Język włoski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „włoski”. Zobacz też: włosek – pojęcie z zakresu botaniki.
Italiano
Obszar Europa
Liczba mówiących około 80-125 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki italodalmatyńskie
***Język włoski
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy  Włochy
 Szwajcaria
 San Marino
 Watykan

Pozostałe miejsca:

Istria (półwysep należący do Słowenii i Chorwacji), Malta i Grecja (w Zakonie Maltańskim), jeden z urzędowych w Unii Europejskiej

Regulowany przez Accademia della Crusca
Kody języka
ISO 639-1 it
ISO 639-2 ita
ISO 639-3 ita
SIL ITN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik włosko-polski, polsko-włoski online
Mapa zasięgu występowania języka włoskiego

Język włoski (wł. lingua italiana, l'italiano /itaˈljano/) – jeden z języków romańskich. Język urzędowy we Włoszech, San Marino, Watykanie, Szwajcarii oraz na Istrii, należącej do Chorwacji i Słowenii. Używany również we Francji (zwłaszcza na Korsyce) i na Malcie. Można się nim także porozumieć w byłych koloniach włoskich: (Albania, Erytrea, Etiopia, Libia i Somalia), oraz skupiskach emigracji włoskiej w Argentynie, Australii, Stanach Zjednoczonych i Tunezji). Silnie zróżnicowany dialektalnie, współczesny włoski oparty jest na standardzie toskańskim[1][2], wypracowanym na przełomie XIII i XIV wieku przez Dantego Alighieri i wielu współczesnych mu twórców, takich jak Francesco Petrarca i Giovanni Boccaccio.

Język włoski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to m.in.: Brazylia, Argentyna, Stany Zjednoczone, Francja, Urugwaj, Kanada, Wenezuela, Australia, Niemcy, Belgia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Paragwaj, Meksyk i Polska.

Zapis i fonetyka[edytuj]

Alfabet i wymowa[edytuj]

Do zapisu języka włoskiego używa się alfabetu łacińskiego, przy czym litery j, k, w, x oraz y nie występują w słowach włoskich. Wymowa liter j i w zależy od języka, z którego pochodzi wyraz. Używa się też dwóch rodzajów akcentów nad samogłoskami.

Litera Nazwa litery Dźwięk Uwagi
A a /a/
B bi /b/
C ci (/czi/) /k/ lub /cz/
D di /d/
E è,é /e/ w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej
F effe /f/
G gi (/dżi/) /g/ lub /dż/
H acca zawsze nieme[3]
I i /i/ lub /(i)j/
J i lunga /dż/, /j/ lub /ż/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
K kappa /k/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
L elle /l/
M emme /m/
N enne /n/
O ò,ó /o/ w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej
P pi /p/
Q qu /k/ występuje przed połączeniami u + samogłoska wymawiane jako /kł/
R erre /r/
S esse /s/ lub /z/
T ti /t/
U u /u/ lub /(u)ł/
V vu (vi) /w/
W doppia vu (vi) /w/ lub /ł/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
X ics /ks/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
Y ipsilon (i greca (/i greka/)) /i/ lub /j/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
Z zeta (/dzeta/) /c/ lub /dz/

Szczegóły:

I przed samogłoską wymawia się[4]:

  • jak /j/ jeśli należy do tej samej sylaby (także gdy zmiękcza poprzedzającą je spółgłoskę), np. rabbia – złość, Italia;
  • jak /ij/, jeśli nie należy do tej samej sylaby (zwykle w pozycji akcentowanej), np. latteria – mleczarnia, malattia – choroba.

I wymawia się na końcu wyrazu po innej samogłosce jak /j/, np. tuoi.

U przed samogłoską wymawia się:

  • jak /ł/, jeśli należy do tej samej sylaby, np. uomo – człowiek, mężczyzna;
  • jak /uł/, jeśli nie należy do tej samej sylaby (zwykle w pozycji akcentowanej), np. due.

W pozostałych przypadkach wymowa powyższych samogłosek pokrywa się z polską.

Znak c przed e oraz i wymawia się jak /cz/, przed innymi znakami jak /k/. Jeśli dźwięk /k/ ma wystąpić przed i bądź e, wstawia się między nie nieme h. Jeśli dźwięk /cz/ ma wystąpić przez samogłoską inną niż e czy i wstawia się między nie i, którego się nie wymawia, a które jedynie zmiękcza c.

Analogiczne zasady stosuje się w przypadku:

  • znaku g, wymawianego jako /dż/ przed e oraz i, przed innymi znakami jako /g/;
  • dwuznaku sc, wymawianego jako /sz/ przed e oraz i, przed innymi znakami jako /sk/.

