Czas pracy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Określenie godzin pracy przy wejściu do budynku Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w Warszawie

Czas pracy – pojęcie prawne określające długość czasu pracy danego pracownika, jak i jego organizację. W określonym dla pracownika czasie pracy pozostaje on w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy.

Wymiar czasu pracy obowiązuje w danym okresie rozliczeniowym, na jego podstawie planowany i rozliczany jest czas pracy. Czas pracy zależy również od rodzaju zawartej umowy oraz wyznaczonego w nim etatu. Okres rozliczeniowy to na przykład: jeden tydzień lub jeden miesiąc – najdłuższy aż 12 miesięcy. W wybranym okresie rozliczeniowym planowane są zadania dla pracowników, po jego upływie określonego okresu następuje rozliczenie każdej zatrudnionej osoby i przepracowanych przez nią godzin[1][2].

Norma czasu pracy[edytuj | edytuj kod]

Norma czasu pracy – maksymalna liczba godzin, którą zatrudniony może przepracować w jednej dobie lub w tygodniu pracy.

W Polsce obowiązuje zasadniczo 40-godzinny tydzień pracy (przeciętnie pięciodniowy). Czas pracy w ciągu jednego dnia wynosi 8 godzin na dobę, pozostałe godziny to godziny nadliczbowe[3]. Tygodniowy czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym[1][4].

W innych państwach czas pracy wynosi nawet 60 godzin lub najmniej 30–36 godzin. Najmniejszy czas pracy obowiązuje w Australii w Papua, gdzie średnia tygodniowa czasu pracy wynosi tylko 30 godzin – praca wykonywana jest 3 dni w tygodniu. Również w Holandii obowiązuje średni czas pracy 30 godzin. Następna jest Dania, gdzie obywatele pracują średnio 33 godziny, a także Szwajcarzy, którzy pracują mniej niż 35 godzin tygodniowo. W Kanadzie obywatele pracują średnio 36 godzin. Natomiast największy średni czas pracy obowiązuje w Azji, gdzie prym wiodą Hindusi, pracujący nawet do 60 godzin tygodniowo[1].

Wymiar czasu pracy[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z Kodeksem pracy (art. 129 § 1 i art. 130) czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy (w przyjętym okresie rozliczeniowym nie przekraczającym 4 miesięcy). Na tej podstawie ustala się liczbę godzin do przepracowania przez pracownika[4][5].

Zgodnie z art. 130 § 1 Kodeksu pracy w celu wyznaczenia wymiaru czasu pracy w danym okresie rozliczeniowym należy[4][5][1]:

  1. przemnożyć 40 godzin przez liczbę tygodni przypadających do przepracowania w okresie rozliczeniowym (dla miesięcznego okresu rozliczeniowego jest to 4),
  2. dodać do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczbę dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku,
  3. odjąć po 8 godzin za każde święto (wolne od pracy) przypadające w dniu innym niż niedziela.

Obliczony zgodnie z powyższą metodyką wymiar czasu pracy pracownika w okresie rozliczeniowym obniża się o liczbę godzin usprawiedliwionej nieobecności w pracy, przypadających do przepracowania w czasie tej nieobecności, zgodnie z przyjętym rozkładem czasu pracy. Do okresów usprawiedliwionej nieobecności w pracy należą m.in. niezdolność do pracy z powodu choroby czy urlop. Za każde święto występujące w okresie rozliczeniowym i przypadające w innym dniu niż niedziela należy obniżyć wymiar czasu pracy o 8 godzin. Dni świąteczne będące w Polsce dniami ustawowo wolnymi od pracy wymienia ustawa o dniach wolnych od pracy (Dz.U. z 2015 r. poz. 90)[4][5].

Ponadto gdy jedno święto przypada w sobotę (np. 11 listopada 2017 r.) konsekwencją sobotniego święta będzie obowiązek udzielenia pracownikom zatrudnionym w podstawowej organizacji czasu pracy, w której dniem wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy jest sobota, jednego dodatkowego dnia wolnego w okresie rozliczeniowym obejmującym występowanie tego święta[5].

