Języki indoeuropejskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Języki indoeuropejskie
Obszar () cały świat
Liczba mówiących () ok. 3,3 mld[a]
Prajęzyk język praindoeuropejski
Podział () 13 grup językowych
Kody rodziny językowej
ISO 639-5 ine
ISO 639-6 ineu
Glottolog indo1319
Występowanie
Ilustracja
Języki indoeuropejskie na terenach Eurazji

     albańskie

     bałtyckie

     celtyckie

     germańskie

     helleńskie

     indoirańskie
(indoar., irań., nurist.)

     ormiańskie

     romańskie

     słowiańskie

Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Języki indoeuropejskierodzina językowa, największa pod względem liczby mówiących. Istnieje od co najmniej trzech i pół tysiąca lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik: indoeuropejskie) oraz Azji Zachodniej, współcześnie w użyciu na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Obejmuje kilkaset spokrewnionych ze sobą języków bądź etnolektów[b], którymi jako ojczystymi posługuje się ok. 3,3 miliarda osób (co stanowi ponad 40% ludności świata).

Do rodziny indoeuropejskiej należą prawie wszystkie nowożytne języki Europy[c], w tym polski, wiele języków subkontynentu indyjskiego i Wyżyny Irańskiej, a także różne języki martwe. Wskutek odkryć geograficznych, kolonializmu i globalizacji objęła ona swoim zasięgiem także inne obszary – przynajmniej jeden z indoeuropejskich języków jest językiem urzędowym w większości państw świata. Osiem z dziesięciu najczęściej używanych języków świata to języki indoeuropejskie: angielski (łącznie – jako ojczysty i obcy – ponad 1,3 miliarda użytkowników) oraz hindi, hiszpański, bengalski, francuski, rosyjski, portugalski i urdu – każdym z nich mówi co najmniej 200 milionów ludzi. Na dalszych miejscach znajdują się m.in. takie języki rodziny, jak niemiecki, marathi, perski czy włoski.

Najnowsze klasyfikacje wyróżniają trzynaście indoeuropejskich grup językowychalbańską, bałtycką, celtycką, germańską, helleńską, indoaryjską, irańską, nuristańską, ormiańską, romańską (wywodzącą się z dawnej italskiej), słowiańską oraz wymarłe anatolijską i tocharską – a także pewną liczbę języków dokładniej niesklasyfikowanych. Bliżej spokrewnione grupy łączone są w szersze kategorie – podrodziny, np. bałtosłowiańską (obejmującą języki bałtyckie i słowiańskie) czy indoirańską (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie), niektórzy językoznawcy proponują również inne. W wielu przypadkach szczegółowe relacje między poszczególnymi gałęziami rozwojowymi nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.

Druga, po afroazjatyckiej, najstarsza pod względem źródeł historycznych nieprzerwanie istniejąca do dziś rodzina językowa – najdawniej zaświadczonym w piśmie (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim jest hetycki. Z połowy drugiego tysiąclecia p.n.e. pochodzą najwcześniejsze zapiski greckie (mykeńskie), prawdopodobnie z tego samego okresu pochodzi też najstarszy staroindyjski zabytek literacki – Rygweda. Spisana ona została jednak wiele wieków później na podstawie długiej tradycji ustnej, podobnie jak staroirańska Awesta. Niektóre z dawnych języków, jak sanskryt, klasyczna greka czy łacina znane są z tysięcy obszernych tekstów, inne tylko z pojedynczych inskrypcji, nazw miejscowych, a czasem wyłącznie z imion występujących w tekstach obcojęzycznych.

Języki rodziny indoeuropejskiej są zróżnicowane typologicznie. Większość z nich to języki fleksyjne, syntetycznekoniugacja oraz deklinacja odpowiednich części mowy tworzona jest zazwyczaj przy użyciu pojedynczych, wielofunkcyjnych końcówek fleksyjnych. Mniejszość zaś stanowią języki analityczne – aczkolwiek istnieje ogólna tendencja do upraszczania odmiany słów i rozwoju analitycznych (z użyciem czasowników posiłkowych i przyimków) konstrukcji, jak np. w wielu językach germańskich, irańskich czy romańskich. Na początku zdania najczęściej znajduje się podmiot (w językach grupy celtyckiej – orzeczenie), jednak przy ścisłym zachowaniu odpowiednich form języki indoeuropejskie pozwalają na dość dużą swobodę szyku wyrazów. Wyjątkiem są nieliczne języki pozycyjne, takie jak angielski czy francuski, które wymagają w zdaniu określonej kolejności elementów.

Wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski, którym mówiono przypuszczalnie kilka tysięcy lat p.n.e. na nieokreślonych dokładniej terenach zachodniej Eurazji. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego), lecz jego istnienie językoznawcy przyjmują jako pewne. Liczne, regularne zbieżności w fonetyce, gramatyce oraz leksyce wielu współczesnych i dawnych języków kontynentu są według badaczy zbyt głębokie, aby powstały wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania – najprawdopodobniej zatem zostały odziedziczone z tego samego, hipotetycznego prajęzyka. Za pomocą metody porównawczej w znacznym stopniu zrekonstruowane i odtworzone zostało jego brzmienie, struktura i słownictwo.

Badaniem i porównywaniem języków tej rodziny, ich pochodzeniem, rozwojem i pokrewieństwem zajmuje się nauka zwana indoeuropeistyką. Natomiast umiejscowienie indoeuropejskiej praojczyzny jest przedmiotem wielu spekulacji nie tylko lingwistycznych, lecz także archeologicznych, genetycznych i kulturoznawczych; dominującą hipotezą jest teoria kurhanowa, według której ludność posługująca się mową praindoeuropejską zamieszkiwała tereny Stepu Pontyjskiego. Bliższe pokrewieństwo filogenetyczne z innymi rodzinami nie jest znane, choć niektórzy językoznawcy poszukują takich związków i wysuwają różne propozycje.

Terminu języki indoeuropejskie jako pierwszy użył Thomas Young w 1813 r., współcześnie nazwa ta jest używana na całym świecie. W niemieckojęzycznej literaturze występuje też, dawniej bardziej rozpowszechnione, określenie języki indogermańskie.

Języki indoeuropejskie jako przedmiot badań[edytuj | edytuj kod]

Języki indoeuropejskie wśród języków świata

     indoeuropejskie

     uralskie

     turkijskie

     mongolskie

     drawidyjskie

     dajskie

     afroazjatyckie

     nilo-saharyjskie

     nigero-kongijskie

     chińsko-tybetańskie

     austroazjatyckie

     austronezyjskie

(skrócona legenda zawiera wybrane rodziny językowe)

Języki indoeuropejskie są przedmiotem badań nauki zwanej indoeuropeistyką, która jest specjalistycznym obszarem językoznawstwa. Zajmuje się ona badaniem rozwoju poszczególnych języków rodziny, zmian językowych w czasie i formułowaniem związanych z tym reguł, odtwarzaniem wymowy języków martwych, opracowywaniem klasyfikacji genetycznej[d] języków indoeuropejskich, a przede wszystkim rekonstrukcją ich przodka – języka praindoeuropejskiego[1]. Rodzina indoeuropejska znajduje się również w sferze zainteresowań kulturoznawstwa, archeologii oraz genetyki, dla których odtworzony w znacznym stopniu prajęzyk jest narzędziem służącym poznaniu hipotetycznej kultury praindoeuropejskiej i jej praojczyzny[2] oraz genetycznego pochodzenia jej ludności[3].

Językoznawstwo indoeuropejskie w ścisłym znaczeniu powstało na początku XIX w.[4] Jego pierwotnym stadium było niewiele starsze językoznawstwo historyczno-porównawcze, z którym w wielu aspektach pokrywa się do dziś[5]. Wcześniejsze spostrzeżenia dotyczące podobieństw między niektórymi językami długo nie budziły większego zainteresowania w świecie naukowym, powoli zwracając uwagę badaczy dopiero w drugiej połowie osiemnastego stulecia[6]. Jednym z osiągnięć indoeuropeistyki jest wykazanie, że języki indoeuropejskie są ze sobą spokrewnione[4] – czyli stanowią taki zbiór języków, w których liczne podobieństwa i regularne zbieżności wynikają z ich dziedzicznego charakteru (pochodzenia ze wspólnego prajęzyka), a nie z wzajemnych zapożyczeń[7] – oraz że tworzona przez nie rodzina językowa ma kladystyczną istotę, przedstawianą graficznie w postaci drzewa rodowego[8].

Związana z nim klasyfikacja języków indoeuropejskich jest więc klasyfikacją filogenetyczną (zwaną też historyczną[9]), opartą na zróżnicowanym stopniu pokrewieństwa między poszczególnymi językami i ich grupami, widocznym w podobieństwach i różnicach fonetycznych, gramatycznych i leksykalnych. W specjalistycznych badaniach (np. dotyczących typologii indoeuropejskiej) stosowane są też rozmaite klasyfikacje strukturalne, oparte na kryteriach fonologicznych, morfologicznych czy syntaktycznych[10]. Często spotykany bywa również podział języków indoeuropejskich na języki kentum i satem, bazujący na różnicach w ewolucji niektórych głosek tylnojęzykowych wskutek procesu zwanego palatalizacją indoeuropejską – w pierwszej połowie XX w. był on nawet uznawany za najważniejszy i pierwotny podział wewnątrz rodziny[11]. W późniejszych latach jednak, po zakwestionowaniu jego wagi, stracił na znaczeniu[12].

Główną metodą naukową w badaniach nad rodziną indoeuropejską jest metoda porównawcza, która opiera się na poszukiwaniu regularności w strukturze fonetycznej i we fleksji odpowiadających sobie w różnych językach wyrazów[13]. Dzięki niej nie tylko zostało udowodnione samo istnienie rodziny, lecz także zrekonstruowany został duży zasób słownictwa i gramatyki praindoeuropejskiej[14]. Inną często wykorzystywaną w pracy badawczej metodą jest rekonstrukcja wewnętrzna, odtwarzająca dawniejsze fazy historyczne poszczególnych języków na podstawie materiału leksykalnego istniejącego w obrębie danej mowy[15]. Rzadziej natomiast stosowana bywa kontrowersyjna – odrzucana przez wielu językoznawców – masowa komparacja leksykalna, porównująca słownictwo wielu języków jednocześnie i służąca poszukiwaniu powiązań filogenetycznych całej rodziny z innymi[16]. Indoeuropeistyka korzysta również z warsztatu lingwistyki arealnej, badającej geograficzny zasięg poszczególnych cech językowych, a także – w szczególności w czasach współczesnych – lingwistyki matematycznej[17]. Metody wypracowane przez językoznawstwo indoeuropejskie znacząco przyczyniły się do postępu w badaniach nad innymi rodzinami językowymi[18].

Klasyfikacja języków indoeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Główne gałęzie języków indoeuropejskich – ich pokrewieństwo filogenetyczne, historyczny podział geograficzny oraz fonetyczny podział kentum–satem

W publikacjach językoznawczych nie została wypracowana jedna, powszechnie stosowana taksonomia dotycząca klasyfikacji genetycznej języków indoeuropejskich – autorzy używają więc różnego nazewnictwa. W niniejszym artykule za podstawową jednostkę podziału rodziny, zgodnie z modelem Tadeusza Milewskiego[19], przyjęto grupę językową[e]. Innych jednostek użyto według systematyki Alfreda Majewicza: wewnątrz grupy – podgrupa, powyżej zaś, między grupą a rodzinąpodrodzina[20]. Z kolei terminem „gałąź”, na wzór stosowanego w literaturze anglojęzycznej pojęcia branch[21][22], określono dowolną kategorię podziału filogenetycznego – bez precyzowania jej rangi. Symbolem oznaczono w tekście języki lub grupy wymarłe, natomiast symbolem (†) – grupy lub języki zasadniczo martwe, ale zachowane w niektórych dziedzinach (jak np. łacina).

Grupy językowe[edytuj | edytuj kod]

Grupy języków indoeuropejskich w Europie

     albańska

     bałtycka

     celtycka

     germańska

     helleńska

     romańska

     słowiańska

     jęz. nieindoeuropejskie

Grupy języków indoeuropejskich w południowej i zachodniej Azji

     indoaryjska

     irańska

     nuristańska

     ormiańska

W literaturze z drugiej dekady XXI w. wyróżnianych jest z reguły trzynaście podstawowych indoeuropejskich grup językowych, często łączonych w dziesięć dużych klas o różnych rangach[23]. Rodzinę indoeuropejską tworzą zatem następujące gałęzie – grupy (jeśli nie podano inaczej) i podrodziny języków[23][24]:

Ponadto do rodziny tej należy też pewna liczba dokładniej niesklasyfikowanych języków starożytnych; istniały również języki, których indoeuropejski charakter jest wątpliwy, lecz bywa rozważany. Wśród tych pierwszych znajduje się gromada luźno powiązanych języków paleobałkańskich, wyróżnionych na podstawie kryterium geograficznego (używane na Bałkanach i niektórych sąsiednich obszarach), w tym dwa kompleksy językowe[25]:

Ich charakter (kompleksy dialektalne pojedynczych języków czy też może odrębne gałęzie filogenetyczne), pokrewieństwo z innymi grupami oraz pozycja w hierarchii rodziny są przedmiotem spekulacji (zob. w sekcji języki niesklasyfikowane).

Niektóre z indoeuropejskich grup językowych – co zostało już uwzględnione w zaprezentowanej klasyfikacji – na podstawie ich postulowanego bliższego pokrewieństwa często łączone są w kategorie wyższego rzędu, czyli podrodziny:

  • bałtosłowiańską – w skład której wchodzą języki bałtyckie i słowiańskie;
  • indoirańską – z językami indoaryjskimi, irańskimi i nuristańskimi,

a także proponowane przez część językoznawców[26]:

Podrodzina indoirańska jest uznawana przez językoznawców bez żadnych wątpliwości – bliskie pokrewieństwo grup wchodzących w jej skład jest bardzo dobrze udokumentowane, także dzięki wielu źródłom historycznym[27]. Niewiele mniejsza akceptacja dotyczy również języków bałtosłowiańskich[26][28], choć dawniej postulowanie ich bliższych związków filogenetycznych bywało czasem uważane za kontrowersyjne[29]. Więcej sporów wywołuje proponowana gałąź italoceltycka[30], ale w XXI w. duża część badaczy głównego nurtu uznaje wspólne pochodzenie języków celtyckich i italskich[31][32]. Nieco bardziej problematyczna jest kategoria helleno-ormiańska, ale i ona ma swoich zwolenników[33][34].

Dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego oraz szczegółowe stosunki między poszczególnymi grupami są przedmiotem naukowej dyskusji (zob. w sekcji drzewo filogenetyczne). Bez większych kontrowersji wyróżniana jest grupa anatolijska, najbardziej odrębna gałąź w hierarchii rodziny[35] – stanowi ona pierwszy, najwcześniejszy odłam indoeuropejskiego pnia.

