elekcji dokonanej przez radę starszych i szlachiców złożoną z przedstawicieli okolicznych miasteczek – w wyniku elekcji na tron wstąpił Szachruch-bej. Jego panowanie trwało przez 12 lat aż do śmierci w 1721 roku, Kokand do wtedy podporządkował sobie terytoria obejmujące rejony Margʻilonu, Isfary i Kokandu. Następcą Szachruch-beja był Abduraim, który do 1732 roku rezydował w wiosce Dikan-toda jako ośrodku władzy, następnie przeniósł stolicę z powrotem do Kokandu, gdzie przeprowadził przebudowę miasta. W tym samym czasie Akbuta-bej, władca Chodżentu z plemienia Juz przypuścił atak w celu przejęcia władzy nad Kokandem – w rezultacie przegrał i utracił swoją domenę na rzecz Abduraima, przy tym tracąc życie. Kolejną zdobyczą był Andiżan. Okres władzy Abduraima zakończył się chorobą psychiczną i w rezultacie udanym zamachem na jego życie w 1733 roku, zorganizowanym przez jego nadwornych urzędników, którzy chcieli zabić niewydolnego mentalnie władcę. Następnym władcą z inicjatywy spiskowców został Abdukarim-bej, brat Abduraima, mimo że spadkobiercą powinien zostać syn Abduraima – Irdana-bej[3].

W 1746 roku Chiny podporządkowały sobie Kaszgar, pokonując kontrolujących Dżungarię Kałmuków, którzy zostali w ten sposób wypchnięci na wschód i rozpoczęli inwazję na Kokand. Abdukarim-bej wysłał specjalne oddziały pod dowództwem Kipczak-bacziego, by zatrzymać postępy Kałmuków, jednak dowódca zginął w walce a armia rozpierzchła się. Zwycięska okazała się ofensywa chana Ura-Tiube, który wysłał swoją armię do pomocy jak tylko dowiedział się o inwazji – po krwawej bitwie kałmuccy najeźdźcy musieli uznać wyższość przeciwnika i wycofać się z Kotliny Fergańskiej[3].

W roku 1750 Abdukarim-bej zmarł, schedę po nim przejął syn Abdurachman, lecz po roku został obalony w wyniku spisku, na czele którego stał Irdana-bej. Władza syna Abduraima odznaczała się agresywną polityką zagraniczną – podporządkował wcześniej utraconą Isfarę oraz przeprowadził zamach na życie jej władcy, Abdurachmana-batira, którego syn Narbut-bej przypadkiem ocalił swoje życie, przebywając w innym miejscu – u swojej babci. Następnie Irdana-bej wyruszył na Ura-Tiube. Kampania spełzła na niczym, a wycofująca się armia pod jego dowództwem została częściowo wzięta w niewolę, sam zdołał zbiec z powrotem do Kokandu. Pazyl-bej, dowódca zwycięskiej armii, dokonał egzekucji wielu ze schwytanych kokandzkich żołnierzy i z ich obciętych głów zbudował piramidę, tzw. kala-minar. Kolejna wyprawa na obecny Istarawszan zakończyła się już sukcesem – Irdana zlecił zastąpienie starego kala-minaru nowym, tym razem skomponowanym z głów wszystkich jeńców z Ura-Tiube. W 1758 chanat kokandzki był wyczerpany poliytką wojenną, na skutek tego Irdana-bej uległ rosnącej presji ze strony chińskiego sąsiada i uznał jego zwierzchnictwo. 4 lata później chiński ambasador przekazał chanowi kazachskiej Hordy Środkowej żądania dostarczenia ludzi, koni, bydła oraz taranów – miały być one wykorzystane w kampanii przeciwko Samarkandzie i Turkiestanowi. Dowiadując się o tym, Irdana wraz z ówczesnymi władcami Ura-Tiube i Chodżentu poprosili listownie władcę Afganistanu Ahmeda Szaha Abdaliego o obronę świata islamskiego przed inwazją innowierców. Wynikiem tego było zawiązanie sojuszu, który powstrzymał Chiny przed planowanym przejęciem Taszkentu, Sajramu, Suzaku czy Turkiestanu[3].

Następca Irdany rządził 3 miesiące, został zabity na skutek intrygi dworskiej, na jego miejscu spiskowcy osadzili Narbuta-beja, którego pierwsze działania z kokandzkiego tronu polegały na zapobieżeniu separatystycznym tendencjom wewnątrz państwa – oddzielić próbowali się rządzący Namanganem oraz Chustem, przejął także kontrolę nad Chodżentem oraz wykorzystał śmierć władcy Ura-Tiube i Dżyzaku na dołączenie tych terytoriów do domeny Kokandu. Wedle relacji rosyjskiego podróżnika Filipa Efremowa, Narbuta-bej utrzymywał wrogie relacje z chanatem Buchary, ale chronił go sojusz z Chinami, który wydatnie wpływał na stabliność kraju i rządów Narbuta-beja. Wedle przekazów, w tym okresie Kokand miał świetnie prosperować, w regionie powstawały nowe kanały irygacyjne, rozwijały się rzemiosło i handel. Narbuta wprowadzał dogodne prawo dla kupców, ceny towarów były niskie i nie było problemów z infllacją, przez cały okres jego rządów nie dochodziło do buntów. Główną walutą kraju była tanga, której mniejszym nominałem w tym czasie został pulus[3].