Tutaj ortografia nie jest ścisła, ponieważ w języku włoskim występują też połączenia typu c lub g + i + samogłoska, w którym i tworzy osobną sylabę (np. farmacia – apteka), patrz wyżej. Zdarza się, że i występuje pomiędzy c, g lub sc i e, występuje wtedy zazwyczaj wymowa /cz/, /dż/ lub /sz/, np. cielo – niebo.

/k/ /cz/ /g/ /dż/ /sk/ /sz/
/a/ ca cia ga gia sca scia
/e/ che ce ghe ge sche sce
/i/ chi ci ghi gi schi sci
/o/ co cio go gio sco scio
/u/ cu lub qu ciu gu giu scu sciu

Połączenie cq jest wymawiane jako /kk/, np. acqua – woda.

S i z występują w wersji zarówno dźwięcznej, jak i bezdźwięcznej. Zwykle przyjmują dźwięczność sąsiadujących głosek, w przypadku pozycji między samogłoskami wymowa jest różna w zależności od wyrazu i regionu geograficznego. Podwójne s i s na początku wyrazu przed samogłoską wymawia się jako /s/, np. sala – sala, tessera – legitymacja. Z na początku wyrazu przed samogłoską wymawia się jak /dz/, np. zuppa – zupa. Wymowa /c/ występuje m.in. w zakończeniach –zio, –zia i –zione, np. Venezia.

Występują jeszcze dwa dwuznaki – gn odpowiadające polskiemu /ń/, oraz gl odpowiadające (w połączeniu z samogłoską i) miękkiemu /l'/ (wyjątkiem jest np. wyraz glicerina; wymowa połączenia gli nie odbiega tu od polskiej, to samo dotyczy gl w połączeniu z inną samogłoską, np. gloria). Miękkie /l'/ nie występuje w języku polskim, występuje zaś np. w hiszpańskim (zapis ll) oraz w niektórych wyrazach zapożyczonych (polskie liana, chociaż występuje też wymowa /ljana/).

Podwójne spółgłoski (geminaty) wymawia się oddzielnie, np. sorella – siostra.

Należy zaznaczyć, że zasady wymowy obowiązujące w języku włoskim są właściwe dla watykańskiej wymowy kościelnej w łacinie.

Akcent[edytuj]

W języku włoskim występuje akcent toniczny (obecny w każdym wyrazie) i pisany (graficzny). Najczęściej wyrazy akcentuje się na przedostatniej sylabie, np. amore – miłość. Czasami na ostatnią sylabę (wtedy mamy do czynienia z akcentem graficznym), np. cit – miasto, często też na trzecią od końca, np. tavola – stół. Rzadko akcentuje się na czwartej sylabie od końca, np. abitano – mieszkają.

Wyróżnia się dwa rodzaje akcentów graficznych[5]:

  • accento grave (opadający) – stawiany nad a, e, o (samogłoski otwarte), np. felicità – szczęście,
  • accento acuto (wznoszący) – stawiany nad i, u (samogłoski zamknięte), e, o (samogłoski ścieśnione), np. perché – dlaczego, bo.

Akcent graficzny pozwala rozróżnić wyrazy jednosylabowe o różnym znaczeniu[6], np. la – rodzajnik określony, – tam oraz występuje często nad wyrazami jednosylabowymi zakończonymi dwiema samogłoskami, np. più – bardziej, więcej.

Inne zjawiska[edytuj]

W języku włoskim, podobnie jak we francuskim, występuje tzw. wyrzutnia (elizja, wł. elisione), czyli zjawisko wypadnięcia końcowej samogłoski z pierwszego wyrazu, jeśli następny zaczyna się od samogłoski albo niemego h, np. l'amica zamiast la amica; w miejscu usuniętej samogłoski występuje apostrof[7][8]. Zjawisko to dotyczy m.in.:

  • rodzajnika una,
  • rodzajników i zaimków lo, la,
  • zaimków questo, questa, ci,
  • przyimka di.

Ponadto stosuje się skracanie wyrazów (troncamento), polegające na opuszczeniu ostatniej głoski lub sylaby, po której występuje kolejny wyraz, np. San Giovanni – Św. Jan zamiast Santo Giovanni[8].

Gramatyka[edytuj]

 Osobny artykuł: Gramatyka języka włoskiego.

Standardowy szyk zdania to SVO.

Pytania ogólne (czyli takie, w których nie występuje zaimek pytajny) różnią się od zdań twierdzących tylko obecnością znaku zapytania zamiast kropki albo wznoszącą intonacją. Polskiej partykuły czy nie tłumaczy się. Przeczenie czasownikowe występuje przed czasownikiem. Zazwyczaj stosuje się podwójną negację w zdaniu, np. Non vedo nessuno. – Nie widzę nikogo.