Podział szczegółowy[edytuj | edytuj kod]

W większości indoeuropejskich grup językowych można dokonać dalszego, bardziej szczegółowego podziału na podgrupy. Do każdej z nich należą języki o bardzo bliskim pokrewieństwie, najczęściej sąsiadujące ze sobą geograficznie. Przykładową klasyfikację zaprezentowano w poniższej tabeli – została ona oparta na tradycyjnych opracowaniach Ruhlena[36] i Majewicza[37] z końca XX w. i uzupełniona o wybrane etnolekty z bazy Glottolog[38]. Przyjęto następujące zasady i założenia:

  • podgrupy u Ruhlena, które nie są rozpoznawane u Majewicza lub nie mają u niego takiej rangi, oznaczono symbolem ʀ;
  • podgrupy u Majewicza, które u Ruhlena są gałęziami niższego rzędu, zostały wyrównane w tabeli do prawej strony komórek;
  • w przypadku różnic w nazewnictwie podgrup podano określenia za Ruhlenem, dodatkowe uwagi znajdują się w tym przypisie[h];
  • przynależność języków podano zgodnie z Majewiczem (bardziej odpowiadająca współczesnym klasyfikacjom).
Grupa językowa Podgrupa Główne języki współczesne Przykładowe języki wymarłe
albańska albański (odmiany gegijska, toskijska)
anatolijska luwijska hetycki, karyjski, licyjski, lidyjski, luwijski, milyjski, palajski, pizydyjski, sydetyjski
odrębne języki ʀ
hetycko-lidyjska
bałtycka zachodnia jaćwiński, kuroński, pruski, seloński, zemgalski
wschodnia litewski, łotewski (i odmiana łatgalska)
celtycka kontynentalna celtyberyjski, galatyjski, galijski, kumbryjski, lepontyjski
wyspiarska ʀ
brytańska bretoński, kornijski, walijski
goidelska irlandzki, manx, szkocki
germańska wschodnia burgundzki, gocki, norn, staroangielski, staronordyjski, starosaksoński, staro-wysoko-niemiecki, wandalski
zachodnia afrikaans, angielski, dolnoniemiecki, fryzyjski, jidysz, niderlandzki, niemiecki
północna duński, farerski, islandzki, norweski[i], szwedzki
helleńska grecki jewanik, mykeński, staromacedoński
indoaryjska romska romski sanskryt(†) (zachowany w liturgii),
pali, prakryty (różne), wedyjski
syngalesko-malediwska malediwski, syngaleski
północna ʀ
wschodnia asamski, bengalski, bihari, bisznuprija-manipuri, konkani, marathi, orija
wschodnio-środkowa dogri, garwhali, kumauni, mandeali, nepalski
środkowa bhili, gudźarati, hindi, pendżabski, radżastani, urdu
zachodnia kaććhi, lahnda (i odmiany saraiki, zachodniopendżabski), sindhi
dardyjska kaszmirski, khowar, szina
odrębne języki ʀ — [j]
irańska wschodnia ʀ awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski
północno-wschodnia jagnobijski, osetyjski
południowo-wschodnia jazgulamski, mundżański, paszto, szugnański, wachański
zachodnia ʀ
północno-zachodnia beludżi, giliański, kurdyjski (i odmiana kurmandżi), mazanderański, semnani
południowo-zachodnia bachtiarski, baszkardi, luri, perski (i odmiany dari, tadżycki)
italska(†)
(z romańską)
oskijsko-umbryjska łacina(†) (zachowana w liturgii i nauce),
faliskijski, oskijski, umbryjski
latynofaliska(†)
poniżej języki romańskie, wywodzące się z latynofaliskiej łaciny ludowej
sardyńska korsykański, sardyński dalmatyński
kontynentalna ʀ
wschodnia rumuński (i odmiany arumuński, meglenorumuński)
italoromańska neapolitański, sycylijski, włoski
retoromańska friulski, ladyński, romansz
galloromańska francuski, franko-prowansalski, pikardyjski, prowansalski
iberoromańska galicyjski, hiszpański, kataloński, portugalski
nuristańska aszkun, kalasza-ala, kati, tregami, wasi-weri
ormiańska ormiański (odmiany wschodnia, zachodnia) grabar(†) (zachowany w liturgii)
słowiańska wschodnia białoruski, rosyjski, rusiński, ukraiński połabski, staroruski, staro-cerkiewno-słowiański
zachodnia czeski, dolnołużycki, górnołużycki, kaszubski, polski, słowacki
południowa bułgarski, macedoński, serbsko-chorwacki[k], słoweński
tocharska tocharski A, tocharski B

Wewnętrzne podziały poszczególnych grup językowych, takie jak w powyższej tabeli, bywają w sporym zakresie subiektywne i w zależności od opracowania mogą się znacznie różnić. Problemy sprawiają m.in. grupy indoaryjska oraz romańska, co spowodowane jest złożonością stosunków językowych owych gałęzi, pełnych wielu przenikających się etnolektów i wymykających się prostej systematyce[39][40].

W nowszych klasyfikacjach języków romańskich wydzielana jest duża podgrupa italo-zachodnia, która obejmuje na niższych poziomach podziału większość tradycyjnych gałęzi przedstawionych wyżej, a dodatkowo wyróżnia osobną gałąź języków gallo-italskich (z lombardzkim czy piemonckim) oraz odrębnie aragoński[41][42]. Dalej, w publikacji Ethnologue większość gałęzi języków indoaryjskich sklasyfikowano w podgrupach „wewnętrznej” (intermediate) lub „zewnętrznej” (outer), a jako odrębną wydzielono „hindi zachodnie”, do której zaliczono hindi, urdu oraz najbliższe im języki[43]. Glottolog zaś dokonał podziału grupy irańskiej na wiele drobnych, równorzędnych podgrup[44], a języki nuristańskie rozmieścił w gałęziach północnej i południowej[45].

Nowy podział niektórych grup językowych według Ethnologue (oznaczone symbolem ) i Glottolog (symbol ɢ):

Grupa językowa Podgrupa
(nowy podział)
Wybrane języki współczesne
indoaryjska  wewnętrzna gudźarati, merwari, nepalski, pendżabski, radżastani, romski, zachodniopendżabski
zewnętrzna asamski, bengalski, bhodźpuri, kaszmirski, marathi, orija, syngaleski
hindi zachodnie bradź, hindi, urdu
irańska ɢ wiele osobnych podgrup:
 środkowa, południowo-zachodnia, paszto, ormuri-paraczi, sangleczi-iszkaszmi, szugni-jazgulami, yidgha-mundżi, saka
odrębne języki:
 awestyjski, wachański
nuristańska ɢ północna kati, wasi-weri
południowa aszkun, kalasza-ala, tregami
romańska ᴇ, ɢ południowa korsykański, sardyński
wschodnia arumuński, istrorumuński, meglenorumuński, rumuński
italo-zachodnia francuski, hiszpański, kataloński, oksytański, portugalski, sycylijski, włoski

Gałęzie niższego rzędu

Przykładowy diagram głównych gałęzi i języków indoeuropejskich (duży rozmiar)

     języki żywe

     języki wymarłe

W wielu podgrupach można dodatkowo wyodrębnić gałęzie językowe o jeszcze niższych rangach, do których należą języki o największym stopniu pokrewieństwa i najbardziej do siebie podobne. Przykładami takich kategorii są m.in.[24][36]:

Pełna klasyfikacja języka w hierarchii rodziny indoeuropejskiej zgodnie z przedstawionymi wyżej podziałami – na przykładach polszczyzny i języka bengalskiego:

  • język polski → gałąź lechicka → podgrupa zachodniosłowiańska → grupa słowiańska → podrodzina bałtosłowiańska → rodzina indoeuropejska;
  • język bengalski → gałąź bengalsko-asamska → podgrupa wschodnioindoaryjska → grupa indoaryjska → podrodzina indoirańska → rodzina indoeuropejska.

Klasyfikacje diachroniczne

W niektórych źródłach można spotkać się z innego typu klasyfikacją języków indoaryjskich, bazującą na okresach ich rozwoju historycznego. Według takiego podziału wyróżniane są języki[46][47]:

  • staroindyjskie – sanskryt wedyjski, sanskryt klasyczny(†) i ich odmiany;
  • średnioindyjskie – pali i różne tzw. prakryty;
  • nowoindyjskie – późniejsze, w tym współczesne języki, o które oparta jest właściwa klasyfikacja filogenetyczna.

Analogicznie bywają dzielone języki irańskie[48]:

Języki niesklasyfikowane[edytuj | edytuj kod]

Do rodziny indoeuropejskiej należą też pewne bliżej niesklasyfikowane języki dawne. Są one znane z niewielkiej liczby źródeł pisanych, a w niektórych przypadkach wyłącznie z nazw miejscowych i stanowią przedmiot wielu spekulacji i kontrowersji.

Języki paleobałkańskie

Dawny zasięg geograficzny wybranych języków paleobałkańskich. Obszary kreskowane oznaczają ekspansję celtycką (zielone) i grecką (żółte). Kwadracikami oznaczono dackie nazwy miejscowe, kółeczkami – trackie

     wenetyjski

     jęz. ilirskie

     mesapijski

     dacki

     tracki

     peoński

     grecki (klasyczny)

     frygijski

     jęz. ormiańskie

Do paleobałkańskich zaliczane są rozmaite języki, z reguły o dokładniej nieokreślonej przynależności filogenetycznej, które były używane w starożytności głównie na terenach Bałkanów, a częściowo także w Azji Mniejszej oraz Italii[49]. Do języków tych należą m.in.[l]:

oraz języki lub dialekty ilirskie.

Badacze spekulują, że język dacki jest bardzo bliski trackiemu lub wręcz jest jego dialektem[50][51]. Nie istnieje konsensus w kwestii ich umiejscowienia w hierarchii rodziny – są więc traktowane jako bliżej niesklasyfikowany kompleks języków trackich[52] lub też jako odrębne języki o nieustalonej dokładniej pozycji[53]. Dawniej bywały też umieszczane w jednej grupie z ormiańskim (pod łączną nazwą tracko-ormiańskich)[54] lub określane były jako bałtoidalne – zbliżone do języków bałtyckich, a być może nawet należące do nich[55]. Natomiast bardzo słabo zaświadczony język myzyjski bywał łączony z dackim w grupę dako-myzyjską[56], a w jednej z nowszych klasyfikacji występuje jako dialekt frygijskiego[57].

Niewiele wiadomo również o peońskim, przez co niemożliwe jest ustalenie jego związków z innymi językami; najczęściej spekuluje się, że należał on do kompleksu ilirskiego[58]. Z językami ilirskimi łączony jest również mesapijski[59] (używany w starożytności na południowo-wschodnich terenach Półwyspu Apenińskiego) – dawniej umieszczane były razem w odrębnej grupie iliro-mesapijskiej[60]. Same ilirskie bywały też zestawiane wraz z trackimi w większą kategorię języków tracko-ilirskich[61]. Kontrowersyjną kwestią jest uznawanie współczesnego języka albańskiego, w tradycyjnym ujęciu jedynego przedstawiciela swojej grupy, za potomka owych dawnych języków lub dialektów Ilirów[62]. Ich ślady pozostały jednak prawie wyłącznie w nazwach miejscowych, dlatego też niewiele można o nich powiedzieć[63].

Frygijski z kolei w starszej literaturze łączony był z językami trackimi i umieszczany w grupie tracko-ormiańskiej[54]. Współcześnie językoznawcy z reguły odrzucają tę propozycję i skłaniają się ku uznaniu jego bliższych związków z grupą helleńską – umieszczają go bezpośrednio w niej[64] bądź postulują istnienie większej kategorii grecko-frygijskiej[65]. Natomiast wenetyjski, używany dawniej na terenach dzisiejszej Wenecji Euganejskiej, sytuowany bywa w grupie italskiej jako jej odrębna gałąź[66]. Proponowane jest jego pokrewieństwo z językiem liburnijskim ze starożytnej Dalmacji, jednak brakuje mocniejszych dowodów na potwierdzenie tej tezy[67].

Do języków paleobałkańskich zasadniczo należą też[49]:

Ten pierwszy jest jednak we współczesnych publikacjach głównego nurtu rzadko uwzględniany jako potencjalny indoeuropejski[68] i być może należy do zupełnie innej rodziny językowej, choć dawniej rozważano jego indoeuropejską pozycję[69]. Natomiast staromacedoński jest w XXI w., bez większych kontrowersji, klasyfikowany w grupie helleńskiej – jako język siostrzany starożytnej greki[70].

Inne niesklasyfikowane języki

Przybliżone umiejscowienie starożytnych, potencjalnie indoeuropejskich języków na terenach Europy Południowej

     luzytański

     liguryjski

     północnopiceński

     elymijski

     sykulski

Do języków indoeuropejskich zaliczane są też z reguły[o]:

a czasami również języki, których przynależność do rodziny indoeuropejskiej bywa kwestionowana, choć niewykluczona:

Jako indoeuropejski, choć o nieustalonej pozycji, klasyfikowany przeważnie jest język elymijski z zachodniej Sycylii, mimo niewielu jego zachowanych źródeł[71]. Bliski mu geograficznie język sykulski (z Sycylii wschodniej) bywa zaś wiązany z gałęzią italską[72]. Z kolei luzytański (z zachodnich terenów Półwyspu Iberyjskiego) wykazuje pewne podobieństwa zarówno z italskimi, jak i celtyckimi – jest więc albo umieszczany w tej pierwszej grupie[73], albo też określany bywa jako paraceltycki[74]. Natomiast w obrębie właściwych języków celtyckich klasyfikowany z reguły jest piktyjski, który używany był na północy Szkocji[75]. W przeszłości zdarzało się jednak, że bywał stawiany poza nimi jako odrębna mowa indoeuropejska lub nawet nieindoeuropejska, pojawiały się też teorie o istnieniu dwóch różnych języków piktyjskich (jeden indo-, drugi przedindoeuropejski)[76].

W języku liguryjskim, używanym dawniej na terenach współczesnej Ligurii, również odkryto wpływy przedindoeuropejskie. Jego przynależność do indoeuropejskiej rodziny jest więc podważana[77] – choć ludność mówiąca owym językiem bywa wiązana z Celtami[78]. Wreszcie północnopiceński ze środkowej Italii – mimo że rozszyfrowano litery z inskrypcji w tym języku, sprawia on trudności podczas prób identyfikacji znaczenia słów i jego status jest niejasny. Niektórzy badacze wskazują jednak, że struktura głosek w jego wyrazach przypomina indoeuropejską[79].

Szacowana liczba języków[edytuj | edytuj kod]

Duże rozbieżności występują w szacowanej liczbie języków indoeuropejskich:

Klasyfikacja alb. anat. bałt. celt. germ. helleń. indoar. irań. ital. nurist. orm. słow. toch. inne Razem
A. Majewicz (1989)[80][q] 1 8 8 10 23 4 62 50 42 8 19 2 42 279
M. Ruhlen (1991)[36] 1 5 3 7 16 3 49 49 23 5 2 15 2 180
Ethnologue 24 (2021)[24] 4 5 6 47 6 219 85 44 6 2 21 1 446
Glottolog 4.4 (2021)[38][r] 4 10 2 14 105 12 220 96 84 5 3 20 2 6 583
Jedna z wielu kwestii spornych – cztery dialekty albańskiego czy może cztery języki albańskie

Jest to związane przede wszystkim z faktem, iż niemożliwe jest ustalenie precyzyjnych kryteriów pozwalających odróżnić język od dialektu – przebieg takiej granicy zawsze ma charakter mocno subiektywny[81]. Na zaprezentowane liczby wpływają też różnice w klasyfikacjach poszczególnych autorów, ignorowanie (w różnym zakresie) języków martwych, rozmaite podejście do odmian językowych oraz ewentualne zaliczanie do rodziny indoeuropejskiej języków kreolskich. Zauważalna jest współczesna tendencja do uznawania coraz większej liczby etnolektów za pełnoprawne języki – stąd tak duża różnica w danych liczbowych w stosunku do tradycyjnych źródeł[82].

Niektóre języki bywają dzielone na odmiany bądź warianty – niewiele się różniące lub praktycznie identyczne – z powodów pozalingwistycznych (np. polityki danego kraju), czego przykładem w rodzinie indoeuropejskiej są m.in.[83]:

czy też hindi i urdu – odmiany kulturowe języka hindustani[84].

Z punktu widzenia językoznawstwa równouprawnione jest klasyfikowanie wyżej wymienionych bytów językowych zarówno jako dialektów jednej mowy, jak i uznawanie ich za pełnoprawne, odrębne języki[83].

Makrojęzyki

Podobny charakter mają tzw. makrojęzyki. Stanowią one jednostkę klasyfikacyjną standardu ISO 639-3, obejmującą grupy etnolektów, które ze względów etnicznych, religijnych czy politycznych uznawane są za odrębne warianty tej samej mowy[85]. W zależności od klasyfikacji mogą być różnie traktowane – bądź zbiorczo jako pojedynczy język, bądź też jako osobne podaje się poszczególne ich odmiany. Według normy ISO 639-3 do indoeuropejskich makrojęzyków należą[86]:

Języki kreolskie

Zawieszki z napisami w kreolskim języku tok pisin, jednym z urzędowych języków Papui-Nowej Gwinei

Osobny dylemat związany jest z językami kreolskimi. Są to języki mieszane, powstałe – w przypadku omawianej rodziny – na bazie języków indoeuropejskich kolonizatorów, z bardzo dużym dodatkiem elementów języków lokalnych[87]. Zaliczone zostały one w poczet rodziny indoeuropejskiej przez Majewicza[88] (umieszczone w powyższej tabeli w kolumnie „inne”), a także w klasyfikacji Glottolog, gdzie zostały przypisane do poszczególnych grup w zależności od języka.

Do kreoli należą m.in.[89][90]:

Niektóre z nich mają oficjalny status[91] – kreolski haitański jest jednym z języków urzędowych na Haiti, a kreolski seszelski na Seszelach, podobnie jak tok pisin w Papui-Nowej Gwinei i bislama na Vanuatu. Z kolei papiamento jest jednym z oficjalnych języków na terytoriach Aruby, Bonaire i Curaçao, a pitkarnyjski (oficjalnie: norfolski) – na terytorium Norfolku.

Geografia języków indoeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Języki świata.
Współczesny zasięg geograficzny języków indoeuropejskich jako języków ojczystych
Poziom znajomości języka angielskiego w badanych krajach według wskaźnika EF EPI (2019)

     jęz. ojczysty

     bardzo wysoki

     wysoki

     średni

     niski

     bardzo niski

Językami indoeuropejskimi – zarówno jako ojczystymi, jak i obcymi – mówią ludzie na wszystkich zamieszkałych kontynentach. W czasach nowożytnych rozprzestrzeniły się one z Eurazji na cały świat wskutek kolonizacji pozostałych lądów[92], co w połączeniu z gwałtownym wzrostem światowej populacji spowodowało również znaczny wzrost liczby osób mówiących od dziecka językami należącymi do tej rodziny. Jako ojczyste są one głównymi językami w następujących rejonach poszczególnych części świata[93]:

Dominującą rolę odgrywa język angielski, który jest głównym językiem internetu i globalnej komunikacji. Wiele osób na całym świecie uczy się angielskiego jako drugiego bądź kolejnego języka – instytucja British Council szacuje, że ich liczba może nawet osiągać miliard[94].

