To jest dobry artykuł

Che gelida manina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Che gelida maninatenorowa aria z I aktu opery Cyganeria Giacoma Pucciniego, do której libretto napisali Luigi Illica i Giuseppe Giacosa. Przypisana do roli Rodolfa, postaci należącej do paryskiej bohemy. Pierwszy tę rolę w czasie światowej prapremiery Cyganerii zaśpiewał Evan Gorga 1 lutego 1896 roku. Aria jest najbardziej znanym utworem z tej opery i należy do podstawowego repertuaru tenorowego na świecie.

W trakcie arii Rodolfo wyznaje Mimì, że pracuje jako poeta i nie ma pieniędzy, ale marzy o lepszym życiu. Na koniec prosi ją, aby powiedziała coś o sobie.

Kontekst[edytuj | edytuj kod]

Cyganeria, Rodolfo spotyka Mimì na chwilę przed arią

Gdy przyjaciele poety Rodolfa udają się do kawiarenki Momus, ten jeszcze przez chwilę zostaje, by dokończyć artykuł do gazety. Odwiedza go jednak niespodziewanie młoda sąsiadka. To Łucja nazywana przez znajomych Mimì. Prosi go, by zapalił jej świecę, gubi jednak klucz od swego pokoju, a nagły podmuch wiatru gasi świece jej i Rodolfa. Młodzi szukają jednak klucza na podłodze po ciemku. Rodolfo szybko go odnajduje, dotyka jednak niby przypadkiem zmarzniętej ręki Mimì. Chłód ręki dziewczyny to punkt odniesienia i początek zwierzeń Rodolfa w arii, jak również początek ich miłości[1].

Utwór rozpoczyna się recytatywem „Che gelida manina, se la lasci riscaldar”, jednak szybko zamienia się w arię. W utworze Rodolfo mówi Mimì, że jest poetą – „Chi son? Sono un poeta”, opowiada o swojej doli poety żyjącego w beztroskiej biedzie, o swoich snach. Następnie przyznaje, że ukradła mu serce, a kończy pytając ją o jej życie. W odpowiedzi Mimì śpiewa swoją arię „Sì, mi chiamano Mimì”, a akt kończy się duetem „O soave fanciulla”, w którym zdają sobie sprawę, że zakochali się w sobie[1].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Arię skomponował Puccini z librettem Luigiego Illiki i Giuseppe Giacosy[2]. Utwór składa się z trzech muzycznie odrębnych części, którym brakuje balansu tonalnego, ale są one spójne jako całość. Część początkowa jest delikatna, część druga (zaczynająca się od „Chi son? Sono un poeta”) jest wyraźnie odmienna, odważniejsza i zawiera motyw dla Rodolfa. Część trzecia zaczyna się od „Talor dal mio forziere”, daje początek dla motywu miłości używanego później w operze[3].

W rękopisie partytury opery, początkowa część arii i fragment poprzedzający ją (od „Si sente meglio”) zostały pierwotnie napisane w C-dur, a nie Des-dur, co jest powszechnie używane podczas wystawień opery. Pieśń może być jednak przeniesiona o pół interwału w dół dla osób, którym trudno jest śpiewać kulminacyjne wysokie C. Zdaniem Arthura Groosa celem autora w pierwotnej wersji było ułatwienie wykonania arii. Groos zauważa także, że pierwotnie akt I zaczyna się i kończy w C-dur co pokrywa się z arią. Z drugiej strony wersja poprawiona na Des-dur może wskazywać na odniesienie do końca opery także napisanej w tej samej notacji i odwołanie do ostatniej sceny kochanków[4].

Nagrania[edytuj | edytuj kod]

Cyganeria to jedna z najpopularniejszych oper, a „Che gelida manina”, będąca najbardziej znaną arią tenorową opery, jest w konsekwencji jedną z najczęściej nagrywanych arii tenorów. W latach 1900-1980 prawie 500 tenorów nagrało tę arię w co najmniej siedmiu różnych językach[5]. Opera miała swoją prapremierę w Turynie w 1896 roku z rolą Rodolfa w wykonaniu Evana Gorgi, chociaż Gorga miał trudności z wysoką tessiturą i muzyka musiała zostać dla niego przeniesiona w dół[6]. Podczas prapremiery aria doczekała się bisu[7], jednak sama opera nie przypadła krytykom do gustu. Według anegdoty, Enrico Caruso, wtedy młody śpiewak zdobywający popularność miał zagrać postać Rudolfa w Livorno. Wydawca Pucciniego, Giulio Ricordi zakontraktował wszystkich śpiewaków oprócz niego; jego zdaniem odtwórca głównej roli powinien mieć większe doświadczenie. Caruso, chcąc zostać obsadzonym, zaśpiewał arię dla Pucciniego, który skomentował to: „Kto cię do mnie przysłał, Bóg?”[8].

