Dane Zajc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dane Zajc

Dane Zajc (ur. 26 października 1929 w Zgornjej Javoršicy, zm. 20 października 2005 w Golniku) – słoweński poeta, dramaturg i eseista.

Życiorys[edytuj]

Boleśnie został doświadczony wydarzeniami z okresu II wojny światowej. W okresie wojny przerwał naukę, w 1947 roku rozpoczął naukę w Poljanskim Gimnazjum w Lublanie. W 1951 roku z powodu politycznych poglądớw trafił do więzienia i został wyrzucony z gimnazjum, które w 1958 ukończył prywatnie. Jednakże nie mớgł ubiegać się o przyjęcie na studia. Wrażliwość Dane Zajca miała wpływ na nieprzyjemne doświadczenia z okresu służby wojskowej, które go utwierdziły w niechęci do systemu socjalistycznego. Od roku 1953 przez dwa lata pracował na poczcie, potem otrzymał posadę bibliotekarza w bibliotece pionierskiej w Lublanie, w której pracował do przejścia na emeryturę w 1989 roku. Zmarł 20 października 2005 roku na raka.

Poezja[edytuj]

Dane Zajc jest jednym z najważniejszych słoweńskich literatớw drugiej połowy XX wieku. Jego twórczość obejmuje poezję i dramaty, a jego eseje i wywiady osiągają szczyt słoweńskiej literackiej eseistyki. Zarazem jest istotnym twórcą literatury dla dzieci i młodzieży, bowiem jego wiersze, sztuki kukiełkowe i bajki wzbudzają radość i często się pojawiają w lekturach szkoły podstawowej. Rozpoczął pomyślną wspớłpracę z piosenkarzem i aktorem Janezem Škofem.

Miejsca publikacji[edytuj]

Dane Zajc zaczął publikować wiersze w czasopiśmieMladinska revija” w latach 1948-1949, a zarazem współpracował w „Mi Mladi”. Drukował rớwnież w „Naši sodobnosti”, „Sodobnosti”, „Ljudski pravici”, „Ljubljanskim dnevniku”, „Pionirskem listu”, „Pioniru”, „Kurirčku”, „Cicibanu”, „Odru 57” itd. Był członkiem rady redaktorskiej „Revij 57”, czasopism „Beseda” i „Perspektive”.

Styl i motywy[edytuj]

Jego wcześniejszy okres, w którym pisał wiersze, do 1971 roku, cechuje oryginalność, nowa metaforyka i głęboka uczuciowość.

Pớźniej badał dźwiękowe, znaczeniowe i estetyczne następstwa, które otwierają się wraz z rozbiciem formalnie połączonej składni i wpływają na magiczną, rytualną błagalność. Wiersze z tego okresu są przepełnione groteskowym humorem. Odzywają się w nich zarówno przeżycia wojenne, śmierć, kruchość, jak i bezcelowa egzystencja jednostki i społeczeństwa. Za symbol ludzkiego zagrożenia często służyły mu zwierzęta. Krytycy umieścili go na granicy między egzystencjalizmem i nadrealizmem. Podobnie jak poezja, tak też i dramaturgia przedstawia człowieka zarówno jako ofiarę, jak i kata swojego życia.

Według Nika Grafenauera w poezji Zajca przeznaczonej dla dzieci odnajdziemy cały szereg motywớw, które są, biorąc pod uwagę nasze wyobrażenie o wymiarze dziecięcego odczuwania i wiedzy, całkowicie poza jego pojmowaniem i wyobrażeniowym zasięgiem (np.: Erevan, Fijakarji, Jaki, Numizmatika, Smrt, Šamani), jednakże przepełnione tą dziecinnością, którą świat przedstawiony otwiera i tak przybliża dziecku, ze stają mu się własne. Okazuje się bowiem, że jeszcze tak codzienne rzeczy, jakimi są np.: dom, drzwi, pies, papierowe samoloty, dynie, usta, żarớwka, piłka, łyżka itd. mogą ponadto być skrywane i wyobrażeniowo podniecające, jak tylko zostaną oderwane od swojej zwykłej, oczywiście znaczeniowej określoności. Sam autor mớwi, że pisze wiersze dla dzieci wcielając się w rolę dziecka. Lubi dziwne, długie, skomplikowane śmieszne słowa, które symbolizują coś innego niż to, co znaczą, i których nie trzeba rozumieć. Wszystko przyjmujemy oczami, uszami, poprzez skórę, smakiem.

Nagrody i wyrớżnienia[edytuj]

Dzieła[edytuj]

Zbiory wierszy

  • Požgana trava (1958)
  • Jezik iz zemlje (1961)
  • Ubijavci kač (1968)
  • Glava sejavka (1971)
  • Hiša sanja (1990)
  • Živali na dvorišču (1975)
  • Ta roža je zate (1981)
  • Rožengruntar (1974)
  • Si videl (1979)
  • Kepa pepela(1984)
  • Zarotitve (1985)
  • Znaki (1987)
  • Krokar (1997)
  • Dol dol (1998)

Dramaty

  • Otroka reke (1963)
  • Potohodec (1971)
  • Voranc (1978)
  • Mlada breda (1981)
  • Kalevala (1986)
  • Medeja (1988)
  • Grmače (1994)

Zbiory wierszy dla dzieci

  • Bela mačica
  • Abecedarija (1975)
  • Živali na dvorišču (1975)
  • V Cirkusu (1976)
  • Na papirnatih letalih (1978)
  • Ta roža je zate (1981)
  • Mlada Breda (1978)
  • Leteča hišica (1981)
  • Bridka Ludvikova bitka (1985)
  • Hiša (1990)
  • Argonavti (1999)

Sztuki kukiełkowe

  • Kralj Matjaž in Alenčica (1978)
  • Petelin se sestavi (1978)
  • Zgodba o fantu, ki ni poznal strahu (1983/1984)
  • Zakaj in Vprašaj (1991)

Eseje

  • Igra besed in tišin (1972)
  • Eseji, spomini in polemike (1990)

Przekłady dzieł[edytuj]

Liczne przekłady dzieł ukazały się w zagranicznych czasopismach, w formie książkowej natomiast w języku serbskim, macedońskim, angielskim, niemieckim, szwedzkim, francuskim i polskim.

  • Das fliegente Haus (język niemiecki), Leteča hiša (1985)
  • Mladá Breda (język słowacki), Mlada Breda (1978)
  • Il gattino bianco (język włoski), Bela mačica (1970)
  • La chatte blanche (język francuski), Bela mačica (1971)
  • Petelin se sestavi (język serbski), Petelin se sestavi (1981)
  • Voranc. #Akt #1 : (fragment), 1978; przełożyła Agnieszka Będkowska-Kopczyk. – Tematska št. Słowenia.

V: Opcje. – ISSN 1230-9982. – #Nr. #1/2 = 54/55 (maj 2004)

Wpływy i powiązania[edytuj]

Razem z Lojzetem Kovačičem, Viktorem Blažičem i Janezem Menartem wspớłpracował w organie Mi Mladi. Opublikował książkę z wierszami w 1978 roku razem z Kajetanem Kovičem, Edvardem Kocbekiem, Gregorem Strnišo, Venom Tauferem i Tomažem Šalamunem. Od połowy lat 50. związał się z awangardowymi dramaturgami (Dominik Smole i Primož Kozak) i teoretykami (Taras Kermauner, Veljko Rus i Janko Kos).