Natomiast wiele mniejszych języków indoeuropejskich jest zagrożonych wymarciem. Przede wszystkim należy do nich duża liczba drobnych języków indoirańskich (jak baszkardi, domari czy jagnobijski), w Europie zaś głównie celtyckie oraz lokalne języki romańskie (np. aragoński, piemoncki czy waloński, które wypierane są przez te większe, ogólnokrajowe). Zagrożone są także m.in. zachodniosłowiańskie języki łużyckie i kaszubski[95]. Zdarzają się próby rewitalizacji tych już wymarłych – tak stało się z celtyckimi kornijskim i manx, które ożywiono odpowiednio w XX i XXI w. Istnieją już niewielkie grupy osób, dla których języki te są językami ojczystymi[96][97].

Status urzędowy[edytuj | edytuj kod]

Kraje, w których indoeuropejski język jest językiem urzędowym

     główny język

     język dodatkowy

Indoeuropejskie są językami urzędowymi w większości krajów świata – wykaz owych języków został przedstawiony na poniższych listach, zgodnie z obowiązującą oficjalnie wersją opublikowaną przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii[98]. Obejmuje on wszystkie uznawane powszechnie kraje oraz terytoria niesamodzielne (niektóre z nich mają więcej niż jeden język oficjalny). Nazwy języków i ich odmian zostały podane zgodnie z cytowanym źródłem.

Duże języki, urzędowe w co najmniej pięciu krajach[98]:

Pozostałymi językami indoeuropejskimi o statusie urzędowym są[98]:

Wyłącznie na terytoriach zależnych urzędowymi językami są farerski (Wyspy Owcze), manx (Wyspa Man) i ogólny norweski (5 terytoriów)[99]. Ponadto niektóre języki indoeuropejskie są językami oficjalnymi dużych międzynarodowych organizacji, m.in.:

  • Organizacji Narodów Zjednoczonych – angielski, francuski, hiszpański i rosyjski (4 z 6 języków)[100];
  • Unii Europejskiej – angielski, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, francuski, grecki, hiszpański, irlandzki, litewski, łotewski, niderlandzki, niemiecki, polski, portugalski, rumuński, słowacki, słoweński, szwedzki i włoski (20 z 24 języków)[101].

Liczba mówiących[edytuj | edytuj kod]

Procentowy udział rodzin językowych (2017) pod względem liczby mówiących według Ethnologue

Liczba mówiących językami indoeuropejskimi jest trudna do oszacowania. Według Ethnologue jako językami ojczystymi mówi nimi na początku lat dwudziestych XXI w. ok. 3,3 miliarda ludzi[102], czyli ponad 40% ziemskiej populacji – co czyni z nich największą rodzinę językową pod względem liczby mówiących. Poniższa tabela przedstawia zaś piętnaście najczęściej używanych języków indoeuropejskich pod względem ogólnej liczby użytkowników (w milionach). Zawarte w niej dane opublikowane zostały w lutym 2021 r.[103]

Lp. Język
indoeuropejski
Grupa
językowa
Liczba
mówiących
W tym język
ojczysty
1. angielski germańska 1348 370
2. hindi indoaryjska 600 342
3. hiszpański romańska 543 471
4. bengalski indoaryjska 268 229
5. francuski romańska 267 80
6. rosyjski słowiańska 258 154
7. portugalski romańska 258 232
8. urdu indoaryjska 230 69
9. niemiecki germańska 135 77
10. marathi indoaryjska 99 83
11. perski (irański[s]) irańska 74 56
12. włoski romańska 68 65
13. zach.pendżabski indoaryjska 65 brak danych
14. gudźarati indoaryjska 62 57
15. bhodźpuri indoaryjska 52 52

Struktury geojęzykowe[edytuj | edytuj kod]

Główne obszary językowe ligi bałkańskiej

     dial. sztokawski

     macedoński

     bułgarski

     rumuński

     albański

     (nowo)grecki

Zachodnioromańskie kontinuum dialektalne – mozaika wzajemnie przenikających się dialektów języków romańskich w Europie Zachodniej

Niektóre języki indoeuropejskie z różnych grup, z reguły ze sobą sąsiadujące, tworzą ligi językowe. W ich skład wchodzą języki niekoniecznie blisko spokrewnione ze sobą, które w wyniku długoletniego wzajemnego oddziaływania wykształciły wspólne cechy. Przykładem może być bałkańska liga językowa, do której należą głównie następujące etnolekty z terenu Bałkanów[104]:

Cechą charakterystyczną wymienionych języków jest uproszczona deklinacja – w większości z nich indoeuropejska odmiana rzeczowników jest szczątkowa i najczęściej ogranicza się do dwóch przypadków gramatycznych; współcześnie proces owego rosnącego synkretyzmu przypadków można zaobserwować w serbskim, a w jego czarnogórskiej odmianie upodobniły się do siebie miejscownik i wyrażenia kierunku ruchu[105]. W językach ligi bałkańskiej istnieje dodatkowy czas przyszły tworzony przy pomocy czasownika posiłkowego „chcieć”, kilka czasów przeszłych, a bezokolicznik zanika. Ponadto większość z nich wytworzyła rodzajnik określony w postaci przyrostka dołączanego na końcu wyrazu, a w bułgarskim, macedońskim i albańskim występuje tzw. tryb nieświadka[106].

forma nieokreślona – bułg. жена [żena] ‘kobieta’, alb. vajzë ‘dziewczyna’, rum. om ‘człowiek’
forma określona – bułg. жената [żenata], alb. vajza, rum. omul (jak wyżej, ale konkretna/-y)
tryb oznajmujący – bułg. е бил [e bił] i alb. ka qenë ‘był’ (= wiem o tym, że był)
tryb nieświadka – bułg. бил [bił] i alb. qenka ‘podobno był’

Innymi ligami językowymi są m.in. liga rokytnicka – do której należą języki polski i kaszubski (zachodniosłowiańskie), ukraiński i białoruski (wschodniosłowiańskie) oraz litewski (bałtyckie)[107] czy też liga wielkich języków Europy (tzw. liga SAE, ang. Standard Average European) – obejmująca angielski i niemiecki (germańskie), francuski i włoski (romańskie) oraz rosyjski (słowiańskie)[108]. Języki ligi SAE, wskutek latynizacji Europy Zachodniej (lub „zachodnioeuropeizacji” ostatniej wymienionej mowy) wykształciły dużą liczbę odpowiadających sobie słów i związków frazeologicznych pochodzenia łacińskiego. Z wyjątkiem rosyjskiego wykazują też wspólne tendencje analityczne (użycie przyimków, rodzajników i czasowników posiłkowych)[109].

Powszechnym zjawiskiem wśród języków indoeuropejskich jest również istnienie wielu kontinuów dialektalnych, które dotyczą języków bardzo blisko spokrewnionych. Kontinuum jest ciągiem lokalnych dialektów na pewnym większym obszarze, używanych na co dzień przez mieszkańców danych terenów, które różnią się od standardowych, literackich wariantów określonych języków (te ostatnie, nawet bliskie sobie, nie są z reguły wzajemnie zrozumiałe)[110]. Wraz z przemieszczaniem się na mapie językowej owe dialekty zmieniają się powoli, lecz płynnie – ciężko tym samym wyznaczać precyzyjne granice między nimi – a im bliżej siebie się znajdują, tym łatwiej ich użytkownicy mogą się ze sobą porozumieć[110]. Taki łańcuch dialektalny może istnieć na przestrzeni nawet tysięcy kilometrów i obejmować wiele krajów. W Europie wyróżniane są m.in. następujące kontinua[111]:

  • skandynawskie – obejmujące lokalne odmiany i dialekty duńskiego, norweskiego i szwedzkiego;
  • zachodniogermańskie – dialekty niemieckiego, holenderskiego i flamandzkiego;
  • północnosłowiańskie – dialekty rosyjskiego, ukraińskiego, polskiego, słowackiego i czeskiego;
  • południowosłowiańskie – dialekty słoweńskiego, chorwackiego, serbskiego, macedońskiego i bułgarskiego;
  • zachodnioromańskie – dialekty portugalskiego, hiszpańskiego, katalońskiego, francuskiego i włoskiego.

Natomiast w Azji kontinua dialektalne charakterystyczne są dla grupy indoaryjskiej[39] – na całym indojęzycznym obszarze wiele etnolektów tworzy różne, nakładające się na siebie ciągi językowe, efektem czego są tak bardzo zróżnicowane szacunki dotyczące liczby języków owej gałęzi (jak wspomniano wyżej, problemem jest wyznaczanie językowych granic wewnątrz takich obszarów).

Charakterystyka języków indoeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Typologia morfo-syntaktyczna[edytuj | edytuj kod]

Mapa języków słowiańskich

Języki indoeuropejskie są, z niewielkimi wyjątkami, językami fleksyjnymi[112]. Wyrazy podlegające odmianie najczęściej składają się z tematu wyrazowego, który niesie znaczenie ogólne oraz pojedynczej końcówki fleksyjnej, która kumuluje w sobie różne funkcje. Fleksyjność jest charakterystyczna dla rodziny indoeuropejskiej – poza nią występuje rzadko[112]. Typowymi, o największym bogactwie form, są języki bałtosłowiańskie, łacina(†), starsze indoirańskie czy też wymarłe mykeński i celtyberyjski[113]. W części języków odmiana rzeczownika uległa uproszczeniu, jak np. we współczesnych językach germańskich, celtyckich czy niektórych indoirańskich[114].

Mapa etnolektów helleńskich z uwzględnionym podziałem dialektalnym języka nowogreckiego

W większości języki tej rodziny należą do języków syntetycznych[t], czyli takich, w których przeważają jednowyrazowe formy odmiany, tworzone przy pomocy różnych przyrostków i przedrostków. Pewna część z kolei to języki analityczne – wyrażające gramatyczne formy z reguły wielowyrazowo, przy pomocy odrębnych czasowników posiłkowych i przyimków. Najbardziej analityczny charakter wśród indoeuropejskich przejawiają języki afrikaans i bengalski[114]. W dużym stopniu cechy analityczne występują też w angielskim, norweskim i francuskim[115], a także w bułgarskim i macedońskim[116]. Trudno jednak wskazywać języki czystego typu – można mówić co najwyżej o przewadze cech syntetycznych lub analitycznych[117], czego dowodzą przykłady poniżej.

polski – typ syntetyczny: „profesor~owi”, „wygra~liśmy”, „naj~mocni~ej”, ale analityczne: „będzie się uczył”, „można by”
angielski – typ analityczny: with a pen ‘długopisem’, (we) will be doing ‘będzie(my) robić’, the most beautiful ‘najpiękniejsza’, ale syntetyczne: sing~s ‘śpiewa’, happi~ly ‘szczęśliwie’

Pod względem stosunków morfosyntaktycznych języki indoeuropejskie należą zasadniczo do nominatywno-akuzatywnychagens zdania przechodniego oraz podmiot zdania nieprzechodniego wyrażane są przy pomocy mianownika, a dopełnienie bliższe przy pomocy biernika[118]. Wyjątkiem są języki, które w niektórych konstrukcjach zachowują się jak ergatywno-absolutywne. Należą do nich przede wszystkim niektóre języki indoirańskie, np. hindi, urdu, marathi, większość dardyjskich i nuristańskich, paszto czy średnioperski[119]; pseudoergatywny charakter miał też język hetycki[120].

Typowymi szykami zdania w językach indoeuropejskich są te, w których na początku występuje podmiot: SVO (podmiot—orzeczenie—dopełnienie) i SOV (podmiot—dopełnienie—orzeczenie)[121]. Szyk SVO, z dopełnieniem na końcu, mają m.in. polski, islandzki, hiszpański, albański i większość innych współczesnych języków europejskich, wymarły galijski, a także język kaszmirski. Nietypowy wariant typu V2 istnieje m.in. w niemieckim, gdzie orzeczenie występuje zawsze drugie, niezależnie od konstrukcji wypowiedzi[121]. Z kolei szyk SOV, w którym zdanie kończy się orzeczeniem, występuje w łacinie, prawie we wszystkich językach indoirańskich (np. hindi czy perskim), a wymiennie z SVO także w języku ormiańskim. Natomiast zupełnie inny typ, VSO (orzeczenie—podmiot—dopełnienie), jest charakterystyczny dla języków grupy celtyckiej[121].

polski – szyk SVO: „On czyta książkę”
łacina – szyk SOV: (Is) librum legit = dosł. „(On) książkę czyta”
irlandzki – szyk VSO: Léann sé an leabhar = dosł. „Czyta on książkę”

Ponieważ jednak indoeuropejskie języki zasadniczo mają charakter fleksyjny, szyk zdania nie pełni aż tak dużej roli i w sporym zakresie jest ruchomy. Nie jest to jednak dozwolone w językach pozycyjnych, gdzie o sensie przesądza pozycja wyrazów w zdaniu. Językami tego typu są np. angielski i francuski[122] – zmiana szyku jest w nich bardzo mocno ograniczona, w szczególności, gdy chodzi o kolejność podmiotu i dopełnienia (zamiana miejscami powoduje zmianę znaczenia na przeciwne).

polski – szyk ruchomy: „Dziewczynka zjadła pomarańczę” lub „Pomarańczę zjadła dziewczynka”
albański – szyk ruchomy: Vajza i hëngri portokallin lub Portokallin i hëngri vajza
angielski – szyk stały: The girl ate the orange = „Dziewczynka zjadła pomarańczę”, ale The orange ate the girl = „Pomarańcza zjadła dziewczynkę"

Wybrane kategorie gramatyczne[edytuj | edytuj kod]

Mapa wybranych języków indoaryjskich

Rodzina indoeuropejska odziedziczyła z prajęzyka system trzech rodzajów gramatycznych – męskiego, żeńskiego i nijakiego. W pełnym zakresie jest on używany m.in. w językach słowiańskich, a także w niemieckim, greckim czy marathi[123]. W części języków został zredukowany do dwóch: bez nijakiego, jak we francuskim, hiszpańskim, hindi czy urdu[123] lub z nijakim i wspólnym (utrum), jak w duńskim i szwedzkim[124]. Rzadko wśród indoeuropejskich zdarzają się języki bezrodzajowe – należą do nich ormiański i perski[123], wschodnioindoaryjskie[125] oraz afrikaans[114], a w angielskim został on ograniczony wyłącznie do zaimków osobowych. Z reguły występują dwie liczby gramatyczne: pojedyncza i mnoga. Wyjątkiem są języki łużyckie i słoweński, które zachowały liczbę podwójną[126]. W niektórych pozostałych językach występują jedynie ślady jej dawnej obecności, jak np. w irlandzkim[127], czeskim[126] lub polskim (l.podw. „oczy”, l.mn. „oka”; l.podw. „uszy”, l.mn. „ucha”).

Skrajnie uproszczoną, jak na języki indoeuropejskie, morfologię ma język afrikaans – nie tylko nie występuje w nim rodzaj, lecz także brakuje w nim przypadków gramatycznych oraz odmiany czasownika przez osoby i liczby[114]. Przypadki wyrażane morfologicznie (z użyciem końcówek fleksyjnych) całkowicie zanikły także w językach zachodnioromańskich[128], zamiast tego wyrażane są one poprzez odpowiednie rodzajniki (tak jak np. w hiszpańskim[129]). Rodzajnik określony (w formie odrębnego wyrazu) oprócz większości języków romańskich występuje w grupie celtyckiej oraz w podgrupie zachodniogermańskiej, nie istnieje natomiast prawie w ogóle wśród bałtosłowiańskich i indoirańskich[130]. Alternatywnie może on przyjmować formę przyrostka dołączanego na końcu słowa – ma to miejsce w językach północnogermańskich, ormiańskim oraz orija[130]. Tego typu przyrostek określony wykształcił się również w językach ligi bałkańskiej – albańskim, bułgarskim, macedońskim i rumuńskim[104].

Poniżej zaprezentowano odmianę przez przypadki liczby pojedynczej rzeczownika „ręka” w wybranych językach rodziny indoeuropejskiej. Formy rosyjskie i greckie podano dodatkowo w transliteracji na pismo łacińskie. Formy hiszpańskie zaś, tworzone wyłącznie rodzajnikami, dla odróżnienia od syntetycznej deklinacji występującej w pozostałych zaprezentowanych językach zapisano kursywą. Wzory odmiany opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[u]; odrębne źródła wykorzystano dla języków hiszpańskiego[129] i irlandzkiego[131].