Tabele przedstawiają wymiary czasu pracy obowiązujące w 2017 r. w poszczególnych okresach rozliczeniowych, z wyłączeniem pracy w ruchu ciągłym.
Jednomiesięczne okresy rozliczeniowe
miesiąc obliczenie wymiaru czasu pracy godziny dni
I (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 2 dni) – (8 godz. × 1 święto) 168 21
II (40 godz. × 4 tyg.) 160 20
III (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 3 dni) 184 23
IV (40 godz. × 4 tyg.) – (8 godz. × 1 święto) 152 19
V (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 3 dni) – (8 godz. × 2 święta) 168 21
VI (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 2 dni) – (8 godz. × 1 święto) 168 21
VII (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 1 dzień) 168 21
VIII (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 3 dni) – (8 godz. × 1 święto) 176 22
IX (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 1 dzień) 168 21
X (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 2 dni) 176 22
XI (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 2 dni) – (8 godz. × 2 święta) 160 20
XII (40 godz. × 4 tyg.) + (8 godz. × 1 dzień) – (8 godz. × 2 święta) 152 19
razem 2.000 250
Trzymiesięczne okresy rozliczeniowe
okres obliczenie wymiaru czasu pracy godziny dni
I-III (40 godz. × 12 tyg.) + (8 godz. × 5 dni) – (8 godz. × 1 święto) 512 64
IV-VI (40 godz. × 13 tyg.) – (8 godz. × 4 święta) 488 61
VII-IX (40 godz. × 13 tyg.) – (8 godz. × 1 święto) 512 64
X-XII (40 godz. × 13 tyg.) – (8 godz. × 4 święta) 488 61
razem 2.000 250
Czteromiesięczne okresy rozliczeniowe
okres obliczenie wymiaru czasu pracy godziny dni
I-IV (40 godz. × 17 tyg.) – (8 godz. × 2 święta) 664 83
V-VIII (40 godz. × 17 tyg.) + (8 godz. × 4 dni) – (8 godz. × 4 święta) 680 85
IX-XII (40 godz. × 17 tyg.) + (8 godz. × 1 dzień) – (8 godz. × 4 święta) 656 82
razem 2.000 250
Sześciomiesięczne okresy rozliczeniowe
okres obliczenie wymiaru czasu pracy godziny dni
I-VI (40 godz. × 25 tyg.) + (8 godz. × 5 dni) – (8 godz. × 5 świąt) 1.000 125
VII-XII (40 godz. × 26 tyg.) – (8 godz. × 5 świąt) 1.000 125
razem 2.000 250
Dwunastomiesięczny okres rozliczeniowy
okres obliczenie wymiaru czasu pracy godziny dni
I-XII (40 godz. × 52 tyg.) – (8 godz. × 10 świąt) 2.000 250
razem 2.000 250

Dla pracowników zatrudnionych na niepełnym etacie, wymiar czasu pracy ulega obniżeniu proporcjonalnie do liczby godzin na pełnym etacie. Przykładowo, dla pracownika zatrudnionego na 1/2 etatu wymiar czasu pracy wyniesie 80 godzin, jeżeli w danym miesiącu wymiar czasu pracy wynosi 160 godzin, natomiast dla pracownika zatrudnionego na 3/4 etatu wymiar czasu pracy wyniesie w tym przypadku 120 godzin (3/4 × 160).

System czasu pracy[edytuj | edytuj kod]

Kodeks pracy przewiduje także inne formy zorganizowania czasu pracy pracownika (m.in. system przerywany czy weekendowy) oprócz podstawowego systemu czasu pracy, w którym pracownik pracuje nie dłużej niż 8 godzin na dobę w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy. System czasu pracy to zbiór reguł normujących czas pracy w danym zakładzie pracy. Stosowanie określonego systemu czasu pracy powinno wynikać z układu zbiorowego pracy, regulaminu pracy lub z obwieszczenia[4].

Ze względu na charakter pracy stosuje się skrócony czas pracy (w szczególności w warunkach szkodliwych), przedłużony czas pracy (pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu); lub równoważny czas pracy, w którym przekroczenie dobowych lub tygodniowych norm czasu pracy zostaje wyrównane krótszym czasem pracy w innych dniach lub tygodniach (usługi, handel, transport).

Podstawowy[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej spotykany i stosowany system czasu pracy. Czas pracy nie przekracza 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy. Przewiduje się możliwość wypracowania maksymalnie 8 godzin nadliczbowych – tygodniowy czas pracy nie może przekroczyć 48 godzin.

Równoważny[edytuj | edytuj kod]

Dobowy wymiar czasu może być przedłużony do 12 godzin w okresie rozliczeniowym (nie przekraczający jednego miesiąca), a przy określonych rodzajach prac – nawet do 16 albo 24 godzin.

  • przedłużony wymiar czasu pracy do 12 godzin – można przedłużyć dobowy wymiar czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin w okresie rozliczeniowym, który nie przekracza jednego miesiąca. Przedłużony dobowy wymiar czasu pracy powinien być równoważony krótszym dobowym wymiarem czasu pracy w niektórych dniach lub też dniami wolnymi od pracy.
  • przedłużony dobowy wymiar czasu pracy – można przedłużyć dobowy wymiar czasu pracy, jednak nie więcej niż do 16 godzin, w okresie rozliczeniowym, także nieprzekraczającym jednego miesiąca. System może obowiązywać przy pracach, które polegają na dozorze urządzeń lub też związanych z pozostawaniem w pogotowiu do pracy.
  • przedłużony dobowy wymiar czasu pracy – można przedłużyć dobowy wymiar, ale nie więcej niż do 24 godzin w okresie rozliczeniowym, który nie przekracza jednego miesiąca. Ten system często jest stosowany przy pilnowaniu mienia lub też ochronie osób.