W języku włoskim są dwa rodzaje – męski i żeński oraz dwie liczby – pojedyncza i mnoga. Występują 4 tryby. Dużą rolę odgrywają przyimki.

Rodzaj i liczba rzeczowników i przymiotników można łatwo rozpoznać. Większość z nich ma regularne końcówki:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -o -i
Rodzaj żeński -a -e

Rzeczowniki kończące się na -io tracą w liczbie mnogiej końcowe o, np. notaio – notariusz, notai – notariusze. Końcówki -cia, -gia, -scia tracą często i w liczbie mnogiej, np. spiaggia – plaża, spiagge – plaże.

Rzeczowniki zakończone na -e przybierają w liczbie mnogiej końcówkę -i.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -e -i
Rodzaj żeński -e -i

Pewna grupa słów ma też rodzaj "sprzeczny z końcówką". Takie rzeczowniki w rodzaju żeńskim mają jednak liczbę mnogą na -i, nie zaś -e.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -a -i
Rodzaj żeński -o -i

Przymiotniki zakończone w rodzaju męskim na -e mają w rodzaju żeńskim tę samą końcówkę, a w liczbie mnogiej – -i, np. grande – wielki, wielka, grandi – wielcy, wielkie.

Nie zmieniają formy rzeczowniki zakończone spółgłoską, akcentowaną samogłoską, literą i, połączeniem ie oraz niektóre rzeczowniki mające rodzaj "sprzeczny z końcówką". O liczbie rzeczownika w tych wypadkach decyduje tylko rodzajnik, np.:

  • il bar – bar; i bar – bary
  • la pubblicità – reklama; le pubblicità – reklamy
  • la diocesi – diecezja; le diocesi – diecezje
  • la serie – seria; le serie – serie
  • il cinema – kino; i cinema – kina.

Ciekawostki[należy zmienić nazwę sekcji na encyklopedyczną][edytuj]

Najdłuższy wyraz w języku włoskim oznacza na łeb, na szyję i jest to wyraz: precipitevolissimevolmente[9].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Popularne powiedzenie włoskie tak określa najbliższy perfekcji wariant tego języka:
    Lingua toscana in bocca romana (Toskański język w rzymskich ustach).
  2. Jednakże występują pewne różnice między dialektem toskańskim a językiem włoskim, przykładowo w dialekcie toskańskim literę c wymawia się jak polskie h (zwłaszcza w pobliżu Florencji) (tzw. gorgia toskańska), np. la casa – dom.
  3. Także w wyrazach zapożyczonych, jednakże brak wartości fonetycznej dotyczy samego h, zatem np. j w wyrazie hiszpańskiego pochodzenia można wymawiać jak polskie h. Litera h występuje m.in. w wykrzyknieniach. Jej użycie w odmianie czasownika avere służy graficznemu odróżnieniu form koniugacyjnych tego czasownika od innych wyrazów o tym samym brzmieniu, ale innym znaczeniu, np. hanno – mają, anno – rok. W szczególnych wypadkach h może mieć fakultatywną wartość fonetyczną. Onomatopeję hahaha można wymawiać [hahaˈha]. Należy zaznaczyć, że litera h nie była wymawiana już w średniowiecznej łacinie.
  4. Zasad tych przeważnie nie stosuje się, jeśli jest poprzedzane literą c, g, lub dwuznakiem sc; patrz niżej.
  5. Daniela Zawadzka: Język włoski dla Polaków – komentarz gramatyczny. Klucz do ćwiczeń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, s. 113. ISBN 83-01-10369-8.
  6. Daniela Zawadzka: Język włoski dla Polaków – komentarz gramatyczny. Klucz do ćwiczeń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 113–114. ISBN 83-01-10369-8.
  7. Elizja nie występuje, jeśli drugi wyraz jest w liczbie mnogiej, np. gli hotel, czasownik również nigdy nie ulega elizji.
  8. a b Daniela Zawadzka: Język włoski dla Polaków – komentarz gramatyczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 163. ISBN 83-01-08975-X.
  9. Giuseppe Aldo Rossi: Dizionario Enciclopedico di Enigmistica e Ludolinguistica. Bolonia: Zanichelli, 2002, s. 296. ISBN 8808089037.

Bibliografia[edytuj]

  • Daniela Zawadzka: Język włoski dla Polaków – komentarz gramatyczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-08975-X.
  • Daniela Zawadzka: Język włoski dla Polaków – komentarz gramatyczny. Klucz do ćwiczeń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10369-8.

Linki zewnętrzne[edytuj]