Język Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Ablatyw Wołacz
polski ręka ręki ręce rękę ręką ręce ręko
rosyjski рука́ [ruká] руки́ [rukí] руке́ [rukié] ру́ку [rúku] руко́й [rukо́j] руке́ [rukié]
litewski ranka rankos rankai ranka ranką rankoje ranka
grecki χέρι [chéri] χεριού [cherioú] χέρι [chéri] χέρι [chéri]
łacina manus manūs manuī manum manū manus
hiszpański la mano de la mano a la mano la mano — [v]
niemiecki die Hand der Hand der Hand die Hand
angielski hand hand's
irlandzki lámh láimhe láimh a lámh[w]
Rozmieszczenie geograficzne głównych języków irańskich

     osetyjski

     zazaki oraz gurani

     kurdyjski

     luri

     perski i jego odmiany
(dari, tadżycki)

     beludżi

     paszto

(skrócona legenda zawiera wybrane języki)

Niektóre języki indoeuropejskie w sposób analityczny wyrażają czynności dokonane – nie mają odpowiedniej ku temu formy czasownika, a formułują je poprzez dołączenie innego czasownika posiłkowego. Jest to charakterystyczne dla języków germańskich i zachodnioromańskich – słowo posiłkowe „mieć” występuje m.in. w zdaniach dokonanych języków angielskiego, szwedzkiego czy hiszpańskiego, a także w niemieckim, francuskim czy włoskim; w tych drugich bywa w niektórych konstrukcjach używany również czasownik „być”[132]. Natomiast w grupie słowiańskiej formy dokonane jako formy odmiany zasadniczo nie istnieją, zamiast tego używane są odrębne czasowniki o znaczeniu zakończonej czynności[133] (np. „pójść” zamiast „iść”).

angielski – czas. posiłkowy „mieć”: „I have done my homework” = „Odrobiłam lekcje”
francuski – czas. posiłkowy „mieć”: „J'ai fait mes devoirs”
rosyjski – czas. dokonany: „Я сделала домашнее задание” [„Ja sdiełała domasznieje zadanije”]

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie morfologii należą m.in. zanikanie syntetycznej fleksji (przede wszystkim odmiany przez przypadki) na rzecz konstrukcji analitycznych (a w konsekwencji rozwój przyimków i rodzajników), zmniejszanie się roli przyrostków i wzrost znaczenia przedrostków, zamiana form nieregularnych na regularne, zanik liczby podwójnej, a także upraszczanie kategorii rodzaju (przede wszystkim zanik rodzaju nijakiego)[134]. Natomiast w aspekcie składniowym następuje redukcja konstrukcji z użyciem imiesłowów i bezokolicznika na rzecz hipotaksy (tworzenia zdań podrzędnie złożonych) oraz utrwalanie się szyku zdania SVO wraz z tendencją do ograniczania jego ruchomości[134].

Obcym wpływem tłumaczone jest natomiast pojawienie się w niektórych językach indoeuropejskich aglutynacji (liczne, „piętrowe” końcówki w jednym wyrazie) oraz inkorporacji (łączenie wyrazów w nowe, dłuższe). Wskutek kontaktów z innymi rodzinami z rzadka występuje także zanik kategorii liczby gramatycznej i jej wyrażanie (podobnie jak gramatycznego rodzaju) przy pomocy słów pomocniczych, a także odróżnianie rodzaju w zaimkach 1. osoby. Również wykształcanie się konstrukcji ergatywnych, trybu nieświadka oraz umieszczanie czasownika na początku zdania wiązane jest z oddziaływaniem języków nieindoeuropejskich[135].

Porównanie wybranego słownictwa[edytuj | edytuj kod]

W kolejnych tabelach zaprezentowane zostały przykłady słownictwa w wybranych językach indoeuropejskich, przedstawiające różnorodność i podobieństwo form. Każda współczesna grupa językowa, z wyjątkiem słabo dostępnej w źródłach grupy nuristańskiej, reprezentowana jest przez jeden (lub w niektórych przypadkach dwa) języki. Wyrazy w alfabetach innych niż łaciński zapisano również w transkrypcji na pismo łacińskie (według polskich zasad, o ile nie zaznaczono inaczej); tabele opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[u].

Odmiana czasu teraźniejszego czasownika „być”; odrębne źródło wykorzystano dla języka paszto[136] (transkrypcja podana w oryginalnej wersji):

Forma albański łotewski walijski angielski duński grecki hindi paszto ormiański rumuński włoski chorwacki
alb. bałt. celt. germ. helleń. indoar. irań. orm. rom. słow.
być qenë būt bod be være – [x] होना
[hona]
– [y] լինել
[linel]
fi essere biti
jestem jam esmu wyf am er είμαι
[eímai]
हूँ
[hun]
یم
[yəm]
եմ
[em]
sunt sono sam
jesteś je esi wyt are είσαι
[eísai]
है
[hai]
یې
[ye]
ես
[es]
ești sei si
jest është ir yf is είναι
[eínai]
ده / دی [z]
[da] / [da]
է
[e]
este è je
jesteśmy jemi esam ŷm are είμαστε
[eímaste]
हैं
[hai]
یو
[yu]
ենք
[enk]
suntem siamo smo
jesteście jeni esat ŷch είσαστε
[eísaste]
हैं / हो [aa]
[hai] / [ho]
یاست
[yā́stai]
եք
[ek]
sunteți siete ste
janë ir ŷnt είναι
[eínai]
हैं
[hai]
دي
[di]
են
[en]
sunt sono su

Podstawowe formy liczebników (w przypadku różnych form rodzajowych podano formy rodzaju męskiego); wykorzystano dodatkowe, ogólnodostępne źródła[137][138]:

Liczebnik albański angielski czeski grecki hindi irlandzki litewski ormiański perski włoski
alb. germ. słow. helleń. indoar. celt. bałt. orm. irań. rom.
1 një one jeden ένα [éna] एक [ek] aon vienas մեկ [mek] یک [jek] uno
2 dy two dva δύο [dío] दो [do] du երկու [jerku] دو [do] due
3 tre three tři τρία [tría] तीन [tin] trí trys երեք [jerek] سه [se] tre
4 katër four čtyři τέσσερα [téssera] चार [ćhar] ceathair keturi չորս [czors] چهار [czar] quattro
5 pesë five pět πέντε [pénte] पांच [panćh] cúig penki հինգ [hing] پنج [pandż] cinque
6 gjashtë six šest έξι [éksi] छह [ćhah] šeši վեց [wec] شش [szesz] sei
7 shtatë seven sedm εφτά [eftá] सात [sat] seacht septyni յոթ [jot] هفت [haft] sette
8 tetë eight osm οχτώ [ochtó] आठ [ath] ocht aštuoni ութ [ut] هشت [haszt] otto
9 nëntë nine devět εννέα [ennéa] नौ [nau] naoi devyni ինը [iny] نه [no] nove
10 dhjetë ten deset δέκα [déka] दस [das] deich dešimt տաս [tas] ده [da] dieci

Podstawowe słowa oznaczające członków najbliższej rodziny:

Wyraz albański angielski czeski grecki hindi irlandzki litewski ormiański perski włoski
alb. germ. słow. helleń. indoar. celt. bałt. orm. irań. rom.
matka ëma mother matka μητέρα [mitéra] माता [mata] máthair motina մայր [majr] مادر [madr] madre
ojciec atë father otec πατέρας [patéras] पिता [pita] athair tėvas հայր [hajr] پدر [pedr] padre
siostra motër sister sestra αδελφή [adelfí] बहन [bahan] deirfiúr sesuo քույր [kujr] خواهر [choar] sorella
brat vëllau brother bratr αδελφός [adelfós] भाई [bhai] deartháir brolis եղբայր [jechpajr] برادر [bradr] fratello

Przegląd indoeuropejskich grup językowych[edytuj | edytuj kod]

Rodzaje pisma stosowane we współczesnych językach indoeuropejskich
Po lewej: łacińskie, greckie, cyrylica
Po prawej: ormiańskie, arabskie, dewanagari

Poniżej przedstawione zostało zwięzłe podsumowanie oraz charakterystyka każdej z głównych indoeuropejskich grup językowych. Podane informacje dotyczące liczby ich użytkowników odnoszą się wyłącznie do języków ojczystych i mają charakter jedynie szacunkowy (brakuje szczegółowych opracowań, problemem jest też dynamicznie zmieniająca się liczba mówiących). Opierają się one na danych z następujących źródeł, odpowiednio oznaczonych w tekście:

Języki albańskie

Według tradycyjnego ujęcia należy do nich jedynie język albański, występujący w dwóch zróżnicowanych odmianach: gegijskiej i toskijskiej[142]. W nowszych klasyfikacjach, traktujących jego odmiany i dialekty jako odrębne mowy, wyróżniane są cztery języki albańskie[143][144]. Są one używane głównie w Albanii, Kosowie i zachodniej Macedonii przez ok. 6–7 mln osób [ 6,5 mln]. Albańskojęzyczne enklawy istnieją też w południowych Włoszech (etnolekt arbaryjski) i w Grecji (arwanicki). Jedna z najmłodszych grup indoeuropejskich pod względem źródeł historycznych, zaświadczona w piśmie dopiero od XV w.[145] Uległa bardzo silnym wpływom języków sąsiednich, z którymi tworzy bałkańską ligę językową. Albański i jego odmiany wyróżniają się mocno rozbudowanym systemem trybów czasownika – występują w nich m.in. optativus (tryb życzący – „oby...”, „niech...”) oraz admirativus (wyrażający czynność nagłą i nieoczekiwaną)[146]. Przedmiotem spekulacji są ich związki ze starożytnymi językami bądź dialektami ilirskimi – według niektórych badaczy właśnie z ilirskiego (lub jednego z ilirskich) wywodzi się współczesny albański[62][63].

Języki anatolijskie

Rozmieszczenie starożytnych języków anatolijskich na terenach dzisiejszej Turcji

     lidyjski

     karyjski

     sydetyjski

     licyjski

     palajski

     hetycki

     luwijski

     pizydyjski

Wymarła grupa starożytnych języków używanych w Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji, najbardziej odrębna filogenetycznie i o najbardziej archaicznym charakterze w obrębie rodziny indoeuropejskiej[147]. Należał do niej m.in. hetycki, najstarszy znany w piśmie indoeuropejski język – odkryte zostały teksty datowane na XVII w. p.n.e., a hetyckie nazwy własne znaleziono nawet w tekstach obcojęzycznych z XIX w. p.n.e.[148] Ma on fundamentalne znaczenie dla badań nad rozwojem rodziny, gdyż zachował ślady praindoeuropejskich głosek krtaniowych[149]. Podobnie jak inne starsze języki tej grupy, np. luwijski czy palajski, stosował do zapisu pismo klinowe[150]. Jeszcze z początków naszej ery znane są nowsze języki anatolijskie, jak licyjski czy lidyjski[150]. Kategoria rodzaju gramatycznego oparta była na żywotności – wyróżniano rodzaj osobowy (żywotny) i przedmiotowy (nieżywotny), w sferze fonetycznej zaś gałąź anatolijską cechował stosunkowo ubogi zasób samogłosek[151].

Języki bałtyckie

Współcześnie należą do nich dwa blisko spokrewnione języki z podgrupy wschodniobałtyckiejlitewski i łotewski – w tym pewne ich dosyć zróżnicowane dialekty, czasem uznawane nawet za odrębne mowy[152]. Używane łącznie przez ok. 4–5 mln osób [ʙ ok. 4,9 mln;  ok. 4,4 mln] na obszarach położonych nad południowo-wschodnią częścią Morza Bałtyckiego. W piśmie znane dopiero od XVI w., najstarszy zaś tekst bałtojęzyczny (z XIV w.) pochodzi z wymarłego języka pruskiego[153] – należącego do innej podgrupy, zachodniobałtyckiej. Litewski jest uważany za najbardziej archaiczny ze wszystkich żywych języków indoeuropejskich, stanowi tym samym cenny materiał do badań językoznawczych; mniej archaicznych cech ma natomiast łotewski[154]. Bardzo konserwatywny charakter miał również pruski[155]. Bałtyckie zachowały m.in. siedem przypadków gramatycznych[156], a wraz ze słowiańskimi wykształciły w ramach bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej podobny system akcentu wyrazowego oraz złożoną odmianę przymiotnika[157].

Języki celtyckie

W starożytności szeroko rozpowszechnione w Europie, dotarły nawet do Azji Mniejszej[158]. Współcześnie w zaniku, kilkoma należącymi do nich językami mówi około miliona osób [ ok. 1 mln] na Wyspach Brytyjskich, Wyspach Normandzkich i w Bretanii. Najstarszym zaświadczonym w piśmie językiem tej grupy (od VI w. p.n.e.) jest lepontyjski[159]. Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna budzi spory językoznawców, tradycyjnie dzielone są one pseudogeograficznie na języki kontynentalne (np. galijski czy celtyberyjski) i wyspiarskie[160]. Do tych drugich należą wszystkie istniejące współcześnie języki grupy, takie jak bretoński, irlandzki, szkocki czy walijski. Alternatywnym podziałem jest podział fonetyczny na języki P-celtyckie i Q-celtyckie – oparty na różnej ewolucji praceltyckiej głoski *kʷ – który nie pokrywa się z klasyfikacją geograficzną[161]. Używają rzadkiego jak na rodzinę indoeuropejską szyku wyrazów typu VSO, z orzeczeniem na początku zdania[121]. Charakterystycznymi zjawiskami fonetycznymi we współczesnych językach celtyckich są, w szczególności na początku słów, lenicja (osłabienie głoski) i nazalizacja (unosowienie). Następuje także zanik deklinacji – wymarłe języki kontynentalne (zwłaszcza celtyberyjski) były dużo bardziej archaiczne[162].

Języki germańskie

Rozmieszczenie języków germańskich w Europie

     scots

     angielski

     fryzyjski

     niderlandzki

     dolnoniemiecki

     niemiecki

     islandzki

     farerski

     norweski

     duński

     szwedzki

Duża grupa w Europie Zachodniej, Północnej i Środkowej, wielu krajach Ameryki, w Australii oraz Oceanii, ok. 500–600 mln mówiących [ min. 500 mln[ac];  pow. 550 mln]. Do germańskich należą m.in. dwa duże języki – angielski (o zasięgu ogólnoświatowym) oraz niemiecki, a także języki skandynawskie, niderlandzki czy wywodzący się z tego ostatniego jedyny rdzenny germański język Afrykiafrikaans. Najstarsze zabytki literackie tej grupy (w języku gockim) pochodzą z IV w. n.e.[163] Charakterystycznymi zmianami fonetycznymi we wczesnym okresie rozwojowym gałęzi były przesuwki spółgłoskowe, osłabiające wymowę niektórych głosek (prawo Grimma)[164]. Języki germańskie wykształciły rodzajnik oraz dwie grupy czasowników: mocne (z zachowanym przegłosem praindoeuropejskim, tzw. ablautem) i słabe (odmieniające się regularnie); występuje również specyficzny dla tej grupy inny typ przegłosu, zwany umlaut[165]. Wyróżniają się w rodzinie indoeuropejskiej nietypowo wysokim odsetkiem wyrazów o nieustalonym, przedindoeuropejskim pochodzeniu[166].

Języki helleńskie

W tradycyjnym ujęciu zachowany do dzisiaj jedynie język grecki (w tym jego odmiany), którym mówi kilkanaście mln osób [ 13 mln;  ok. 14 mln] w Grecji i na Cyprze; nowsze klasyfikacje wyróżniają od kilku do nawet kilkunastu żywych i martwych języków helleńskich[65][167]. Druga najstarsza grupa indoeuropejska pod względem zabytków językowych – najwcześniejsze teksty w języku mykeńskim, zapisane pismem linearnym B, szacowane są na ok. 1450 r. p.n.e.[168] Współczesna greka – zwana językiem nowogreckim – wywodzi się ze starożytnego standardu o nazwie koine, który różnił się od greki klasycznej[169]. Nowogrecki utracił bezokolicznik oraz wykształcił czas przyszły z wykorzystaniem czasownika „chcieć”[151]. W użyciu alfabet grecki.

Języki indoaryjskie

Największa pod względem liczby mówiących (prawdopodobnie powyżej miliarda użytkowników [ min. 1200 mln[ad]; ʙ pow. 800 mln;  pow. 700 mln]) oraz pod względem liczby języków grupa[43], używana głównie na subkontynencie indyjskim. Należą do niej takie duże języki indoeuropejskie, jak hindi, bengalski, urdu, marathi czy lahnda. Do języków indoaryjskich zaliczają się też używane w różnych rejonach świata języki romskie, a także hindi fidżyjskie na Fidżi. Najstarsze indyjskie teksty literackie w sanskrycie wedyjskim, choć spisane wiele wieków później, szacowane są na ok. 1500 lat p.n.e.[170] W wielu językach tej grupy istnieją jedynie dwa przypadki gramatyczne – używany wraz z poimkami oblique (ogólny, niemianownikowy) oraz samodzielny direct (podmiotowy)[125]. Indoaryjskie posługują się dużą liczbą systemów pisma, określanych zbiorczo jako indyjskie alfabety sylabiczne, z których najpowszechniej używanym jest dewanagari[171]. Ponadto niektóre z nich, jak np. urdu czy pendżabski, stosują pismo arabskie[84] w postaci alfabetu perskiego.