Zadaniowy[edytuj | edytuj kod]

W zadaniowym systemie czasu pracy pracownik decyduje o swoim rozkładzie czasu pracy, a pracodawca kontroluje wykonanie zleconych zadań. Pracownik ustala z pracodawcą zakres zadań, dodatkowo pracodawca samodzielnie decyduje o dacie ich wykonania.

Przerywany[edytuj | edytuj kod]

Rozkład czasu pracy może przewidywać jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin. Pracownik rozpoczyna pracę dwa razy w tej samej dobie pracowniczej. Przerwa nie jest wliczana do czasu pracy, ale przysługuje za nią wynagrodzenie w wysokości połowy wynagrodzenia należnego za czas przestoju.

Skrócony tydzień pracy[edytuj | edytuj kod]

System czasu pracy, w którym praca jest wykonywana przez mniej niż 5 dni w tygodniu. Praca jest wykonywana przez mniej niż pięć dni w tygodniu, dobowy wymiar czasu pracy ulega przedłużeniu. Nie może być ono jednak dłuższe niż do 12 godzin w okresie rozliczeniowym, który nie przekracza jednego miesiąca. Taki system może być wprowadzony na pisemny wniosek pracownika.

Weekendowy[edytuj | edytuj kod]

System, w którym praca jest świadczona wyłącznie w piątki, soboty, niedziele i święta. Dopuszcza się tu także przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin, w okresie rozliczeniowym, który nie przekracza jednego miesiąca.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Czas pracy w Europie[edytuj | edytuj kod]

Od połowy XIX w. do połowy XX w. czas pracy został skrócony z ok. 80–90 godz. do 40–48 godz. na tydzień, w wyniku zarówno wzrostu sił wytwórczych i wydajności pracy, jak i walki prowadzonej przez robotników o skrócenie czasu pracy; postulat 8-godzinnego dnia pracy został wysunięty 1866 przez Kongres Robotników w Baltimore i Kongres I Międzynarodówki w Genewie; 1899 Kongres II Międzynarodówki obradujący w Paryżu wysunął postulat 8-godzinnego dnia pracy jako główne hasło manifestacji pierwszomajowych. W sowieckiej Rosji 1917 wprowadzono 8-godzinny dzień i 48-godzinny tydzień pracy; 1918–21 norma 8-godzinnego dnia pracy rozpowszechniła się w rozwiniętych krajach zachodnich. W 1919 Międzynarodowa Konferencja Pracy uchwaliła konwencję, zwaną waszyngtońską, ustanawiającą jako normę międzynarodową 8-godzinny dzień i 48-godzinny tydzień pracy. Po II wojnie światowej jest kontynuowane skracanie czasu pracy, przede wszystkim przez wprowadzenie 5-dniowego tygodnia pracy, przy tygodniowej normie od 40 do 45 godzin.

Czas pracy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

  • 1918 – wydano dekret, wprowadzający 8-godzinny dzień pracy;
  • 1919 – wprowadzono ustawę o 46-godzinnym tygodniu pracy
  • 1933 – przedłużono czas pracy w sobotę do 8 godzin;
  • 1946 – przywrócono 46-godzinny tydzień pracy.
  • 1972 – wprowadzono dodatkowe dni wolne od pracy i stopniowo zwiększano ich liczbę z tym, że tylko pracownicy, których czas pracy wynosił 46 godz. tygodniowo, korzystali z nich bez przedłużania dziennej normy w pozostałe dni tygodnia.
  • 1981 – zaczęto stopniowo wprowadzać normę czasu pracy wynoszącą średnio 42 godz. tygodniowo[6].
  • 23 sierpnia 2013 r. – weszła w życie ustawa z 12 lipca uelastyczniająca czas pracy[7], wprowadzająca do Kodeksu Pracy zapisy ustawy antykryzysowej, obowiązującej w latach 2009–2011[8]. Wydłuża ona okres rozliczeniowy czasu pracy z 4 do 12 miesięcy oraz wprowadza tzw. ruchomy czas pracy. Zachowane zostało prawo do nieprzerwanego 11-godzinnego odpoczynku w ciągu doby i 35-godzinnego w ciągu tygodnia[9][10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Portal, http://www.ksiegowoscspolki.pl/czas-pracy-wymiar-czasu-pracy-system-pracy/, 2 listopada 2017.
  2. Umowy o pracę.
  3. Normy i wymiar czasu pracy.
  4. a b c d e KP, art. 129 § 1 i art. 130, 2 listopada 2017.
  5. a b c d Ustawa z dnia 26.06.1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2016 r. poz. 1666, ze zm.)
  6. czas pracy – Encyklopedia PWN – źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-11-17] (pol.).
  7. Dz.U. 2013 poz. 896.
  8. Dz.U. 2009 nr 125, poz. 1035.
  9. Prawo pracy.
  10. Prawo pracy: uelastycznienie czasu pracy.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]