Dzielżan jesienny
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Podrodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
dzielżan jesienny |
Nazwa systematyczna | |
Helenium autumnale L. Sp. Pl.: 886 (1753)[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Helenium_autumnale_2017-10-15_02.jpg/220px-Helenium_autumnale_2017-10-15_02.jpg)
Dzielżan jesienny (Helenium autumnale L.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Występuje w naturze na rozległym obszarze Ameryki Północnej – na północy od Terytoriów Północno-Zachodnich w Kanadzie po Kalifornię, Teksas i Florydę na południu[3][4]. Uprawiany jest jako roślina ozdobna, ceniona ze względu na długotrwałe kwitnienie[5]. W niektórych krajach Europy i Azji notowany jest jako dziczejący[3]. W Polsce ma status niezadomowionego efemerofita – w naturze obserwowany jest sporadycznie i tylko przejściowo[6][7].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Roślina zielna o prosto wzniesionych, pojedynczych pędach, rozgałęziających się w górnej części i osiągających zwykle od 50 do 130 cm wysokości[4]. Łodyga jest tęga[5], mocno oskrzydlona, owłosiona mniej lub bardziej (zawsze mocniej w dolnej części)[4].
- Liście
- Skrętoległe, niezbyt liczne, siedzące (zbiegające nasadami w skrzydełka)[5], w różnym stopniu owłosione, zwykle znacznie[4]. Liście są lancetowate do eliptycznych, nieco węższe w dolnej i górnej części pędu, szersze w części środkowej. Liście dolne więdną w czasie kwitnienia, czasem są klapowane lub całobrzegie, wyższe są całobrzegie lub ząbkowanych[4]. Blaszka na końcu jest zaostrzona. Liście osiągają od 3 do 12 cm długości[5].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki, a te w liczbie od kilku do kilkudziesięciu (czasem ponad 100)[4] w baldachogrona na szczycie pędu[5]. Szypułki koszyczków są mniej lub bardziej owłosione i osiągają 3–10 cm długości[4]. Koszyczki osiągają 5 cm średnicy. Okrywa koszyczków jest półkulista do kulistej[5], o średnicy do 2 cm[4]. Listki okrywy są lancetowate do szydlastych, osiągają 0,5 cm długości[5] i są owłosione[4]. Intensywnie żółte, żeńskie kwiaty języczkowate na brzegu koszyczka występują w liczbie od 8 do 21, języczki są klinowate (rozszerzone na szczycie), na wierzchołku z trzema łatkami, osiągają do 12 mm długości[5]. W środkowej części koszyczka znajduje się kilkaset rurkowatych kwiatów obupłciowych, o koronach żółtych do żółtobrązowych[4], o łatkach omszonych[5].
- Owoce
- Niełupki do 2 mm długości, słabiej lub mocniej[4], przylegająco owłosione[5]. Łuski puchu kielichowego całobrzegie, ościste, do 1,5 mm długości[4].
- Gatunki podobne
- Najbardziej podobny jest Helenium virginicum różniący się trwałymi w czasie kwitnienia liśćmi w dolnej części pędu i zwykle całobrzegimi liśćmi w środkowej części pędu[8]. Z gatunków uprawianych w Europie Środkowej dzielżan Bigelowa H. bigelowii różni się niższymi (do 90 cm), słabiej rozgałęzionymi pędami, z dłuższymi (10–30 cm) i słabo owłosionymi szypułami koszyczków; dzielżan kręty H. flexuosum ma liście całobrzegie, wzniesione liście i nieco jajowato wydłużoną okrywę koszyczków[5][8]; dzielżan Hoopesa H. hoopesii ma niskie, nieoskrzydlone pędy (do 60 cm)[9].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Bylina kwitnąca od lipca do października[4][5], czasem do listopada[4]. W naturze rośnie nad wodami (strumieniami, rowami, jeziorami), na przydrożach i skrajach pól, na obszarach górskich sięgając do 2600 m n.p.m.[4]
Zastosowanie i uprawa
[edytuj | edytuj kod]Roślina uprawiana w rabatach bylinowych jako ozdobna dla efektownych kwiatostanów i długotrwałości kwitnienia w ciągu niemal całego lata i do jesieni[5]. Kwiatostany nadają się także jako kwiaty cięte[9]. Liczne odmiany ozdobne mieszańcowego pochodzenia określane są zbiorowo jako dzielżan ogrodowy H. ×hybridum[5] (w większości wywodzą się one od dzielżana jesiennego)[9]. Kwiaty są miododajne[9].
Dzielżany rozmnaża się z nasion lub przez podział roślin[5], wykonywany zimą i wczesną wiosną. Wiosną można też ukorzeniać sadzonki wierzchołkowe. Rośliny te wymagają gleb dość żyznych, niezbyt suchych i miejsc nasłonecznionych. Ze względu na wyjaławianie gleby powinny być przenoszone po kilku latach uprawy na nowe stanowisko[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-08-29] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-08-29] (ang.).
- ↑ a b c Helenium autumnale L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-08-29].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Helenium autumnale Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-08-29].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin tom I, A-J. Poznań: Zysk i S-ka, 2011, s. 428. ISBN 978-83-7506-845-0.
- ↑ B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 133. ISBN 978-83-62940-34-9.
- ↑ Lucjan Rutkowski , Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, wyd. drugie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 476, ISBN 978-83-01-14342-8 .
- ↑ a b Mark W. Bierner: Helenium Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-08-29].
- ↑ a b c d e Jacek Marcinkowski , Byliny ogrodowe : produkcja i zastosowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, [cop. 2002], s. 237, ISBN 83-09-01751-0, OCLC 749557572 .
- BioLib: 212864
- EoL: 475574
- Flora of North America: 220006159
- GBIF: 5401877
- identyfikator iNaturalist: 77349
- IPNI: 211760-1
- ITIS: 36006
- NCBI: 138408
- Plant Finder: 277198
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-85973
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:211760-1
- Tela Botanica: 30998
- identyfikator Tropicos: 2700850
- USDA PLANTS: HEAU