Języki irańskie

Grupa z terenów głównie Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, należącymi do niej językami mówi co najmniej 100, a być może nawet do 200 mln osób [ min. 100 mln[ac]; ʙ 150–200 mln]. Największym językiem gałęzi irańskiej jest perski, mniejsze to m.in. paszto, kurdyjski czy beludżi. Irańskojęzyczna enklawa istnieje też na południu Rosji (język osetyjski). Współcześnie większość języków tej grupy używa do zapisu alfabetu perskiego[172]. Najstarszy irański tekst literacki, Awesta, szacowany jest na ok. 1000 lat p.n.e.[173], a być może jest jeszcze starszy. Użyty w nim język awestyjski miał bardzo archaiczny charakter, zbliżony do języka indoaryjskiej Rygwedy[174] – co jest jednym z dowodów na bliższe pokrewieństwo gałęzi indoaryjskiej i irańskiej. Zauważalna jest tendencja do zaniku rodzaju nijakiego oraz dawnej deklinacji, a w niektórych językach irańskich – podobnie jak w pozostałych grupach podrodziny indoirańskiej – wykształciły się pewne konstrukcje ergatywne[48].

Języki italskie(†) wraz z romańskimi

Rozmieszczenie starożytnych języków italskich na terenach dzisiejszych Włoch

     umbryjski

     południowopiceński

     sabiński

     faliskijski

     łacina

     dial. środkowoitalskie

     wolski

     oskijski

     sykulski

Starożytna grupa wymarłych języków z terenów historycznej Italii, najstarsze italskojęzyczne inskrypcje pochodzą z połowy I tysiąclecia p.n.e.[175] Z wyjątkiem języka łacińskiego(†) zaczęła wychodzić z użycia w początkach n.e., cechowała się archaiczną fleksją oraz postpozycyjnym (po określanym wyrazie) występowaniem przymiotnika[162]. Grupa ta zwraca uwagę językoznawców, gdyż wspomniana łacina jest jedynym w rodzinie indoeuropejskiej bezpośrednio zaświadczonym wymarłym językiem, który dał początek całej grupie języków współczesnych. Owymi kontynuatorami łaciny ludowej są języki romańskie, którymi mówi ok. 900 mln osób [ min. 850 mln[ae]; ʙ 920 mln] głównie w Europie Zachodniej, Południowej oraz w obu Amerykach. Należą do nich m.in. takie duże zachodnie języki, jak hiszpański, francuski, portugalski i włoski, a także wschodnioeuropejski język rumuński. Charakteryzują się analityczną strukturą zdania i związanym z tym występowaniem rodzajnika, zanikiem rodzaju nijakiego, a w sferze fonetycznej bogatym zasobem samogłosek[162].

Języki nuristańskie

Niewielka grupa kilku języków używanych przypuszczalnie przez ok. 100 tys. osób [ʙ pow. 100 tys.] w różnych rejonach Hindukuszu na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, pośrednia między językami indoaryjskimi a irańskimi[45]. Nie mają formy pisanej[176], w językoznawstwie znane są dopiero od dziewiętnastego stulecia[177]. Specyfiką języków nuristańskich jest ich nietypowy i wyrafinowany system wyrażania orientacji w przestrzeni oraz kierunków ruchu, pod względem fonetycznym zaś cechują się one mnogością spółgłosek retrofleksyjnych[178].

Języki ormiańskie

W tradycyjnym ujęciu jedyny istniejący do dziś język, ormiański. Nowsze klasyfikacje traktują jego odmianę zachodnioormiańską jako język odrębny[179][180]. Mówi nimi ok. 6–7 mln osób [ʙ 6,7 mln] głównie w Armenii i Górskim Karabachu. Zaświadczone w piśmie od V w. n.e., ich system fonetyczny uległ silnym przekształceniom i nawet rdzennie indoeuropejskie wyrazy często nie przypominają swoich odpowiedników w innych grupach[181]. Brak rodzaju gramatycznego, odmiana przymiotnika stopniowo ulega zanikowi, natomiast posiadanie wyrażane jest z użyciem przyrostków dzierżawczych[151]. W starszej polskiej literaturze językoznawczej wiązane z nimi bywały wymarłe języki bądź dialekty trackie (jako grupa tracko-ormiańska)[54]. W użyciu alfabet ormiański.

Języki słowiańskie

Występują na terenach Europy Środkowej i Wschodniej, na Bałkanach oraz w Azji Północnej, mają ok. 250–300 mln użytkowników [ min. 230 mln[ac]; ʙ 315 mln]. Najstarsze teksty pochodzą z IX w. z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego[182]. Największym językiem tej grupy jest rosyjski, w dalszej kolejności polski, ukraiński, serbsko-chorwacki[183][k] i czeski. Języki słowiańskie do zapisu używają alfabetu łacińskiego (zachodniosłowiańskie), cyrylicy (wschodniosłowiańskie) lub też obu (południowosłowiańskie). Wiele z nich zachowało bardzo rozbudowaną odmianę wyrazów – np. siedem przypadków gramatycznych w języku polskim czy sześć w rosyjskim – wyjątkiem jest gałąź bułgarsko-macedońska, gdzie pod wpływem bałkańskiej ligi językowej nastąpił praktycznie całkowity zanik deklinacji[105]. Charakterystyczne dla słowiańszczyzny jest również wyrażanie aspektu (dokonanego bądź niedokonanego) przy pomocy odrębnych czasowników[133]. W wielu językach tej grupy występują sonanty (spółgłoski tworzące sylabę), liczne są różne konstrukcje imiesłowowe, typowe bywa także używanie czasu teraźniejszego do opisywania przyszłości[157].

Języki tocharskie

Dwa lub trzy wymarłe, dawne języki z zachodniego pogranicza współczesnych Chin[184]. Pod względem fonologicznym należały do języków kentum, co było wyjątkiem we wschodniej części indoeuropejskiego obszaru językowego[185]. Znane z manuskryptów odkrytych na przełomie XIX i XX w., datowanych na VI–VIII w. n.e.[177] Charakteryzowały się całkowitym brakiem spółgłosek dźwięcznych, brakiem czasownika „mieć”, występowaniem przyrostków dzierżawczych (wyrażających posiadanie) oraz rozbudowanym systemem liczby gramatycznej, w którym znajdowały się m.in. liczba podwójna oraz tzw. liczba parzysta (paralis) i zbiorowa (collectivum)[186].

Pochodzenie języków indoeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Argumenty za istnieniem rodziny[edytuj | edytuj kod]

Indoeuropejskie języki wykazują ogromną liczbę zbieżności, regularności i podobieństw w wielu aspektach – duża liczba wyrazów i ich form ma m.in. identyczną strukturę fonologiczną i morfologiczną. Badacze wskazują, że w ogólności owe cechy wspólne[7]:

  • nie są uniwersalne językowo – np. czasownik „być” w językach semickich, należących do rodziny afroazjatyckiej, ma zupełnie inny charakter i kontekst niż w językach indoeuropejskich;
  • nie są przypadkowymi podobieństwami – choć takie też istnieją, np. łac. deus i gr. klas. θεός [theós] ‘bóg’;
  • nie są zapożyczeniami – aczkolwiek pożyczki językowe również występują, np. łac. caesar > niem. Kaiser ‘cesarz’.

Jedynym logicznym wyjaśnieniem tak licznych – na różnych płaszczyznach – zbieżności językowych jest istnienie hipotetycznej pramowy, z której zostały odziedziczone[187], co z definicji jest warunkiem istnienia rodziny językowej. Ów przodek wszystkich języków indoeuropejskich nazwany został językiem praindoeuropejskim. Obecnie wyróżnianie rodziny indoeuropejskiej nie budzi żadnych wątpliwości, a spośród wszystkich jest ona najlepiej i najdokładniej zbadaną przez językoznawców – w czym pomogło wiele zachowanych do dzisiaj źródeł pisanych, pochodzących nawet sprzed ponad dwóch, trzech tysięcy lat[18].

Niektóre grupy słownictwa zmieniają się na tyle wolno, że ich podobieństwo widoczne jest na pierwszy rzut oka nawet po wielu wiekach lub wręcz tysiącleciach od rozpadu prajęzyka. Wspólne pochodzenie można dostrzec np. we wzorach odmiany wspomnianego już wyżej czasownika „być”[188]:

Język ‘jestem’ ‘jesteś’ ‘jest’ ‘jesteśmy’ ‘jesteście’ ‘są’
hetycki esmi eszi asanzi
wedyjski ásmi ási ásti smás sthá sánti
greka klas. eimí essí estí eimés esté eisí
łacina sum es est sumus estis sunt
gocki im is ist sijum sijuth sind
scs.[af] jesmь jesi jestь / jestъ jesmъ jeste sǫtъ
litewski esmí esí ẽstí ẽsme ẽste ẽsti
ormiański em es ē emkh ēkh en

Tego typu regularności w wielu różnych językach, dalekich geograficznie i odległych czasowo, są bardzo mocnym argumentem za ich pochodzeniem od wspólnego przodka[189]. Istnieje ogromna liczba takich fonologiczno-morfologicznych odpowiedników wewnątrz rodziny indoeuropejskiej[190]; innym dowodem na wspólne językowe źródło są formy czasownika o znaczeniach „nieść” lub „brać”[191][ag]:

Język ‘niosę’ ‘niesiesz’ ‘niesie’ ‘niesiemy’
(dwaj/dwie)
‘niesiecie’
(dwaj/dwie)
‘niosą’
(dwaj/dwie)
‘niesiemy’ ‘niesiecie’ ‘niosą’
wedyjski bhárāmi bhárasi bhárati bhárāvas bhárathas bháratas bhárāmas(i) bháratha bháranti
greka klas. ϕέρω
[phérō]
ϕέρεις
[phéreis]
ϕέρει
[phérei]
ϕέρετον
[phéreton]
ϕέρετον
[phéreton]
ϕέρομεν
[phéromen]
ϕέρετε
[phérete]
ϕέρουσι(ν)
[phérousi(n)]
łacina ferō fers fert ferimus fertis ferunt
staro-wys.-niem. biru biris birit berumēs beret berand
staroormiański berem beres berē beremkՙ berēkՙ beren
Język ‘biorę’ ‘bierzesz’ ‘bierze’ ‘bierzemy’
(dwaj/dwie)
‘bierzecie’
(dwaj/dwie)
‘biorą’
(dwaj/dwie)
‘bierzemy’ ‘bierzecie’ ‘biorą’
scs.[af] berǫ bereši beretŭ berevě bereta berete/
bereta
beremŭ berete berǫtŭ

Badania porównawcze pozwoliły również udowodnić nie tylko istnienie rodziny indoeuropejskiej, lecz także przynależność do niej różnych nowo odkrytych języków – tak stało się w przypadku anatolijskich czy też wenetyjskiego[192]. Umożliwiły też odrzucenie innych – jak np. używanego w Europie baskijskiego[193].

Spór o praojczyznę[edytuj | edytuj kod]

Hipotetyczny zasięg terytorialny języka praindoeuropejskiego zgodnie z teorią kurhanową (Haak i in. 2015)

     język praindoeuropejski

     języki indoeuropejskie

Wśród językoznawców nie ma zgodności, gdzie znajdowała się pierwotna ojczyzna (urheimat) języka praindoeuropejskiego – przodka całej rodziny indoeuropejskiej. Dominują dwie hipotezy[194]:

  • pontyjsko-kaspijska (teoria kurhanowa) – najpopularniejsza i mająca najwięcej zwolenników, lokalizująca ojczyznę rodziny na stepach pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim;
  • anatolijska – mniejszościowa, według której języki indoeuropejskie wywodzą się z Anatolii (na terenach dzisiejszej Turcji).
Morze Czarne według teorii Ryana-Pitmana

     obecnie

     5600 lat p.n.e.

Hipoteza stepowa, pontyjsko-kaspijska, została przedstawiona przez Mariję Gimbutas w r. 1956 na podstawie porównania wyników badań archeologicznych i językoznawczych. Badaczka umieściła indoeuropejską ojczyznę na Stepie Pontyjskim, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej (od kurhanów – kopcowatych mogił neolitycznych występujących na tym obszarze) i utożsamiła Praindoeuropejczyków z kulturą grobów jamowych. Według niej ekspansja języków indoeuropejskich wiązała się z najazdami ludów pasterskich, tworzących ową kulturę[195]. Zgodnie z tezą Gimbutas pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy podbili większość obszarów Europy oraz środkowo-zachodniej Azji, wypierając miejscową ludność i narzucając jej swój język. Wraz ze zdobywaniem nowych terenów i osiedlaniem się na nich pierwotna mowa najeźdźców ewoluowała, dając podstawy dzisiejszej indoeuropejskiej rodzinie językowej[196].

Z kolei w r. 1987 Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Według niego ojczyzna Indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii do 6500 r. p.n.e.[197] W przeciwieństwie do teorii kurhanowej hipoteza anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej. Renfrew twierdził, że najwcześniejszą wersją języka praindoeuropejskiego posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 9000 lat temu (7000 lat p.n.e.). 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, język ów został zaniesiony na tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały różne dialekty, które dały początek poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym[198].

Według Krzysztofa Witczaka i Andrzeja Kowalskiego rozwój rolnictwa w północnej Eurazji związany był z ucieczkami ludności z terenów zalewowych Morza Czarnego[199]. Zgodnie z hipotezą Ryana-Pitmana morze owo było kiedyś dużo mniejszym, słodkowodnym jeziorem. Około 5600 lat p.n.e. miałoby dojść do wzrostu poziomu Morza Śródziemnego związanego z ociepleniem klimatu na tyle, że jego wody przełamały Bosfor i zalały depresję nadczarnomorską[199]. Powstanie Morza Marmara mogło spowodować wówczas rozerwanie wspólnoty praindoeuropejskiej – ludność Anatolii została odłączona przez naturalną barierę morską, ich język zatem jako pierwszy zaczął różnicować się w stosunku do prajęzyka rodziny.

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russell Gray i Quentin Atkinson na podstawie glottochronologicznych badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie faktycznie stanowią najstarszą grupę w rodzinie, zarazem najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Wiek indoeuropejskiej pramowy został przez nich określony na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800–5800 p.n.e.), opowiedzieli się tym samym za hipotezą anatolijską[200]. Jednak konkluzje Graya i Atkinsona zostały kilkanaście lat później podważone przez badania, które przeprowadziła grupa językoznawców z Uniwersytetu Kalifornijskiego. W 2015 r. Amerykanie dokonali filogenetycznej analizy statystycznej, która wykazała znacznie późniejsze wydzielenie się najwcześniejszej, anatolijskiej gałęzi. Tym samym istotnie przesunięte zostało datowanie praindoeuropejskiego – na zgodne z hipotezą stepową, wspieraną przez dane archeologiczne (4500–3500 p.n.e.)[201].

W ustalaniu lokalizacji praojczyzny bywa brane pod uwagę również potencjalne sąsiedztwo językowe prajęzyka rodziny – odkrywane poprzez poszukiwanie zapożyczeń słownikowych oraz gramatycznych[202]. Zwracana jest uwaga na możliwe wczesne, wzajemne kontakty z przodkiem kaukaskiej rodziny języków abchasko-adygejskich[203]. Jednak przede wszystkim zidentyfikowane zostały słowa, które prawdopodobnie trafiły z prajęzyka indoeuropejskiego do uralskiego w ich bardzo wczesnych okresach rozwojowych, a także dość liczny zbiór pożyczek w językach uralskich, pochodzący z wczesnych dialektów indoaryjskich i irańskich[204]. Dochodziło również do interakcji praindoeuropejskiego z przodkiem innej kaukaskiej rodziny, kartwelskiej. Doszukano się też kilku rzadkich zapożyczeń z grupy języków semickich – nie wiadomo jednak czy przejmowane były one bezpośrednio, czy pojawiały się pośrednio poprzez inne języki. Na podstawie owych obserwacji David Anthony wysnuł wniosek o zamieszkiwaniu Praindoeuropejczyków na bliżej nieokreślonych obszarach między Uralem a Kaukazem[205].

