Esus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Esus (rzeźba z galorzymskiego ołtarza odnalezionego w Paryżu)

Esus (łac. Aesus, Hesus) – jedno z triady najważniejszych celtyckich bóstw galijskich.

Rola i znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Nie jest ostatecznie rozstrzygnięty spór o istotę tego bóstwa i jego rolę w panteonie bogów celtyckich. Dawniej na podstawie najbardziej znanych wyobrażeń (z Paryża i Trewiru) uważany za boga-drwala, „brodatego i kuso ubranego jak robotnik”[1]. Świadectwo Lukana z I stulecia n.e. wymienia go pod imieniem Hesus[a] jako jednego z głównych celtyckich bogów obok Taranisa i Teutatesa, nie podając jednak rzymskiego odpowiednika, który mógłby go bliżej określać[2][b]. Jego rangę poświadczałaby obecność tej samej triady na tzw. ołtarzu paryskim[c] pochodzącym z czasów Tyberiusza[3]. Według nowszych ustaleń uznawany jest za celtyckiego boga handlu i dróg (odpowiednik rzymskiego Merkurego), czasem za boga wojny (odpowiednik Marsa)[4].

Esus (z prawej) wśród trójcy bóstw na steli wotywnej z Saverne (II-III wiek n.e.)

Niejasne jest również znaczenie imienia, które w rdzeniu wykazuje związek z indoeuropejskim esu – dobry (bóg?); w innych kontekstach: geniusz, pan[5]. Przypuszczalnie zwierzęciem mu poświęconym był dzik[6][2]. Późny komentator Lukana stwierdza też, że Esusowi składano ofiary z ludzi rytualnie skłuwanych i wieszanych na drzewach[7] oraz ćwiartowanych[8].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W poemacie Pharsalia (ks. I, w. 444nn)
  2. Zdaniem J. Rosen-Przeworskiej (dz. cyt., s. 131-132) trudność w identyfikowaniu sprawia fakt, że Celtowie nie mieli bóstw podobnych grecko-rzymskim, mających konkretny zakres władzy i działania (patronatu), a ich celtyckie atrybuty również nie odpowiadały rzymskim. Wynika stąd trudność w uporządkowaniu tej hierarchii wśród wielu bóstw i zagadkowych atrybutów. Również niejasność co do bóstw o charakterze naczelnym (ponadplemiennym); istnieją dość nieliczne, których cechy osobowe, właściwości, zakres patronatu możliwe są do określenia (J. Gąssowski, dz. cyt., s. 81).
  3. Zabytek odnaleziony przypadkowo przez robotników w 1771 r. (wśród czterech ołtarzy ze zniszczonej świątyni pogańskiej) pod chórem kościoła Notre-Dame, znany w nauce jako „filar nautów” (nautae Parisiaci), ze wspólnym wyobrażeniem Taranisa, Tarvosa Trigarannisa, Esusa i Smertriosa (J. Rosen-Przeworska, dz. cyt., s. 228). Zawiera jedyne pisemne poświadczenie imienia bóstwa w inskrypcji: Tib(erio) Caesare / Aug(usto) Iovi Optum/o / Maxsumo(!) s(acrum) / nautae Parisiac[i] / publice posierun/[t(!)] // Eurises // Senant U[s]eiloni(?) // Iovis // Tarvos(?) Trigaranus // Volcanus // Esus // [C]ernunnos // Castor // Smert[ri]os // Fort[una?] // ]TVS[ // D (CIL XIII, 03026).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Duval 1967 ↓, s. 253.
  2. a b Gąssowski 1987 ↓, s. 82.
  3. Rosen-Przeworska 1971 ↓, s. 102.
  4. Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Wien: ÖAW, 1999, s. 643nn.
  5. Gąssowski 1987 ↓, s. 82, 207.
  6. Rosen-Przeworska 1971 ↓, s. 121, 131.
  7. Encyclopædia Brit. 1993 ↓, s. 575.
  8. Duval 1967 ↓, s. 109.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janina Rosen-Przeworska: Religie Celtów. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971.
  • Jerzy Gąssowski: Mitologia Celtów. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1987. ISBN 83-221-0329-8.
  • Paul-Marie Duval: Życie codzienne w Galii w okresie pokoju rzymskiego (I-III wiek n.e.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967.
  • Encyclopædia Britannica. T. 4. 1993, s. 575:2a.