Język serbski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
српски језик
srpski jezik
Obszar Serbia, Czarnogóra, Bośnia i Hercegowina, Macedonia, Bułgaria, Albania i inne
Liczba mówiących ok. 12 milionów[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet alfabet chorwacki, cyrylica serbska
Status oficjalny
język urzędowy  Serbia
 Kosowo[2]
 Bośnia i Hercegowina[3]
Regulowany przez Rada Standaryzacji Języka Serbskiego
Kody języka
ISO 639-1 sr
ISO 639-2 srp/scc
SIL SRP
Występowanie
Występowanie

Występowanie
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-serbski online
Diasystem serbsko-chorwacki (2006)

Język serbski (serb. cрпски / srpski) – język standardowy z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich, używany głównie przez Serbów i Czarnogórców. Współcześnie przyjmuje się, że jest jedną z czterech ustandaryzowanych odmian języka serbsko-chorwackiego[4][5][6][7].

Standard serbski ma status języka oficjalnego w Serbii, Bośni i Hercegowinie i Kosowie; ponadto dopuszcza się go do użytku urzędowego w Czarnogórze[8].

Rozwój literackiego języka serbskiego[edytuj | edytuj kod]

W roli pierwszego literackiego języka Serbów wystąpił język staro-cerkiewno-słowiański, który w IX w. stał się pierwszym spisanym językiem słowiańskim. Pojawienie się pisanego języka słowiańskiego zawdzięczamy braciom Cyrylowi i Metodemu, greckim mnichom, którzy na prośbę księcia wielkomorawskiego Rościsława przybyli do jego państwa by tam prowadzić misję chrystianizacyjną w języku słowiańskim, co miało uchronić państwo wielkomorawskie przed wzrostem wpływów duchowieństwa niemieckiego na Morawach. Cyryl przed przybyciem na Morawy stworzył nowy alfabet (głagolica), którym w języku słowiańskim spisano przekłady najpotrzebniejszych modlitw i tekstów liturgicznych. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa w obrządku bizantyjskim Serbowie przyjęli staro-cerkiewno-słowiański.

Z racji tego, że księgi przepisywane były ręcznie szybko do tekstów zaczęły przenikać słowa i zjawiska fonetyczne charakterystyczne dla terenów, na których powstawały kopie tych ksiąg. W ten sposób język staro-cerkiewno-słowiański rozszczepił się na odmiany, zwane redakcjami języka cerkiewnosłowiańskiego. Rozwinęły się więc redakcje ruska, bułgarska, a od XII w. serbska języka cerkiewnosłowiańskiego, w której powstały najważniejsze teksty serbskiego średniowiecza – głównie akty prawne i żywoty świętych. Wraz z podbojem ziem serbskich przez Turków w XIV i XV w. doszło do zahamowania rozwoju piśmiennictwa serbskiego, które od tej pory ograniczać się będzie wyłącznie do cerkwi prawosławnej. W XVIII w. redakcja serbska języka cerkiewnosłowiańskiego została zastąpiona rosyjską, która wraz z językiem ludowym, a od lat 1980. także z tzw. slovenosrpskim, będącym połączeniem elementów języka rosyjskiego i ludowego serbskiego, staną się trzema równorzędnie używanymi językami literackimi.

Narodziny współczesnego języka serbskiego wiążą się z osobą Vuka Karadžicia, reformatora języka i pisowni serbskiej, który zerwał z tradycją cerkiewną i oparł język literacki na jednym z dialektów serbskich. Jak trudnym w praktyce było to zadanie niech świadczy fakt, że próbując tłumaczyć Nowy Testament przy pomocy wyłącznie języka ludowego, w którym brakowało słów potrzebnych do przekładu, często odwoływał się do tradycji cerkiewnej lub po prostu tworzył neologizmy. Jednak zapoczątkowana w drugim dziesięcioleciu XIX w. reforma Vuka Kardzicia po latach sporów doczekała się praktycznego zastosowania. Szczególną rolę w tym miały utwory wybitnych poetów serbskich tego okresu: Petra Njegoša i Branka Radičevicia, którzy swe utwory stworzyli w języku oparty na ludowym języku serbskim.

Pierwsze gimnazjum z językiem serbskim powstało w 1791 roku w Sremskich Karlovciach. Pierwszym popularnym pisarzem, piszącym w języku serbskim, był Dositej Obradovič, późniejszy założyciel pierwszej wyższej uczelni serbskiej.

W XIX w. popularna stała się idea jedności Słowian. Jednym z wariantów tej jedności miała być idea jugosłowiańska, czyli kulturalnej i językowej jedności południowych Słowian. W 1850 roku w Wiedniu podpisano umowę językową między Serbami i Chorwatami, która była początkiem tworzenia się języka, który w dwudziestym wieku zyskał miano serbsko-chorwackiego lub chorwacko-serbskiego. Proces unifikacji języka zakończono w 1954 roku w Nowym Sadzie (Serbia), gdzie potwierdzono istnienie wspólnego języka dla Serbów, Chorwatów i Czarnogórców. Ustalono między innymi, że istnieje równoprawność dialektów chorwackich i serbskich oraz alfabetów łacińskiego i cyrylickiego. Po rozpadzie Jugosławii wspólny standard serbsko-chorwacki oficjalnie przestał istnieć, ustępując miejsca serbskiemu, chorwackiemu i bośniackiemu.