Na temat pochodzenia języków indoeuropejskich wysuwano również wiele innych hipotez[206], jednak nie zyskały one większego uznania. Należą do nich m.in.:

  • teoria Tamaza Gamkrelidzego i Wiaczesława Iwanowa, wskazująca jako praojczyznę obszar obejmujący południe Kaukazu i północ Mezopotamii[207];
  • teoria indyjskich badaczy, łącząca Praindoeuropejczyków z cywilizacją doliny Indusu[208];
  • teoria autochtoniczna (PCT – ang. Paleolithic Continuity Theory) zespołu Maria Alineiego, według której Indoeuropejczycy zamieszkują Europę co najmniej od okresu paleolitu górnego[209] (czyli od minimum kilkunastu tys. lat),

a także dawne, sprzeczne z nauką hipotezy przypisujące Praindoeuropejczykom (mającym jakoby zamieszkiwać np. południe Szwecji lub ogólnie rejony nad Bałtykiem) określone cechy antropologiczne (np. blond włosy i niebieskie oczy). Te ostatnie koncepcje wykorzystywano w rasistowskich teoriach narodowego socjalizmu (pojęcie „Aryjczyka”)[210].

Języki indoeuropejskie a geny[edytuj | edytuj kod]

Udział różnych haplogrup wśród wybranych populacji krajów Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej

Badacze podkreślają, że języki należące do określonej rodziny same w sobie nie mówią nic ani o genach, ani o wspólnym pochodzeniu etnicznym ich użytkowników[211][212] – może ono być różne, co można zaobserwować na przykładzie populacji anglojęzycznych. W historii ludzkości często zdarzało się, że całe obce społeczności przejmowały języki ludów przez siebie podbitych (np. nieindoeuropejscy Protobułgarzy, którzy przejęli język Słowian[213]) lub też język najeźdźców (np. Galowie, którzy przejęli mowę starożytnych Rzymian[214]). Mimo że mowa o „pokrewieństwie genetycznym” języków, jest to określenie jedynie techniczne i nie ma nic wspólnego z biologią i genetyką[211]. Nie istnieją więc żadne bezpośrednie powiązania między genami a językiem[215], jednak na podstawie badań genetycznych można w pewnym ograniczonym zakresie odzwierciedlić jego prehistorię[212].

Drzewo filogenetyczne zbudowane na podstawie genealogii chromosomu Y (Y-DNA) populacji europejskich wskazuje na istnienie populacji z męską (czyli dziedziczoną wyłącznie w męskiej linii rodowej) haplogrupą R1, żyjącą ponad 23 tys. lat temu w Azji Centralnej, z której wywodzą się dwie jej duże pochodne mutacje, często występujące u mieszkańców zachodniej i południowej Eurazji: R1a i R1b[216]. Przeprowadzone w 2015 r. na dużą skalę badania DNA pokazały, że haplogrupa R1a i większość haplogrupy R1b rozprzestrzeniły się w Europie wraz z językami indoeuropejskimi. Według owych badań około 75% ludności tworzącej kulturę ceramiki sznurowej posiadało materiał genetyczny wywodzący się od mieszkańców terenów kultury grobów jamowych[217].

Haplogrupa R1a pojawia się częściej w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Azji Południowej[218]. Natomiast R1b przeważa wśród mieszkańców Europy Zachodniej – badania archeogenetyczne z 2017 r. na szczątkach kilkunastu osób żyjących 4200–1430 lat p.n.e., odkrytych w Portugalii, wskazują na wyraźne zmiany cech osobniczych w czasie wraz z jednoczesnym wzrostem odsetka tej haplogrupy. Może to dowodzić migracji ludności kilka tysięcy lat temu ze wschodnioeuropejskich stepów do zachodniej Europy[219]. Na indoeuropejski charakter kultury grobów jamowych wskazuje też analiza Davida Anthony'ego z 2019 r. – według niego Praindoeuropejczycy posiadali mieszankę genów ludów zbieracko-łowieckich z Europy Wschodniej i Kaukazu. Sam język praindoeuropejski miałby wówczas bazować przede wszystkim na języku dawnej ludności wschodnioeuropejskiej, z pewnymi wpływami języka ludności kaukaskiej[220]. Badacz sugeruje również możliwy wpływ języka ludów kultury majkopskiej (utożsamianej z późniejszymi językami abchasko-adygejskimi), ale dla odmiany z minimalnymi tylko (o ile w ogóle) wpływami genetycznymi[203].

Podobnie jak w przypadku rzekomego wspólnego pochodzenia etnicznego nie istnieją do tej pory również żadne dowody na to, że Praindoeuropejczycy stanowili wspólnotę kulturową – dopiero w Europie ich potomkowie zbudowali wspólną cywilizację[221]. Nie da się też na podstawie języka wnioskować jednoznacznie o kulturze, do której należą lub należeli jego użytkownicy – różne kultury, języki i geny z reguły przenikają się i nakładają wzajemnie na siebie w zróżnicowanym zakresie[212]. Rasmus Bjørn z Uniwersytetu Kopenhaskiego zaproponował hipotetyczne kombinacje wymienionych aspektów, które mogły występować razem w okresie praindoeuropejskiej wspólnoty językowej na terenach Stepu Pontyjskiego i okolic[222]:

prajęzyk płn.-kaukaski indoeuropejski uralski
haplogrupa R1b R1a G1
kultura majkopska grobów jamowych samarska

Pokrewieństwo z innymi rodzinami[edytuj | edytuj kod]

Drzewo hipotetycznych makrorodzin nostratycznej i eurazjatyckiej według Allana Bomharda
Współczesny zasięg hipotetycznej boreańskiej fyli językowej

Pokrewieństwo indoeuropejskiej rodziny językowej z innymi rodzinami nie jest bliżej znane. W literaturze językoznawczej pojawiają się, na podstawie pewnych obserwowanych zbieżności fonologicznych i morfologicznych, następujące propozycje najbliższych krewnych języków indoeuropejskich:

dawniej rozważano również języki semickie, jednak teza o ich pokrewieństwie z rodziną indoeuropejską została porzucona (podobieństwa między nimi traktowane są jako prastare zapożyczenia będące efektem dawnych, wzajemnych kontaktów)[226].

Propozycje te z reguły pozostają jednak w kręgu zainteresowań nielicznych językoznawców i nie spowodowały większego odzewu. Wyjątkiem jest nieco bardziej popularna w XXI w. hipoteza indo-uralska[227], której zwolennikiem jest m.in. Frederik Kortlandt – według niego praindouralska ludność zamieszkiwała tereny na południe od Uralu. Jej część miała przemieścić się bardziej na zachód, nad Morze Czarne, gdzie doszło do kontaktów językowych z ludnością kultury majkopskiej i gdzie wykształcił się język praindoeuropejski[223].

Częściej bywają cytowane koncepcje Josepha Greenberga, a także Władysława Illicza-Switycza i Arona Dołgopolskiego (którzy rozpowszechnili starą hipotezę Holgera Pedersena), postulujących istnienie makrorodzin językowych o dużym zasięgu:

Przedstawione propozycje makrorodzin (jak można zauważyć, eurazjatycka w zasadzie zawiera się w nostratycznej jako jej część) budzą kontrowersje wśród głównego nurtu językoznawców, gdyż zostały zbudowane wyłącznie na podstawie podobieństw słownikowych (z wykorzystaniem masowej komparacji leksykalnej)[16] – bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są trwalsze niż słownictwo i stanowią znacznie pewniejszy dowód pokrewieństwa[230]. Znalazły jednak one pewną liczbę zwolenników (np. Allan Bomhard[229]).

Niektórzy posunęli się jeszcze dalej – Harold Fleming postulował istnienie ogromnej fyli językowej, której nadał nazwę boreańskiej. Miałaby ona obejmować makrorodziny nostratyczną, amerindiańską, dene-kaukaską i austrycką[231]. Według Fleminga są one spokrewnione ze sobą bardziej niż z pozostałymi językami świata. Wreszcie, można postulować istnienie prajęzyka całej ludzkości, z którego wywodziłyby się wszystkie istniejące kiedykolwiek rodziny językowe i języki[232]. Badacze uważają jednak, że udowodnienie powszechnego pokrewieństwa języków jest obecnie niemożliwe[233] – choć nieliczni, np. Greenberg i Ruhlen, próbowali nawet rekonstruować globalną pramowę[234].

Język praindoeuropejski[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Język praindoeuropejski.

Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich, niezaświadczonym bezpośrednio, ale w dużym stopniu zrekonstruowanym – głównie za pomocą metody porównawczej – był język praindoeuropejski. Przyjmowana jest jego obecność w okresie neolitu na dokładniej nieokreślonych terenach zachodniej Eurazji[235]. Za istnieniem takiego języka przemawiają bardzo liczne wspólne cechy fonetyki, słownictwa oraz struktur gramatycznych wśród domniemanych językowych członków rodziny indoeuropejskiej. Są one na tyle regularne, że współczesne językoznawstwo odrzuca tezy o ich zapożyczeniach z zewnątrz, przypadkowym podobieństwie lub upodobnieniu się wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania – najprawdopodobniej musiały więc zostać odziedziczone z tego samego źródła (prajęzyka)[7].

Język zrekonstruowany różni się jednak od realnego – choć nieznanego – mówionego praindoeuropejskiego. Występuje między nimi zasadnicza różnica – ten pierwszy jest owocem pracy badawczej, zaistniałym w określonej formie w momencie jego opracowania, natomiast drugi był faktycznie używanym językiem, który ewoluował i na różnych etapach swojego rozwoju mógł przyjmować różne postaci[236]. Oznacza to, że odtworzony przez językoznawców prajęzyk indoeuropejski jest jedynie pewnym uproszczeniem. Niektórzy badacze próbują zawęzić ramy czasowe, rekonstruując ściśle: wczesny, środkowy lub późny praindoeuropejski – jest to jednak rozwiązanie problematyczne i trudne metodologicznie[237].

Zgodnie z konwencją stosowaną w publikacjach językoznawczych gwiazdką { * } poprzedzono w tekście formy (wyrazy, rdzenie, głoski itp.) zrekonstruowane metodami badawczymi. Znakiem większości { > } oznaczono zmianę jednej formy w inną, pomiędzy ukośnikami zaś { /.../ } podano uproszczony zapis fonetyczny, najbardziej zbliżony do polskiej wymowy.

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

W języku praindoeuropejskim występowały następujące głoski[238]:

Spółgłoski warg. przjęz. palat. welar. labial. krtan.
zwarte bezdźwięczne *p *t *ḱ *k *kʷ
zwarte dźwięczne *b *d *g *gʷ
zw. dźw. przydechowe *bʰ *dʰ *ǵʰ *gʰ *gʷʰ
szczelinowe *s *h₂ *h₃ *h₁
nosowe *m *n
płynne *r, *l
półsamogłoski *i̯ *u̯
Samogłoski niskie półprzymkn. wysokie
krótkie   *a *e *o *i *u
długie  

Istniało również sześć dyftongów – dwugłosek (*ai̯, *au̯, *ei̯, *eu̯, *oi̯, *ou̯)[239]. Dodatkowo z rzadka mogły pojawiać się dyftongi z samogłoskami długimi lub (*ēi̯, *ēu̯, *ōi̯, *ōu̯)[239][240].

Według zapisu podanego w powyższej tabeli spółgłoski *ḱ oraz oznaczają – zgodnie z ich palatalnym charakterem – głoski miękkie[241], bliskie polskim /ki/ oraz /gi/. Głoski *kʷ oraz *gʷ to spółgłoski labializowane, wymawiane z zaokrąglonymi wargami[242], zbliżone do polskich /kł/ oraz /gł/. Spółgłoski *bʰ, *dʰ, *ǵʰ, *gʰ oraz *gʷʰ były głoskami wymawianymi z przydechem. Głoski *i̯ (czasem zapisywana w literaturze jako *y) oraz *u̯ (czasem zapisywana jako *w) oznaczają spółgłoski półotwarte[243], równoznaczne polskim /j/ oraz /ł/. Istniały również zgłoskotwórcze (tworzące sylabę) warianty niektórych spółgłosek, oznaczane odpowiednio jako *l̥, *m̥, *n̥ oraz *r̥[244].

Natomiast trzy głoski zapisywane jako *hₓ (z dolnym indeksem) miały wymowę nieznaną w języku polskim. Są one związane z teorią laryngalną, która opiera się na hipotezie Ferdinanda de Saussure'a z 1878 r. o istnieniu w praindoeuropejskim tzw. koeficjentów sonantycznych (głosek o artykulacji gardłowej lub krtaniowej, inaczej laryngałów)[245]. Oznacza się je następująco[246]:

  • *h₁zwarcie krtaniowe (ʔ);
  • *h₂ – spółgłoska szczelinowa gardłowa bezdźwięczna (ħ);
  • *h₃ – spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna dźwięczna labializowana (ɣʷ).

Teza ta pozwalała wyjaśnić pewne nielogiczne z pozoru zjawiska fonologiczne w językach indoeuropejskich[247]. Jedna z głosek laryngalnych odkryta została przez Jerzego Kuryłowicza w 1927 r. w języku hetyckim z grupy anatolijskiej[149]. W pozostałych grupach języków zniknęły one na bardzo wczesnych etapach rozwoju, prawdopodobnie przechodząc w samogłoski, odpowiednio /e/, /a/ oraz /o/ (co można zaobserwować w języku greckim)[248]. Sama teoria laryngalna została rozwinięta w kolejnych latach i stanowiła milowy krok w rozwoju indoeuropeistyki[245].

Morfonologia[edytuj | edytuj kod]

Rdzeń słowa „wilk” (*u̯l̥kʷo-) w języku praindoeuropejskim oraz jego formy potomne w różnych językach, od góry w prawo: polskim, litewskim, sanskrycie, perskim, albańskim, greckim, łacinie i angielskim

Większość praindoeuropejskich rdzeni wyrazowych składała się z dwóch spółgłosek (lub grup spółgłosek), między którymi pojawiała się samogłoska (najczęściej *e) lub dyftong[249]. Charakterystycznym zjawiskiem była nieumotywowana fonetycznie wymiana samogłosek (przegłos, inaczej apofonia) w morfemach słowotwórczych (rdzeniach i przyrostkach)[250]. W zależności od budowy wyrazu i jego formy gramatycznej morfem tego typu mógł wystąpić w następujących stopniach[251][252]:

  • pełnym (ang. full-grade) – zawierającym krótką samogłoskę *e lub *o;
  • zerowym (zredukowanym, ang. zero-grade) – bez rdzennej samogłoski;
  • wzdłużonym (ang. lengthened-grade) – zawierającym długą samogłoskę lub .

Rdzenie w różnych stopniach były jedynie formami bazowymi o ogólnym znaczeniu – same w sobie nie stanowiły konkretnych form gramatycznych.

‘siedzieć’*sed- : *sod- : *sd- : *sēd- : *sōd-[253]
‘stopa’*ped- : *pod- : *pd- : *pēd- : *pōd-[254]

Dopiero od nich można było utworzyć właściwe formy wyrazów (np. przy pomocy różnych przedrostków lub przyrostków[255]).

*pōd-s ‘stopa’ (mian. l.poj.) : *ped-ei ‘stopie’ (cel. l.poj.) : *pēd-su ‘stopach’ (miejsc. l.mn.)[254]

Możliwa była również reduplikacja na początku słowa, podwajana była wtedy pierwsza spółgłoska (lub dwie pierwsze, gdy wyraz zaczynał się od *s- albo od dowolnego laryngału *hₓ-) z dodatkiem e- lub i-[256].

*derḱ- ‘zobaczyć’ : *de-dorḱ-e ‘(on) zobaczył’

Ślady apofonii praindoeuropejskiej można dostrzec w językach potomnych.

angielskising : sang : sung (kolejno bezokolicznik, forma przeszła oraz imiesłów bierny czasownika ‘śpiewać’)[257]
greckiπατήρ [patr] : πατρός [patrós] : πατέρα [patéra] (kolejno mianownik, dopełniacz i biernik rzeczownika ‘ojciec’)[258]
polskinieść : nosić; wieźć : wozić[259]

Charakterystyczną cechą praindoeuropejskiego było również występowanie tzw. ruchomego s-[260]. Spora grupa słów miała w niektórych formach głoskę /s/ na początku wyrazu, która z kolei w innych wariantach się nie pojawiała. Zjawisko to nie zostało dotychczas jednoznacznie wyjaśnione. Jego echa zachowały się w słownictwie języków indoeuropejskich, co pokazują zaprezentowane niżej przykłady, wybrane ze słownika Juliusa Pokorny'ego[261].

‘małe zwierzę’*(s)mēlo- > ang. small i gocki smals ‘mały’ : niderl. maal ‘cielę’, pol. mały, walijs. mil ‘zwierzę’
‘piana’*(s)poimno- > łac. spūma i prus. spoayno : ang. foam[ah] i pol. piana
‘synowa’*(s)nusós- > staroisl. snør, sanskr. snuṣā́ i staropol. snecha : arm. nu i łac. nurus
‘śliski’*(s)lei- > staroirl. slemun ‘gładki, śliski’, łot. sliẽnas i pol. ślina : gr. klas. leímax ‘(nagi) ślimak’, łac. līmus ‘błoto’
‘zginać’*(s)ker- > awest. skarəna ‘okrągły’, szwedz. skrynka ‘marszczyć’ : łac. curvus ‘zakrzywiony’, pol. kark

Fleksja[edytuj | edytuj kod]

Praindoeuropejski był językiem fleksyjnym, podobnie jak język polski. Deklinacja uwzględniała osiem przypadków (siedem jak w polskim oraz ablatyw, odpowiadający na pytania: „skąd?”, „od kogo/czego?”) oraz trzy liczby: pojedynczą, podwójną i mnogą[262]. Odmianie takiej podlegały rzeczowniki, przymiotniki, zaimki oraz (w ograniczonym stopniu) liczebniki[263]. Istniały trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński i nijaki), choć według niektórych indoeuropeistów rozwinęły się one tylko poza językami anatolijskimi – teoria ta zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy rzeczowników (ożywione, które później podzieliły się na męskie i żeńskie, oraz nieożywione)[264].

