Język serbski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
српски језик
srpski jezik
Obszar Serbia (w tym Kosowo), Czarnogóra, Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Bułgaria, Albania i inne
Liczba mówiących ok. 12 milionów[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet alfabet chorwacki, cyrylica serbska
Status oficjalny
język urzędowy  Serbia
 Kosowo[2]
 Bośnia i Hercegowina[3]
Regulowany przez Rada Standaryzacji Języka Serbskiego
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 sr
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 srp/scc
Kod ISO 639-3 srp
IETF sr
Glottolog serb1264
Ethnologue srp
SIL SRP
Występowanie
Idioma serbio dentro del grupo serbo croata.png

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-serbski online
Diasystem serbsko-chorwacki (2006)

Język serbski (serb. cрпски / srpski) – lekt z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich, używany głównie przez Serbów. Ma status języka urzędowego w Serbii, Bośni i Hercegowinie i spornym Kosowie. Ponadto jest oficjalnie uznanym językiem mniejszościowym w Czarnogórze[4], Chorwacji, Macedonii Północnej[5], Rumunii, Czechach[6], na Węgrzech[7], Słowacji[8].

W literaturze lingwistycznej powszechny jest pogląd, że mowa zwana „językiem serbskim” stanowi jedną z czterech ustandaryzowanych odmian narzecza sztokawskiego, będącego częścią języka serbsko-chorwackiego, który obejmuje wówczas cały pozasłoweński obszar dialektalny zachodniej gałęzi języków południowosłowiańskich[9][10][11][12]. Duża część językoznawców z terenu byłej Jugosławii uznaje jednak termin „język serbsko-chorwacki” za anachroniczny i dąży do niezależnego traktowania języków narodowych, które ma on obejmować[13][14].

Rozwój literackiego języka serbskiego[edytuj | edytuj kod]

W roli pierwszego literackiego języka Serbów wystąpił język staro-cerkiewno-słowiański, który w IX w. stał się pierwszym spisanym językiem słowiańskim. Pojawienie się pisanego języka słowiańskiego zawdzięczamy braciom Cyrylowi i Metodemu, greckim mnichom, którzy na prośbę księcia wielkomorawskiego Rościsława przybyli do jego państwa by tam prowadzić misję chrystianizacyjną w języku słowiańskim, co miało uchronić państwo wielkomorawskie przed wzrostem wpływów duchowieństwa niemieckiego na Morawach. Cyryl przed przybyciem na Morawy stworzył nowy alfabet (głagolica), którym w języku słowiańskim spisano przekłady najpotrzebniejszych modlitw i tekstów liturgicznych. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa w obrządku bizantyjskim Serbowie przyjęli staro-cerkiewno-słowiański.

Z racji tego, że księgi przepisywane były ręcznie szybko do tekstów zaczęły przenikać słowa i zjawiska fonetyczne charakterystyczne dla terenów, na których powstawały kopie tych ksiąg. W ten sposób język staro-cerkiewno-słowiański rozszczepił się na odmiany, zwane redakcjami języka cerkiewnosłowiańskiego. Rozwinęły się więc redakcje ruska, bułgarska, a od XII w. serbska języka cerkiewnosłowiańskiego, w której powstały najważniejsze teksty serbskiego średniowiecza – głównie akty prawne i żywoty świętych. Wraz z podbojem ziem serbskich przez Turków w XIV i XV w. doszło do zahamowania rozwoju piśmiennictwa serbskiego, które od tej pory ograniczać się będzie wyłącznie do cerkwi prawosławnej. W XVIII w. redakcja serbska języka cerkiewnosłowiańskiego została zastąpiona rosyjską, która wraz z językiem ludowym, a od lat 1980. także z tzw. slovenosrpskim, będącym połączeniem elementów języka rosyjskiego i ludowego serbskiego, staną się trzema równorzędnie używanymi językami literackimi.