Narbuta-bej umarł w 1801 roku, a władzę po nim przejął jego syn Alim, który kontynuował politykę ekspansji. Dołączył dolinę rzeki Angren, Czymkent i Sajram. W 1809 roku anektował Taszkent z całym otaczającym go regionem[4], dzięki czemu przejął kontrolę nad kluczowym odcinkiem szlaku handlowego do Rosji. Alim był pierwszym władcą Kokandu, który przyjął tytuł chana – od wtedy państwo kokandzkie oficjalne nazywane było chanatem kokandzkim, a jego władca – chanem. Za jego panowania znacznie wzrosło znaczenie jego państwa w regionie, stworzył też armię najemników składającą się z tadżyckim górali z Badachszanu, Szighnanu i Karateginu oraz Irańczyków – oddziały te pozwoliły mu scentralizować władzę nad krajem i zostały trzonem przyszłej dużo bardziej rozbudowanej armii. Nawiązano pierwsze relacje handlowe z Rosją, które jednak nie rozwinęły się zanadto. Alim-chan skupił się też na reformach religijnych: zniósł duchowny tytuł iszan oraz obdarował biedotę i sufickich pustelników (zwanych kalandarami) ziemią i bydłem, by zaangażować ich w pracę. Wprowadził także egzaminy z islamu dla duchowieństwa, by zapobiec odstępstwom od wiary – ruch ten wywołał oburzenie wśród duchownych i w 1810 roku zorganizowali oni spisek. Wykorzystując obecność władcy w Taszkencie i negatywne nastroje społeczne związane z licznymi dziąłaniami wojennymi, rozpowszechnili plotkę o śmierci chana a na tronie w Kokandzie osadzili jego brata – Umara. Alim-chan dowiedział się o fortelu i wyruszył jak najszybcieje w drogę do stolicy chanatu, spiskowcy czekali jednak na niego na drodze i w trakcie zasadzki pozbawili go życia (zabójcą był Kambar Mirza z Andiżanu)[3].

Umar-chan również nie stronił od ekspansji terytorialnej, jednak bardziej wyróżniały go silna wiara i podległość klerowi. Za jego rządów przywrócono wszelkie przywileje duchowieństwa, znacznie wzrosła też pozycja duchownych i wpływ na funkcjonowanie państwa. Zasłaniając się egzekucją szariatu, rozpędzano wszelkie protesty. Umar wsławił się także odbudową meczetu piątkowego w Kokandzie, wielu kronikarzy zaznaczało jego pobożność jak i brutalność w działaniach wojennych[3].

W roku 1821 doszło do potężnej rebelii Kazachów, którą z trudem udało się stłumić. W 1841 roku chanat został zaatakowany i zaanektowany przez chanat Buchary. Jednakże solidarna walka mieszkańców chanatu doprowadziła do odzyskania niepodległości w rok później[2][5].

Po przegranej wojnie krymskiej Imperium Rosyjskie objęło sobie za cel podporządkowanie chanatu kokandzkiego, wojna rozpoczęła się w 1862 roku i trwała aż do traktatu pokojowego z 1865 roku, który uczynił z chanatu protektorat Rosji. W jego wyniku chanat utracił Taszkent i Chodżent[5].

Niezadowolenie z nowego porządku spowodowało wybuch powstania antyrosyjskiego w 1873 roku. W 1876 roku wojska rosyjskie stłumiły powstanie i zlikwidowały chanat kokandzki, zaś jego ziemie wcieliły do Imperium Rosyjskiego pod postacią obwodu fergańskiego generał-gubernatorstwa turkiestańskiego[2][5]. Zniszczono wszystkie archiwa państowe a ostatni chan – Chudajar-chan uciekł do Taszkentu[3].

Przypisy

  1. Piotr Eberhardt: Studia nad geopolityką XX wieku. Warszawa: PAN IGPiZ, 2013, s. 373. ISBN 9788361590330.
  2. a b c Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 304. ISBN 978-83-04-04641-2.
  3. a b c d e f g h i S. Frederick Starr, Baktybek Beshimov, Inomjon I. Bobokulov, Pulat Shozimov: Ferghana Valley: The Heart of Central Asia. Wyd. 2015. Nowy Jork: Routledge. ISBN 978-0-7656-2998-2. [dostęp 2017-11-12]. (ang.)
  4. Tashkent, national capital, Uzbekistan (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-10-09].
  5. a b c kokandzki chanat (pol.). PWN. [dostęp 2017-10-04].