Teksas

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Teksas
State of Texas
stan
28. stan od 29 grudnia 1845
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Friendship
(Przyjaźń)
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Austin
Kod ISO 3166-2 US-TX
Gubernator Greg Abbott (R)
Powierzchnia 696 241 km²
Populacja (2000)
• liczba ludności

25 674 681
• gęstość 37,9 os./km²
Strefa czasowa UTC-6:00
UTC-5:00
Języki urzędowe de iure brak
de facto angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Ziemia 31°00′N 100°00′W/31,000000 -100,000000
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone

Teksas (ang. Texas, wymowa:/ˈtɛksəs/ i) – stan w południowej części Stanów Zjednoczonych.

Położony na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, sąsiadujący ze stanami Luizjana i Arkansas na wschodzie, stanem Oklahoma na północy i Nowym Meksykiem na zachodzie. Na południowym zachodzie graniczy z Meksykiem. Obszar w większości wyżynny (Wielkie Równiny), w części południowo-zachodniej niewielkie obszary górzyste, w części południowo-wschodniej Nizina Zatokowa.

Największe miasta to Houston, Dallas, San Antonio, Austin i El Paso.

Geografia[edytuj]

Ukształtowanie powierzchni przeważnie równinne i wyżynne, w środkowej części rozległa Wyżyna Edwardsa, należąca do Wielkich Równin, na północy zachodzie równina Llano Estacado, na południowym wschodzie Nizina Zatokowa; na południowym zachodzie skrawek Gór Skalistych, z największym szczytem Guadalupe Peak 2667 m.[1] Klimat podzwrotnikowy, na wschodzie, zwłaszcza na wybrzeżach Zatoce Meksykańskiej, dość wilgotny (w Houston średni opad ok. 1100 mm), na zach. i płn. suchy (w El Paso poniżej 200 mm); średnia temperatura w styczniu od 0 °C na północy do 15 °C na południu, lipcu 25-29 °C[1], główne rzeki: Rio Grande del Norte (z dopływem Pecos), Colorado, Brazos, Trinity, Red River (dopływ Missisipi)[1]; w świecie roślinnym dominują prerie: na południowym zachodzie roślinność półpustynna, na północnym wschodzie lasy dębowo-hikorowe, w dolinie Rio Grande kolczaste sawanny subtropikalne[1].

Jest w dwóch strefach czasowych: UTC-6:00 i czubek West Texas UTC-7:00.

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: Historia Teksasu.
  • 1519Alonso Alvarez de Pineda ląduje na wybrzeżu Teksasu, ogłaszając teren posiadłością hiszpańską.
  • 1821 – po uzyskaniu przez Meksyk niepodległości, Teksas staje się jego prowincją.
  • lata 1820-1830 – w Teksasie osiedla się 12 tys. Amerykanów, z których większość pochodzi ze stanów niewolniczych. Rząd meksykański przyznaje osadnikom dużą autonomię lokalną.
  • 1829 – rząd meksykański wprowadza na terenie całego państwa zakaz niewolnictwa i zakaz dalszej emigracji ze Stanów Zjednoczonych do Meksyku. Stosunki między Teksańczykami a Meksykanami zaczynają się pogarszać.
  • 1 marca 1836 – Teksańczycy ogłaszają powstanie Republiki Teksasu. Armia meksykańska atakuje w celu stłumienia rebelii, dochodzi do owianej później legendą bitwy o Alamo.
  • 21 kwietnia 1836 – meksykańska armia zostaje pokonana w bitwie nad rzeką San Jacinto przez mniejsze liczebnie oddziały teksańskie dowodzone przez generała Sama Houstona.
  • 1836 – Teksas staje się oficjalnie republiką. Sam Houston zostaje prezydentem. Na terenie nowo powstałej republiki zalegalizowane zostaje niewolnictwo.
  • 1 marca 1845 – prezydent John Tyler podpisuje rezolucję o aneksji Teksasu przez Stany Zjednoczone.
  • 4 lipca 1845 – Teksas ratyfikuje akt o aneksji.
  • 29 grudnia 1845 – Teksas zostaje przyjęty do Unii jako 28. stan.
  • 1846 – wybucha wojna amerykańsko-meksykańska.
  • 2 lutego 1848 – pomiędzy Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi zostaje podpisany traktat w Guadelupe-Hidalgo, na mocy którego Meksyk uznaje m.in. amerykańskie prawo do Teksasu. Zachodnia granica stanu zostaje przesunięta z rzeki Nueces na rzekę Rio Grande.
  • W roku 1861, gdy kolejne stany południowe występowały z Unii, również i Teksas z niej wystąpił.