Zróżnicowanie językowe[edytuj | edytuj kod]

Standardowa forma serbskiego opiera się na dialekcie sztokawskim, a dokładniej na poddialektach szumadijsko-wojwodińskim i wschodniohercegowińskim[4][9]. Sztokawszczyzna stanowi również podstawę trzech pozostałych języków standardowych (chorwackiego, bośniackiego i czarnogórskiego).

W obrębie sztokawszczyzny istnieją dwa warianty wymowy:

Poza dialektem sztokawskim będącym podstawą współczesnego języka literackiego, na terenie Serbii wyróżnia się jeszcze dialekt torlacki. Narzecze to wykazuje liczne cechy wspólne z językami południowosłowiańskimi należącymi do podgrupy wschodniej i z tego względu jego przynależność jest kwestią sporną[10].

Dialekty te wraz z czteroma językami standardowymi często podciąga się pod pojęcie "język serbsko-chorwacki". Miano to nie jest powszechnie akceptowane w krajach byłej Jugosławii, ale pozostaje w powszechnym użyciu wśród językoznawców i określa się nim wspólną podstawę, na której oparte zostały współczesne cztery standardy. Przy wzięciu pod uwagę aspektów socjolingwistycznych standardy te mogą być również klasyfikowane jako odrębne języki[11][12], należące do diasystemu zwanego środkowo-południowosłowiańskim[13].

Użytkownicy języka serbskiego[edytuj | edytuj kod]

Ok. 12 milionów[1] osób w Serbii uznaje ten standard za swój język ojczysty – jest on tutaj językiem urzędowym. Serbski ma również status urzędowy w Bośni i Hercegowinie. Istnieje też duża serbska diaspora.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Język serbski zapisany w alfabecie łacińskim i cyrylicy

Współcześnie funkcjonują dwa równoległe sposoby zapisu standardu serbskiego: alfabet łaciński (zob. alfabet chorwacki) i cyrylica (zob. cyrylica serbska). Cyrylica uważana za tradycyjne pismo Serbów, jest stosowana przede wszystkim w Serbii Środkowej, przez Serbów w Czarnogórze i BiH, rzadziej przez Serbów w Chorwacji i na północy Serbii w Wojwodinie. Oprócz geograficznych są również polityczne uwarunkowania używania danego alfabetu. I tak gazety tradycyjne używają cyrylicy, cyrylicą zapisywane są teksty religijne i tradycyjne. Teksty nowoczesne używają obu alfabetów.

Rząd serbski na swojej stronie internetowej napisał: „Oficjalnym językiem Serbii jest serbski, a oficjalnie używanym alfabetem jest cyrylica, w użyciu jest też alfabet łaciński. Na obszarach zamieszkanych przez mniejszości etniczne prawo przewiduje użycie w obiegu oficjalnym języka i pisma mniejszości.“[14]

Czasopisma stosują oba alfabety, na witrynach sklepów widać napisy w różnych alfabetach. Dokumenty oficjalne są jednak publikowane głównie cyrylicą.

W Czarnogórze przeważa obecnie alfabet łaciński.

Zapis języka serbskiego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cyrylica serbska.
 Osobny artykuł: Alfabet chorwacki.
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Аа Aa A
Бб Bb B
Вв Vv W
Гг Gg G
Дд Dd D
Ђђ Đđ
Ее Ee E
Жж Žž Ż
Зз Zz Z
Ии Ii I
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Jj Jj J
Кк Kk K
Лл Ll L
Љљ Lj lj Ĺ
Мм Mm M
Нн Nn N
Њњ Nj nj Ń
Оо Oo O
Пп Pp P
Рр Rr R
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Сс Ss S
Тт Tt T
Ћћ Ćć Ć
Уу Uu U
Фф Ff F
Хх Hh Ch
Цц Cc C
Чч Čč Cz*
Џџ Dž dž
Шш Šš Sz

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Zob. język serbsko-chorwacki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Srpski jezik govori 12 miliona ljudi. [dostęp 2014-06-17].
  2. Constitution of the Republic of Kosovo, s. 2 [dostęp 2018-01-17].
  3. Footitt Hilary, Michael Kelly: Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Palgrave Macmillan, 2012, s. 111–120. ISBN 0-230-36877-8.
  4. a b Ljiljana Subotić, Dejan Sredojević, Isidora Bjelaković: Fonetika i fonologija: ortoepska i ortografska norma standardnog srpskog jezika. Filozofski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu, 2012, s. 13-14. (serb.-chorw.)
  5. Benjamin W. Fortson IV: Indo-European Language and Culture: An Introduction. John Wiley & Sons, 2001, s. 568. (ang.)
  6. Václav Blažek: On the Internal Classification of Indo-European Languages: Survey". s. 15-16. (ang.)
  7. Snježana Kordić: Jezik i nacionalizam. Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 78–90, seria: Rotulus Universitas. ISBN 978-953-188-311-5. OCLC 729837512. (serb.-chorw.)
  8. Ustav Crne Gore. [dostęp 2018-01-19].
  9. Darko Brodić, Alessia Amelio, Discrimination of Different Serbian Pronunciations from Shtokavian Dialect, s. 1 [dostęp 2018-01-20] (serb.-chorw.).
  10. The South Slav Journal (tom 20), Dositey Obradovich Circle, 1999, s. 5 (ang.).
  11. Graeme Trousdale: Introduction to English Sociolinguistics. Edinburgh University Press, 2010, s. 7. (ang.)
  12. Mirjana N. Dedaić, Daniel N. Nelson: At War with Words. Walter de Gruyter, 2012, s. 248-249. (ang.)
  13. Dalibor Brozović, Organska podloga hrvatskoga jezika, 1998 (serb.-chorw.).
  14. Становништво, језик и вера

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]