Narodziny współczesnego języka serbskiego wiążą się z osobą Vuka Karadžicia, reformatora języka i pisowni serbskiej, który zerwał z tradycją cerkiewną i oparł język literacki na jednym z dialektów serbskich. Jak trudnym w praktyce było to zadanie niech świadczy fakt, że próbując tłumaczyć Nowy Testament przy pomocy wyłącznie języka ludowego, w którym brakowało słów potrzebnych do przekładu, często odwoływał się do tradycji cerkiewnej lub po prostu tworzył neologizmy. Jednak zapoczątkowana w drugim dziesięcioleciu XIX w. reforma Vuka Karadžića po latach sporów doczekała się praktycznego zastosowania. Szczególną rolę w tym miały utwory wybitnych poetów serbskich tego okresu: Petra Njegoša i Branka Radičevicia, którzy swe utwory stworzyli w języku opartym na ludowym języku serbskim.

Pierwsze gimnazjum z językiem serbskim powstało w 1791 roku w Sremskich Karlovcach. Pierwszym popularnym pisarzem, piszącym w języku serbskim, był Dositej Obradovič, późniejszy założyciel pierwszej wyższej uczelni serbskiej.

W XIX w. popularna stała się idea jedności Słowian. Jednym z wariantów tej jedności miała być idea jugosłowiańska, czyli kulturalnej i językowej jedności południowych Słowian. W 1850 roku w Wiedniu podpisano umowę językową między Serbami i Chorwatami, która była początkiem tworzenia się standardu literackiego, który w dwudziestym wieku zyskał miano serbsko-chorwackiego lub chorwacko-serbskiego. Proces unifikacji języka zakończono w 1954 roku w Nowym Sadzie (Serbia), gdzie potwierdzono istnienie wspólnego języka standardowego dla Serbów, Chorwatów i Czarnogórców. Ustalono między innymi, że istnieje równoprawność dialektów chorwackich i serbskich oraz alfabetów łacińskiego i cyrylickiego. Po rozpadzie Jugosławii język serbsko-chorwacki w postaci unitarnego standardu oficjalnie przestał istnieć, ustępując miejsca oddzielnych wariantom językowym: serbskiemu, chorwackiemu i bośniackiemu.

Podział dialektalny[edytuj | edytuj kod]

Standardowa forma serbskiego opiera się na dialekcie sztokawskim, a dokładniej na poddialektach szumadijsko-wojwodińskim i wschodniohercegowińskim[9][15]. Sztokawszczyzna stanowi również podstawę trzech pozostałych standardów literackich (chorwackiego, bośniackiego i czarnogórskiego).

W obrębie sztokawszczyzny serbskiej istnieją dwa warianty wymowy:

Poza dialektem sztokawskim będącym fundamentem współczesnego języka literackiego, na terenie Serbii wyróżnia się jeszcze dialekt torlacki. Narzecze to wykazuje liczne cechy wspólne z językami południowosłowiańskimi należącymi do podgrupy wschodniej i z tego względu jego przynależność jest kwestią sporną[16].

Dialekty te wraz z czterema językami standardowymi często podciąga się pod pojęcie „język serbsko-chorwacki”. Miano to nie jest powszechnie akceptowane w krajach byłej Jugosławii, ale pozostaje w powszechnym użyciu wśród językoznawców i określa się nim wspólną podstawę, na której oparte zostały współczesne cztery standardy. Przy wzięciu pod uwagę aspektów socjolingwistycznych standardy te bywają również klasyfikowane jako odrębne języki[17][18], należące do diasystemu zwanego środkowo-południowosłowiańskim[19].

Użytkownicy języka serbskiego[edytuj | edytuj kod]

Ok. 12 milionów[1] osób w Serbii uznaje ten standard za swój język ojczysty – jest on tutaj językiem urzędowym. Serbski ma również status urzędowy w Bośni i Hercegowinie. Istnieje też duża serbska diaspora.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Język serbski zapisany w alfabecie łacińskim i cyrylicy

Współcześnie funkcjonują dwa równoległe sposoby zapisu standardu serbskiego: alfabet łaciński (zob. alfabet chorwacki) i cyrylica (zob. cyrylica serbska). Cyrylica uważana za tradycyjne pismo Serbów, jest stosowana przede wszystkim w Serbii Środkowej, przez Serbów w Czarnogórze i BiH, rzadziej przez Serbów w Chorwacji i na północy Serbii w Wojwodinie. Oprócz geograficznych są również polityczne uwarunkowania używania danego alfabetu. I tak gazety tradycyjne używają cyrylicy, cyrylicą zapisywane są teksty religijne i tradycyjne. Teksty nowoczesne używają obu alfabetów.