Przykładowa odmiana przez przypadki rzeczownika „wilk” w rekonstrukcji Ranko Matasovića[265]:

Forma Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Ablatyw Wołacz
liczba poj. *wlkʷos *wlkʷosyo *wlkʷōy *wlkʷom *wlkʷoh₁ *wlkʷoy *wlkʷōd *wlkʷe
liczba podw. *wlkʷoh₁ *wlkʷows [ai] *wlkʷoh₁ [ai] *wlkʷows [ai] *wlkʷoh₁
liczba mn. *wlkʷōs *wlkʷōm *wlkʷobʰos *wlkʷons *wlkʷōys *wlkʷoysu *wlkʷobʰos *wlkʷōs

Czasowniki podlegały odmianie przez czas, stronę, osobę, liczbę, aspekt i tryb[266], nie miały natomiast formy bezokolicznika[267]. Czas gramatyczny, jaki znany jest z języka polskiego, miał w praindoeuropejskim zupełnie inny charakter. Występował jedynie w okrojonej wersji – dwa czasy, teraźniejszy i przeszły, istniały wyłącznie dla trybu oznajmującego aspektu niedokonanego[268]. Nie istniała również strona bierna jako taka, jej przybliżone znaczenie było wyrażane przy pomocy strony medialnej (coś „się” robi, zamiast biernego „coś jest robione”)[269]. Najbardziej istotną kategorią był natomiast aspekt czasownika – najważniejszy był wynik czynności, a czas jej wykonywania był mniej ważny. Skutkiem tego było istnienie trzech form aspektowych[268]:

  • niedokonanej – wyrażającej czynność niezakończoną (coś działo się w przeszłości lub dzieje się teraz);
  • aorystu – wyrażającego czynność dokonaną, ale bez specjalnego odniesienia do teraźniejszości;
  • perfectum – związanego z teraźniejszością i wyrażającego stan po dokonanej czynności (wyłącznie w stronie czynnej).

Trybów czasownika z kolei było cztery: oznajmujący, przypuszczający (w tym zamiary i czynności przyszłe[270]), życzący i rozkazujący. Wszystkie kombinacje trybów, aspektów i czasów wyglądały więc następująco[268]:

Tryb Aspekt
niedokonany dokonany
(aoryst)
stanu
(perfectum)
oznajmujący teraźniejszy T T
przeszły
przypuszczający T T ?
życzący T T ?
rozkazujący T T ?

Przykładowa odmiana strony czynnej praindoeuropejskiego czasownika „być” w różnych trybach aspektu niedokonanego według Donalda Ringe'a[271]:

Forma Tryb oznajmujący Tryb
przypuszczający
Tryb
życzący
Tryb
rozkazujący
teraźniejszy przeszły
1 os. l.poj. *h₁ésmi *h₁ésm̥ *h₁ésoh₂ *h₁siḗm
2 os. l.poj. *h₁ési *h₁és *h₁ésesi *h₁siéh₁s *h₁és; *h₁sdʰí
3 os. l.poj. *h₁ésti *h₁ést *h₁éseti *h₁siéh₁t *h₁éstu
1 os. l.podw. *h₁suós *h₁sué *h₁ésowos *h₁sih₁wé
2 os. l.podw. *h₁stés *h₁stóm *h₁ésetes *h₁sih₁tóm *h₁stóm
3 os. l.podw. *h₁stés *h₁stā́m *h₁ésetes *h₁sih₁tā́m *h₁stā́m
1 os. l.mn. *h₁sm̥ós *h₁sm̥é *h₁ésomos *h₁sih₁mé
2 os. l.mn. *h₁sté *h₁sté *h₁ésete *h₁sih₁té *h₁sté
3 os. l.mn. *h₁sénti *h₁sénd *h₁ésonti *h₁sih₁énd *h₁séntu

Rekonstrukcja prajęzyka[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym narzędziem badawczym wykorzystywanym w rekonstrukcji form praindoeuropejskich jest metoda porównawcza. Dzięki niej została odtworzona spora część hipotetycznego słownictwa oraz reguł gramatycznych prajęzyka[14]. Badane są regularne zbieżności i korespondencje w strukturze odpowiadających sobie wyrazów z różnych języków, np. takie, jakie zostały zauważone w formach czasownika „być” w sanskrycie i łacinie[272]:

Język ‘jestem’ ‘jesteś’ ‘jest’ ‘jesteśmy’ ‘jesteście’ ‘są’
sanskryt asmi asi asti smas stha santi
łacina sum es est sumus estis sunt

Widać (można dostrzec to również w języku polskim), że spółgłoską rdzenną form osobowych zaprezentowanego wyżej czasownika jest s-. Można również zaobserwować podobieństwa w samych wzorach odmiany (zbliżone końcówki fleksyjne). Kluczowe w rekonstrukcji są jednak różnice w tych ostatnich – np. końcowe -i występuje w sanskrycie, lecz nie w łacinie. Na ich podstawie analizowane jest, która z zastanych wersji reprezentuje starszy stan językowy, bardziej zbliżony do prajęzyka. Wstępne porównanie pozwala wywieść następujący wzór praindoeuropejskiej odmiany „być”[273]:

(V)s-(V)m(i)(V)s-(i)(V)s-t(i)s-(V)mVs(V)s-t(h)Vs-Vnt(i),

gdzie V oznacza nieokreśloną samogłoskę. W rzeczywistości badawczej praca taka przeprowadzana jest na podstawie znacznie większej liczby języków, reprezentujących różne gałęzie rozwojowe i bierze pod uwagę rozmaite reguły fonetyczne, działające w rodzinie indoeuropejskiej. Podana przez Roberta Beekesa współczesna, dokładna naukowa rekonstrukcja form rozpatrywanego czasownika w dużej mierze pasuje do zaprezentowanego wyżej schematu (obecnie przypuszcza się, że na początku występował jeden z laryngałów *h₁)[189]:

*h₁és-mi*h₁és-si*h₁és-ti*h₁s-més*h₁s-th₁é*h₁s-énti.

Pomocna bywa również rekonstrukcja wewnętrzna, pozwalająca odtworzyć dawniejsze fazy historyczne poszczególnych języków na podstawie ich istniejącego materiału leksykalnego. W praktyce odtwarzanie pramowy polega na przechodzeniu z metody porównawczej do rekonstrukcji wewnętrznej i z powrotem, co pozwala uniknąć wielu potencjalnych błędów[274]. Owocem pracy naukowej nad rekonstrukcją prajęzyka rodziny był słownik etymologiczny Juliusa Pokorny'ego z 1959 r., wykorzystywany do dziś i uaktualniany przez niektórych językoznawców zgodnie z obowiązującym stanem wiedzy. Jego odświeżona wersja, z poprawkami redakcyjnymi Andriesa Brouwera (aktualizowana w 2015), jest udostępniona publicznie[261].

Przykłady zrekonstruowanych wyrazów i rdzeni (wielka litera H oznacza nieokreślony laryngał)[275]:

rodzina
  • *meh₂t(ē)r (‘matka’)
  • *ph₂tḗr (‘ojciec’)
  • *dʰúgh₂tēr (‘córka’)
  • *suHnu- (‘syn’)
  • *suésōr (‘siostra’)
  • *bʰréh₂t(ē)r (‘brat’)
pożywienie
  • *h₁ed- (‘jeść’)
  • *peh₃(i)- (‘pić’)
  • *mēms- (‘mięso’)
  • *medʰu (‘miód’)
  • *seh₂l- (‘sól’)
  • *ǵrHno- (‘ziarno’)
zwierzęta
  • *h₁eḱu-(o-) (‘koń’)
  • *gʷeh₃us (‘krowa’)
  • *muHs (‘mysz’)
  • *h₃euis (‘owca’)
  • *ḱuōn (‘pies’)
  • *suHs (‘świnia’)
kolory[276]
  • *h₂erǵ (‘biały’)
  • *h₁reudʰ (‘czerwony’)
  • *ǵʰelh₃ (‘zielony; żółty’)

Różne rekonstrukcje liczebników praindoeuropejskich (w wersji Sihlera z możliwych opcji podano wyrazy w stopniu pełnym):

Autor 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 100
A. Sihler (1995)[277] *Hoi-no- *d(u)wo- *trei- *kʷetwor- *penkʷe *s(w)eḱs
lub *weḱs
*septm̥ *oḱtō *(h₁)newn̥ *deḱm̥(t) *ḱm̥tom
lub *dḱm̥tom
R. Beekes (2011)[278] *Hoi(H)nos *duoh₁ *treies *kʷetuōr *penkʷe *(s)uéks *séptm *h₃eḱteh₃ *(h₁)néun *déḱmt *dḱmtóm

W 1868 r. August Schleicher napisał w hipotetycznym języku praindoeuropejskim (odtworzonym głównie na podstawie sanskrytu) krótkie opowiadanie „Owca i konie[279]. Jego tekst w późniejszych latach był wielokrotnie poprawiany i aktualizowany zgodnie z wizją prajęzyka poszczególnych językoznawców. Poniżej przedstawione zostały oryginalna wersja Schleichera (jeszcze bez laryngałów), wersja Andrew Byrda z r. 2013 oraz tłumaczenie na polski – wszystkie podzielono na odpowiadające sobie wersy w celu łatwego porównania form. Tekst Byrda został również nagrany przez niego samego i jest publicznie dostępny do odsłuchu[280].

Avis akvāsas ka
wersja Schleichera (1868)[279]

Avis, jasmin
varnā na ā ast,
dadarka akvams,
tam, vāgham garum vaghantam,
tam, bhāram magham,
tam, manum āku bharantam.

Avis akvabhjams ā vavakat:
kard aghnutai mai
vidanti manum
akvams agantam.

Akvāsas ā vavakant:
krudhi avai,
kard aghnutai vividvant-svas:
manus patis
varnām avisāms karnauti
svabhjam gharmam vastram
avibhjams ka varnā na asti.

Tat kukruvants
avis agram ā bhugat.

H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe
wersja Byrda (2013)[281]

h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯
h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést,
só h₁éḱu̯oms derḱt.
só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed;
só méǵh₂m̥ bʰórom;
só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered.

h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked:
“dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂[aj]
h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti,
ḱḗr moi̯ agʰnutor”.

h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond:
“ḱludʰí, h₂ou̯ei̯!
tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr:
dʰǵʰémō, pótis,
sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂
gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept,
h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti.

tód ḱeḱluu̯ṓs
h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.

Owca i konie
tłumaczenie dosłowne[282]

Owca, która
wełny nie miała,
zobaczyła konie;
jeden wóz ciężki ciągnął,
jeden ładunek wielki,
jeden człowieka szybko wiózł.

Owca do koni zawołała:
„Serce boli mnie,
widząc człowieka
konie poganiającego”.

Konie zawołały:
„Słuchaj, owco,
serce boli, ujrzawszy:
człowiek, pan,
wełnę owcom ścina
sobie na ciepłą odzież
i owce wełny nie mają”.

To usłyszawszy,
owca z pola wybiegła.

Innym tekstem tego typu jest opowiadanie „Król i bóg”, pochodzące ze starożytnego tekstu znanego jako Aitareya Brahmana i przetłumaczone z sanskrytu(†) na praindoeuropejski przez kilku językoznawców w latach dziewięćdziesiątych XX w., w niezależnych od siebie wersjach[283].

Rozwój języków indoeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Ekspansja języków i ludności[edytuj | edytuj kod]

Hipotetyczna praojczyzna (kolor różowy) i ekspansja Indoeuropejczyków według teorii kurhanowej
Ekspansja i upadek języków celtyckich

     hipotetyczna praojczyzna – zasięg kultury halsztackiej (800–500 p.n.e.)

     języki dyskusyjne, potencjalnie celtyckie (np. luzytański)

     maksymalny zasięg (ok. 270 r. p.n.e.)

     zasięg w średniowieczu

     zasięg współczesny

Według tradycyjnego modelu Tadeusza Milewskiego droga od języka praindoeuropejskiego do stanu współczesnego przebiegała według następującej kolejności[284]:

  1. wspólnota praindoeuropejska – ludność posługująca się jednym językiem;
  2. różnicowanie się wspólnego języka – rozrost terytorialny i powstawanie na obrzeżach jego praojczyzny pierwszych odmiennych dialektów;
  3. pierwsza fala migracji ludności w czterech kierunkach i zerwanie łączności z centrum, a tym samym powstanie pierwszych odrębnych języków, dających początek niektórym grupom indoeuropejskim;
  4. zmiany w systemie fonetycznym dialektów centralnych, które dokonały się w inny sposób niż na peryferiach obszaru indoeuropejskiego, co spowodowało ostateczny rozpad wspólnoty językowej;
  5. druga fala migracji ludności w czterech kierunkach i powstanie kolejnych indoeuropejskich gałęzi i grup językowych.

W pierwszej fali migracji na południe wyruszyła ludność praanatolijska, a później, niezależnie od niej, prahelleńska. Na wschód posuwała się społeczność pratocharska, a w kierunku peryferiów zachodnich – praitaloceltycka (podzielona później na praitalską i praceltycką). Natomiast tereny na północy zajęła ludność pragermańska. Języki lub dialekty używane przez wymienione społeczności Milewski określił jako peryferyjne[285]. Z kolei w drugiej fali migracji południe zostało zajęte przez społeczność praormiańską, a wschód – praindoirańską (która rozpadła się potem na praindoaryjską i prairańską). Na zachodzie natomiast osiedliła się ludność praalbańska, a na północy – prabałtosłowiańska (zróżnicowana później na prabałtycką i prasłowiańską). W tym przypadku ich języki i dialekty badacz nazwał centralnymi[285].

Powstały w ten sposób ogólny podział na indoeuropejskie gałęzie językowe z grubsza odpowiada (pomijając języki wymarłe) stanowi współczesnemu. Milewski szacował, że nastąpiło to nie później niż 2000 lat p.n.e.[286]

Podział
geograficzny
południowe wschodnie zachodnie północne
peryferyjne anatolijskie;
helleńskie
tocharskie italoceltyckie germańskie
centralne tracko-ormiańskie indoirańskie albańskie bałtosłowiańskie
Hipotetyczny zasięg wczesnych grup indoeuropejskich ok. 2000 r. p.n.e.
Współczesne języki indoeuropejskie w krajach obu Ameryk

Uwspółcześniony model rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich autorstwa Davida Anthony'ego zakłada, że zasadnicza wspólnota językowa istniała na Stepie Pontyjskim między 4000 a 3000 lat p.n.e., z ewentualną wczesną fazą sięgającą 4500 p.n.e. oraz fazą późną, maksymalnie 2500 p.n.e.[287] Kolejne ruchy ludności przebiegały według badacza następująco[288]:

  1. migracja praanatolijska (4200–3900 p.n.e.), posuwająca się pierwotnie – zanim dotarła do Anatolii – w kierunku zachodnim;
  2. migracja pratocharska (3700–3300 p.n.e.) w kierunku wschodnim;
  3. ekspansja w kierunku zachodnim, najpierw prawdopodobnie ludności pragermańskiej (3300 lat p.n.e.), a następnie praitaloceltyckiej (ok. 3000 p.n.e.);
  4. ekspansja prabałtosłowiańska w kierunku północnym (2800 p.n.e.);
  5. migracja ludności praormiańskiej (ok. 2800 p.n.e.) i prahelleńskiej (ok. 2500 p.n.e.);
  6. ekspansja praindoirańska w kierunku wschodnim (2200 p.n.e.).

Część badaczy identyfikuje ludność niektórych starożytnych kultur archeologicznych z użytkownikami różnych gałęzi języków indoeuropejskich w ich wczesnych okresach rozwojowych[289]. I tak tereny kultur Suworowo i Ezero miały być jakoby zamieszkiwane przez ludność praanatolijską jeszcze przed ich migracją do Anatolii. Dalej, kultura afanasjewska często bywa przypisywana przodkom Tocharów, kultura Sintaszta zaś – Indoirańczykom. Natomiast rozmaite kultury naddunajskie kojarzone bywają z wczesnymi społecznościami pragermańskimi i praitaloceltyckimi[289].