Nagrania arii rozpoczęły się kilka lat po premierze. Wczesne nagranie zostało zarejestrowane przez Enrico Caruso w 1906 roku. Beniamino Gigli wykonał arię w filmie Ave Maria (1936). Aria była jedną z kilku zapisanych przez Mario Lanzę w jego pierwszych nagraniach w 1949 roku; jego nagranie „Che gelida manina” zdobyło „Operatic Recording of the Year” przyznawane przez National Record Critics Association, a później zostało włączone do historycznych nagrań RCA's Hall of Fame[9]. Pierwsze znane nagranie Luciano Pavarottiego to aria nagrana w 1961 roku podczas jego profesjonalnego debiutu w Teatro Municipale w Reggio Emilia[10], a następnie nagrał ją w 1963 roku w Londynie[11]. Pavarotti dokonał wielu znaczących nagrań piosenki w swoich wykonaniach La Bohème, w tym występu La Scala z 1979 roku i nagrania z 1973 roku pod dyrekcją Herberta von Karajana[12]. Zdaniem Pavarottiego niskie dźwięki arii wymagają od tenora jego całej siły do wydobycia czystych dźwięków, które wypełnią całą salę[13].

Libretto[edytuj | edytuj kod]

Kostium Rodolfa na premierę w Turynie w 1896

Che gelida manina,
se la lasci riscaldar.
Cercar che giova?
Al buio non si trova.

Ma per fortuna
é una notte di luna,
e qui la luna
l'abbiamo vicina.

Aspetti, signorina,
le dirò con due parole
chi son, chi son, e che faccio,
come vivo. Vuole?

Chi son? Chi son? Sono un poeta.
Che cosa faccio? Scrivo.
E come vivo? Vivo.

In povertà mia lieta
scialo da gran signore
rime ed inni d'amore.

Per sogni e per chimere
e per castelli in aria,
l'anima ho milionaria.

Talor dal mio forziere
ruban tutti i gioelli
due ladri, gli occhi belli.

V'entrar con voi pur ora,
ed i miei sogni usati
e i bei sogni miei,
tosto si dileguar!

Ma il furto non m'accora,
poiché, poiché v'ha preso stanza
la dolce speranza!

Or che mi conoscete,
parlate voi, deh!
Parlate. Chi siete?
Vi piaccia dir!


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Kamiński 2015 ↓, s. 1216.
  2. Kamiński 2015 ↓, s. 1215.
  3. Budden 2002 ↓, s. 163–165.
  4. Groos 1986 ↓, s. 105.
  5. A glorious list of the world’s greatest opera arias, Classic FM [dostęp 2021-02-05] (ang.).
  6. Kennedy 2010 ↓, s. 255.
  7. Kamiński 2015 ↓, s. 1217.
  8. Mordden 1988 ↓, s. 155-156.
  9. Mannering 2015 ↓, s. 61.
  10. Luciano Pavarotti – the birth of a legend, Gramophone [dostęp 2021-02-05] (ang.).
  11. Pavarotti debut recording to be released after 50 years, „BBC News”, 2 sierpnia 2013 [dostęp 2021-02-05] (ang.).
  12. Pavarotti's greatest performances, the Guardian, 6 września 2007 [dostęp 2021-02-05] (ang.).
  13. Detail in the music, [w:] Michael Steen, Puccini's La Boheme : a Short Guide to a Great Opera., New York: Icon Books, 2012, ISBN 978-1-84831-464-1, OCLC 795120278.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Kamiński, Tysiąc i jedna opera, Polskie Wydawnictwo Muzyczne (red.), wyd. 1 (jednotomowe), Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 2015, ISBN 978-83-224-0971-8, OCLC 911230890.
  • Julian Budden, Puccini : his life and works, Oxford: Oxford University Press, 2002, ISBN 0-19-816468-8, OCLC 48943686.
  • Arthur Groos, Giacomo Puccini, La Bohème, Roger Parker (red.), Cambridge: Cambridge University Press, 1986, ISBN 0-521-26489-8, OCLC 12910968.
  • Derek Mannering, Mario Lanza: Singing to the Gods, Mississippi: Univ. Press of Mississippi, 2015, ISBN 978-1-61703-425-1.
  • Ethan Mordden, Opera anecdotes, New York: Oxford University Press, 1988, ISBN 0-19-505661-2, OCLC 21155562.
  • Joyce Bourne Kennedy, A dictionary of opera characters, wyd. Rev. ed, Oxford: Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0-19-955039-5, OCLC 503639287.