Rząd serbski na swojej stronie internetowej napisał: „Oficjalnym językiem Serbii jest serbski, a oficjalnie używanym alfabetem jest cyrylica, w użyciu jest też alfabet łaciński. Na obszarach zamieszkanych przez mniejszości etniczne prawo przewiduje użycie w obiegu oficjalnym języka i pisma mniejszości.“[20]

Czasopisma stosują oba alfabety, na witrynach sklepów widać napisy w różnych alfabetach. Dokumenty oficjalne są jednak publikowane głównie cyrylicą.

W Czarnogórze przeważa obecnie alfabet łaciński.

Alfabet serbski[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cyrylica serbska.
 Osobny artykuł: Alfabet chorwacki.
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Аа Aa A
Бб Bb B
Вв Vv W
Гг Gg G
Дд Dd D
Ђђ Đđ
Ее Ee E
Жж Žž Ż
Зз Zz Z
Ии Ii I
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Jj Jj J
Кк Kk K
Лл Ll L
Љљ Lj lj Ĺ
Мм Mm M
Нн Nn N
Њњ Nj nj Ń
Оо Oo O
Пп Pp P
Рр Rr R
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Сс Ss S
Тт Tt T
Ћћ Ćć Ć
Уу Uu U
Фф Ff F
Хх Hh Ch
Цц Cc C
Чч Čč Cz*
Џџ Dž dž
Шш Šš Sz

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Zob. język serbsko-chorwacki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Srpski jezik govori 12 miliona ljudi. [dostęp 2014-06-17].
  2. Constitution of the Republic of Kosovo, s. 2 [dostęp 2018-01-17].
  3. Footitt Hilary, Michael Kelly: Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Palgrave Macmillan, 2012, s. 111–120. ISBN 0-230-36877-8.
  4. Ustav Crne Gore. 2018-01-20. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. Minority Rights Group International : Macedonia : Macedonia Overview (ang.). Minorityrights.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-26)].
  6. Minority Rights Group International : Czech Republic : Czech Republic Overview (ang.). Minorityrights.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-26)].
  7. Ungern (niem.). [zarchiwizowane z tego adresu].
  8. Serbs in Slovakia granted minority status. B92. [zarchiwizowane z tego adresu].
  9. a b Ljiljana Subotić, Dejan Sredojević, Isidora Bjelaković: Fonetika i fonologija: ortoepska i ortografska norma standardnog srpskog jezika. Filozofski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu, 2012, s. 13-14. (serb.-chorw.)
  10. Benjamin W. Fortson IV: Indo-European Language and Culture: An Introduction. John Wiley & Sons, 2001, s. 568. (ang.)
  11. Václav Blažek: On the Internal Classification of Indo-European Languages: Survey". s. 15-16. (ang.)
  12. Snježana Kordić: Jezik i nacionalizam. Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 78–90, seria: Rotulus Universitas. ISBN 978-953-188-311-5. OCLC 729837512. (serb.-chorw.)
  13. Hrvatski jezik - poseban slavenski jezik, Chorwacka Akademia Nauk i Sztuk [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  14. Senahid Halilović, Jezička stvarnost u Bosni i Hercegovini, „Socjolingwistyka”, XXVIII, 2014, s. 121-123, ISSN 0208-6808 [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  15. Darko Brodić, Alessia Amelio, Discrimination of Different Serbian Pronunciations from Shtokavian Dialect, s. 1 [dostęp 2018-01-20] (serb.-chorw.).
  16. The South Slav Journal (tom 20), Dositey Obradovich Circle, 1999, s. 5 (ang.).
  17. Graeme Trousdale: Introduction to English Sociolinguistics. Edinburgh University Press, 2010, s. 7. (ang.)
  18. Mirjana N. Dedaić, Daniel N. Nelson: At War with Words. Walter de Gruyter, 2012, s. 248-249. (ang.)
  19. Dalibor Brozović, Organska podloga hrvatskoga jezika, 1998 (serb.-chorw.).
  20. Становништво, језик и вера

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]