Demografia[edytuj]

Teksas ma 20 387 061 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:

22,6 mln mieszkańców (2004)[1] czyni Teksas drugim stanem co do liczby mieszkańców (po Kalifornii, a przed stanem Nowy Jork) stolicą jest Austin zamieszkane przez 494 tys. mieszkańców[1], a innymi głównymi miastami są :

80% ludności zamieszkuje miasta.

Struktura rasowa i etniczna[edytuj]

Obserwuje się duży napływ ludności latynoskiej i afroamerykańskiej do Teksasu.

Religia[edytuj]

Kościół Baptystyczny w Houston

Największymi grupami religijnymi w 2010 roku, były[4]:

Podział administracyjny[edytuj]

 Osobny artykuł: Lista hrabstw w stanie Teksas.

Stan dzieli się na 254 hrabstwa.

Gospodarka[edytuj]

Centrum Lotów Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona w 1989

Rolnictwo[edytuj]

Podstawą gospodarki jest wysokotowarowe rolnictwo. W Teksasie dominują wielkie farmy o pow. powyżej 1000 ha[1]. Teksas zajmuje pierwsze miejsce w USA pod względem pogłowia bydła, owiec oraz produkcji bawełny i sorgo[1]. Dodatkowo już od pierwszej połowy XIX w. na rozległych plantacjach uprawia się także pszenicę, ryż, kukurydzę i orzeszki ziemne[1]

Przemysł[edytuj]

Teksas jest największym producentem energii elektrycznej w USA[1]. Na terenie stanu licznie występują złoża surowców mineralnych m.in. 30% krajowego wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego, 50% siarki, ponadto wydobywa się grafit, gips, sól kamienna, baryt, rudy żelaza, magnezyty[1]

Teksas posiada wysoko rozwinięty przemysł maszynowy, lotniczy, zbrojeniowy, samochodowy, petrochemiczny, rafineryjny, chemiczny, elektrotechniczny, elektroniczny, odzieżowy[1]. Houston to jeden z największych na świecie ośrodków przemysłu naftowego. W stanie dzięki niskim podatkom mają swe siedziby liczne przedsiębiorstwa między innymi: AT&T, American Airlines, Continental Airlines, Dell, ExxonMobil, Frito-Lay. W Houston znajduje się także jeden z głównych ośrodków NASA.

Transport[edytuj]

Teksas posiada dobrze rozwiniętą komunikacje morską m.in. port w Houston i w Corpus Christi[1]. Równie dobrze rozwinięta jest komunikacja lotnicza m.in. Port lotniczy Dallas-Fort Worth[1]. Stan przeplata wiele autostrad i dróg, a także liczne rurociągi i gazociągi[1].

Polityka[edytuj]

Teksas jest stanem typowo republikańskim z niskimi podatkami i niskimi wydatkami na opiekę społeczną, jak również mocno ograniczoną władzą ustawodawczą[1]. Gubernatorem stanu obecnie jest republikanin Greg Abbott. W senacie stan reprezentują republikanie John Cornyn i Ted Cruz a w w izbie reprezentantów 23 republikanów i 9 demokratów.

Stan ma legislaturę składającą się z Senatu i Izby Reprezentantów. Senat składa się 31 senatorów: 19 republikanów i 12 demokratów. Izba reprezentantów składa się 150 członków: 95 republikanów i 55 demokratów. Ze stanu pochodzi trzech prezydentów: Lyndon Baines Johnson, George H.W. Bush, George Walker Bush.

Prawo[edytuj]

W teksańskim prawodawstwie figuruje kara śmierci. Teksas słynie z najbardziej surowego prawa w USA. Po abolicji w USA wykonano tam najwięcej egzekucji. Do lat 60. karę śmierci wymierzano również za gwałty i rozboje[potrzebny przypis]. Obowiązuje tam prawniczy system common law oparty na prawie precedensowym. W stanie obowiązuje daleko idące prawo do posiadania broni palnej i prawo własności. M.in. można zabić osobę, która wtargnęła na prywatną posesję[5]. Jest także jednym z dwóch stanów USA (oprócz Oregonu), w którym legalna jest eutanazja[potrzebny przypis]. Teksas był jednym z ostatnich stanów, w których obowiązywały tzw. sodomy law – "prawa o sodomii", które zabraniały stosunków homoseksualnych. Zniesione zostały one w 2003 roku[6].

Wyższe uczelnie[edytuj]

Przypisy