Dalszy rozwój miał miejsce już w czasach historycznych[290]:

  1. w II tysiącleciu p.n.e. – pojawienie się, począwszy od hetyckiego, najstarszych znanych w piśmie języków indoeuropejskich;
  2. w I tysiącleciu p.n.e. – masowa ekspansja ludności celtyckojęzycznej od zachodniej Europy po Azję Mniejszą;
  3. na przełomie er – zanik grupy anatolijskiej oraz ekspansja ludności italskojęzycznej;
  4. w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. – zanik języków italskich na rzecz wczesnych dialektów praromańskich, kontynuujących łacinę ludową, w drugiej połowie milenium – rozwój grupy romańskiej, zanik gałęzi tocharskiej oraz wymarcie ostatnich języków paleobałkańskich (z wyjątkiem greckiego);
  5. od początków średniowiecza – dzięki ruchom etnicznym w warunkach odmiennych i sposobami innymi niż dzisiejsze (głównie drogą lądową) – ekspansja większości głównych gałęzi indoeuropejskich na terenach Eurazji, trwająca mniej więcej do ok. 1500 r. i końca epoki, postępująca marginalizacja języków celtyckich i (w mniejszym stopniu) bałtyckich;
  6. ekspansja nowożytna, która spowodowała osiedlenie się – przede wszystkim drogą morską – języków indoeuropejskich na wszystkich zamieszkałych kontynentach.

W konsekwencji tych ostatnich zjawisk najbardziej swój zasięg terytorialny powiększyły[92]:

Trudno ocenić, jak w różnych okresach historycznych zmieniała się liczba mówiących – dane takie w literaturze są rzadkie. Leonard Bloomfield podał szacowane liczby dotyczące sześciu dużych języków pod koniec XVI i na początku XX w. (w milionach)[291]:

Rok angielski francuski hiszpański niemiecki rosyjski włoski
1600 6 14 8,5 10 3 9,5
1912 150 47 52 90 106 37
2021[103] 1348 267 543 135 258 68

Języki kentum i satem[edytuj | edytuj kod]

Języki kentum i satem w połowie I tysiąclecia p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej

Charakterystycznymi zmianami fonetycznymi, które nastąpiły w trakcie rozwoju późnych dialektów praindoeuropejskich – przez co doszło do wykształcenia się dwóch typów języków: kentum i satem – były zmiany artykulacji (sposobu wymowy) następujących szeregów głosek tylnojęzykowych[292]:

Ponadto istniał szereg czystych głosek twardych *k — *g — *gʰ[292]. Spółgłoski labializowane *kʷ, *gʷ oraz *gʷʰ również były głoskami twardymi, ale wymawianymi z zaokrąglonymi wargami[242] i przypominały polskie /kł/ czy /gł/. Natomiast głoski miękkie *ḱ, oraz *ǵʰ różniły się nieznacznie miejscem artykulacji w porównaniu ze swoimi twardymi odpowiednikami – były wymawiane nieco bardziej ku przodowi jamy ustnej[242]. Pierwotny system fonetyczny spółgłosek tylnojęzykowych w języku praindoeuropejskim wyglądał więc następująco[238]:

Głoski Zmiękczenie Zaokrąglenie
*ḱ *ǵʰ T N
*k *g *gʰ N
*kʷ *gʷ *gʷʰ T

W bliżej nieokreślonym czasie doszło do uproszczenia owego skomplikowanego systemu na całym indoeuropejskim obszarze językowym. Zmiany dokonały się na dwa różne sposoby[292][293]:

  • w dialektach peryferyjnych zlały się ze sobą głoski niezaokrąglone poprzez depalatalizację, czyli utratę zmiękczenia spółgłosek palatalnych (*ḱ > *k,  > *g, *ǵʰ > *gʰ), natomiast szereg głosek zaokrąglonych został zachowany jako odrębny;
  • w dialektach centralnych z kolei zlały się głoski twarde (niezmiękczone) poprzez delabializację, czyli utratę zaokrąglenia głosek labializowanych (*kʷ > *k, *gʷ > *g, *gʷʰ > *gʰ), miękkie *ḱ zaś zmieniło się w spółgłoskę zwarto-szczelinową (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), a następnie w *s, ewentualnie w (fonetycznie /sz/, w bałtyckich) lub (w indoaryjskich), podczas gdy i *ǵʰ zmieniły się w głoskę *z.

Cały proces zmiany wymowy głosek palatalnych *ḱ, i *ǵʰ w centralnych dialektach praindoeuropejskich zwany jest palatalizacją indoeuropejską[241]. Po przeprowadzeniu opisanych zmian sytuacja fonologiczna przedstawiała się więc w następujący sposób[292]:

Zakres
językowy
  Głoski
bezdźwięczne
  Głoski
dźwięczne
  Głoski
przydechowe
język
praindoeur.
  *ḱ *k *kʷ   *g *gʷ   *ǵʰ *gʰ *gʷʰ
dialekty
peryferyjne
*k *kʷ *g *gʷ *gʰ *gʷʰ
dialekty
centralne
*s *k *z *g *z *gʰ
Geograficzny podział kentum–satem w czasach współczesnych (języki kentumowe po lewej stronie czerwonej linii)

W części grup lub poszczególnych języków nastąpiły później jeszcze dalsze zmiany[294]. Odmienna ewolucja przedstawionych wyżej praindoeuropejskich głosek stała się podstawą dawnego głównego podziału w wewnętrznej klasyfikacji rodziny[11]. Języki peryferyjne, w których nastąpiła depalatalizacja, nazwano językami kentum, natomiast języki centralne, w których nastąpił drugi rodzaj innowacji – językami satem. Nazwy te pochodzą od wymowy liczby 100 w łacinie (centum, wymawiane /kentum/) i w awestyjskim (/satəm/)[259].

Ostateczny podział wyglądał następująco[293]:

Ponadto satemowy charakter miały języki trackie[295], frygijski zaś był językiem kentumowym[296]. Sama satemizacja przebiegała w różnym stopniu: najmocniej w podrodzinie indoirańskiej, nieco słabiej w bałtosłowiańskiej (w której można zauważyć pewne pozostałości kentumowe), a najsłabiej w gałęzi albańskiej[297] – gdzie albański zawiera znaczną liczbę form typowych dla języków kentum[298]. Z tego powodu zwracana jest uwaga na pewną odrębność tego ostatniego języka, w którym opisane wyżej trzy szeregi głosek przekształciły się w dużej mierze na trzy odmienne sposoby[299]. Natomiast w grupie nuristańskiej proces nietypowo zatrzymał się na zmianie głosek tylnojęzykowych w zwarto-szczelinowe, bez dalszego przejścia w szczelinowe (jak w pozostałych językach indoirańskich)[48].

Obecnie, pod względem geograficznym, na terenach Eurazji języki satem zajmują generalnie wschód (uwzględniając areały albańskojęzyczne) indoeuropejskiego obszaru językowego, podczas gdy na zachodzie (z uwzględnieniem areałów greckojęzycznych) znajdują się języki kentum. Stan współczesny bywa czasem mylnie interpretowany, np. „sto” w języku francuskim to cent (wymawiane w przybliżeniu /są/), co na pierwszy rzut oka przypomina języki satemowe – jest to jednak efektem późniejszej ewolucji niektórych języków romańskich i palatalizacji już po ich wyodrębnieniu się z kentumowej łaciny[300].

Niektórzy badacze uważają, że powstanie poszczególnych grup języków satemowych nastąpiło dopiero po zajściu palatalizacji indoeuropejskiej[259][301]. W literaturze można spotkać czasem określenie języka prasatemowego jako hipotetycznego wspólnego przodka owych gałęzi[302] (w klasyfikacji filogenetycznej wszystkie języki satem tworzyłyby wtedy takson monofiletyczny). Jednak nawet ich potencjalny wspólny rozwój byłby jedynie krótkotrwały[297]. Natomiast języki kentum, z uwagi na ich peryferyjny charakter, nigdy nie stanowiły wspólnoty językowej i wiele podobnych zmian dokonało się w nich w sposób niezależny od siebie[185].

Wybrane innowacje fonetyczne[edytuj | edytuj kod]

Współczesny zasięg języków ormiańskich w rejonie Kaukazu
Współczesny zasięg języków nuristańskich we wschodnim Afganistanie
Dawny zasięg wymarłych języków tocharskich z Azji Środkowej, odkrytych na przełomie XIX i XX w.

Po rozpadzie indoeuropejskiej wspólnoty językowej doszło do wielu zmian w systemie fonetycznym, które można zauważyć w językach potomnych – tak jak w przypadku zaprezentowanej wyżej satemizacji. Regularnie występujące innowacje tego typu opisywane są jako różne prawa głosowe (często również nazywane w literaturze językoznawczej regułami).

Reguła ruki

Przejście *s > (/sz/) po głoskach *r, *u, *k, *i – w bałtosłowiańskich, indoirańskich, ormiańskim i albańskim (czyli w językach satemowych)[301].

Reguła Osthoffa

Skrócenie długiej samogłoski przed spółgłoskami zwarto-otwartymi *l, *m, *n, *r, *i̯, *u̯, jeśli następowała po nich kolejna spółgłoska – w wielu gałęziach indoeuropejskich, z wyjątkiem języków indoirańskich i tocharskich[303].

Reguła Dybo

Skrócenie długiej samogłoski przed spółgłoskami *l, *m, *n, *r, *i̯, *u̯, jeśli następowała po nich akcentowana samogłoska – w językach italoceltyckich oraz, w nieco innej formie, w germańskich[304].

Reguła Brugmanna

Przejście *o > w sylabach otwartych (zakończonych samogłoską) – w językach indoirańskich[305].

Prawo Grassmanna

Zmiana początkowej spółgłoski przydechowej na zwykłą, jeśli kolejną spółgłoską w wyrazie była również przydechowa – w sanskrycie i grece[306].

Pierwsza przesuwka germańska

Część prawa Grimma, opisującego sekwencje zmian w językach germańskich[164]:

  • przejścia osłabiające *p > f, *t > θ, *k > h;
  • wkrótce potem na zwolnione przez nie miejsca w systemie fonetycznym przejścia ubezdźwięczniające *b > p, *d > t, *g > k;
  • następnie na ich miejsca przejścia likwidujące przydech *bʰ > b, *dʰ > d, *gʰ > g.

Przesuwki ormiańskie

Sekwencje zmian w języku staroormiańskim[307]:

  • przejścia *t > , *d > t, *dʰ > d (pierwsza przesuwka);
  • następnie przejścia t > d, d > t (druga przesuwka, tzw. przesuwka cylicyjska).

Ślady i efekty tego typu zmian widać w wielu indoeuropejskich językach współczesnych i dawnych. Poniżej zaprezentowano przykłady odpowiadających sobie etymologicznie słów, pokazujących skutki działania palatalizacji indoeuropejskiej oraz przesuwek germańskich (lub braku owych innowacji). Formy zamieszczone w tabeli pochodzą ze słownika Juliusa Pokorny'ego (z poprawkami Andriesa Brouwera)[261]. Puste miejsce oznacza, że w cytowanym źródle brak etymologicznego odpowiednika w danym języku.

Pierwotne
znaczenie
praindoeur. łaciński polski litewski angielski
ital. słow. bałt. germ.
‘kto’ *o- > quī kto kas who
‘pies’ *u̯on- canis suka
(‘samica psa’)
šuo hound
(‘pies myśliwski’)
‘serce’ *erd- cor(dis)[ak] serce širdis heart
‘sto’ *m̥tóm centum sto šimtas hundred
‘wołać’ *ǵʰau- (we)zwać žavėti
(‘zachwycać’)
call
‘ziemia’ *ǵʰðem- humus[al]
(‘gleba, grunt’)
ziemia žemė
‘znać’ *ǵnō- gnōscō
(‘znam’)
znać žinoti
(‘wiedzieć’)
know[am]
(‘znać, wiedzieć’)

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie fonetyki należą m.in.: zanikanie głosek o złożonej artykulacji (np. sonantów, samogłosek nosowych czy spółgłosek podwójnych), zanikanie przegłosu, upraszczanie zbitek spółgłoskowych, a także zmniejszanie się średniej długości wyrazów[134]. Natomiast wskutek kontaktów z innymi rodzinami w niektórych językach indoeuropejskich pojawiły się nowe głoski, m.in. spółgłoski cerebralne i ejektywne, a także zjawiska takie jak harmonia wokaliczna[135].

Najstarsze zabytki językowe[edytuj | edytuj kod]

Tabliczka z pismem linearnym B w języku mykeńskim, pochodząca sprzed ponad 3200 lat
Frygijska inskrypcja z Gordion (ok. VIII w. p.n.e.)

Poniżej wyszczególnione zostały najstarsze zaświadczone w piśmie języki indoeuropejskie, uszeregowane według pierwszych znanych tekstów lub inskrypcji. Lista, obejmująca artefakty do ok. V w. p.n.e., ma charakter kompilacji z różnych źródeł i może nie zawierać słabiej zbadanych języków. Do najwcześniejszych zabytków piśmiennictwa indoeuropejskiego należą więc:

Zaprezentowana niżej grafika przedstawia pierwszy znany zapis łaciński wraz z jego transkrypcją.

Fibula Praenestina.svg
MANIOS:MED:FHE:FHAKED:NUMASIOI
Maniusz wykonał mnie dla Numeriusza[317]

inskrypcja na fibuli z Praeneste (zapis od prawej do lewej)

Dodatkowo wczesnymi zabytkami językowymi są starożytne teksty religijne: indyjska Rygweda (w języku wedyjskim), pochodząca prawdopodobnie z połowy drugiego tysiąclecia p.n.e.[170] oraz irańska Awesta (stąd wzięła się nazwa języka awestyjskiego), sprzed ok. tysiąca lat p.n.e.[173] – spisane one zostały wiele wieków później, ale na podstawie bardzo długiej tradycji ustnej. Oba zachowały pokaźną liczbę archaicznych form językowych.

Gayatri Mantra 2.png
Tat saviturvarenjam || Bhargo devasja dhīmahi || Dhijo jo nah praćodajāt
To Sawitara najwspanialsze || Obyśmy światło osiągnęli || Niech nasze myśli w górę wzniesie![318]

Rygweda, 3.62.10

Owa zaprezentowana Mantra Gajatri zawiera stare indoeuropejskie formy gramatyczne, używane – zgodnie z szacowanym wyżej datowaniem tekstu – około 3500 lat temu we wczesnych językach indoaryjskich.

Struktura rodziny indoeuropejskiej[edytuj | edytuj kod]

Wewnętrzne pokrewieństwo w ramach udowodnionej lub postulowanej rodziny językowej – kształt jego struktury oraz stosunki między poszczególnymi gałęziami rozwojowymi – jest jednym z kierunków badań językoznawczych. Do opisu owej wewnętrznej budowy rodziny stosowane są dwa główne modele teoretyczne[319]:

  • model drzewa (zob. kladystyka) – pokazujący, jak zmiany w prajęzyku powodują powstawanie języków potomnych – na podobieństwo pnia drzewa, z którego wyrastają kolejne gałęzie (prajęzyki poszczególnych grup), a z nich z kolei jeszcze mniejsze gałązki, symbolizujące poszczególne języki;
  • model fali (zob. teoria falowa) – pokazujący, jak zmiany powstają na pewnym niewielkim obszarze, a następnie – niczym fala na wodzie – rozchodzą się w pozostałych kierunkach[320], obejmując różne języki niezależnie od ich stopnia filogenetycznego pokrewieństwa.

We współczesnej nauce przyjmuje się, że najbliższym rzeczywistości i najbardziej odpowiednim modelem opisowym dla rodziny indoeuropejskiej jest ten pierwszy, „genetyczny” (w sensie językowym), na wzór znanego z nauk przyrodniczych schematu drzewa rodowego (filogenetycznego)[8][321]. Teoria falowa w przypadku języków tej rodziny może być uzupełnieniem drzewa – dotyczy to w szczególności grupy germańskiej, która w sporej mierze wykazuje falowy charakter (wiele jej cech prawdopodobnie zostało przejętych od sąsiadów językowych we wczesnym okresie rozwojowym)[322].

Drzewo filogenetyczne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze drzewo genealogiczne języków indoeuropejskich z 1861 r. autorstwa Augusta Schleichera

Zgodnie z modelem drzewa filogenetycznego poszczególne gałęzie i języki indoeuropejskie powstawały wskutek utraty kontaktów językowych przez część pewnej pierwotnej społeczności, spowodowanych jej separacją, a następnie odrębnego rozwoju jej mowy[323]. Przebieg tego procesu, a co za tym idzie dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego, jest przedmiotem spekulacji i rozważań badaczy.

Milewski (1965)

Tadeusz Milewski w latach sześćdziesiątych XX w., zgodnie ze swoim tradycyjnym modelem ekspansji, postulował następującą kolejność wyłaniania się poszczególnych gałęzi z głównego indoeuropejskiego pnia[324]:

  1. anatolijska i tocharska (niezależnie od siebie);
  2. italoceltycka;
  3. helleńska i germańska (niezależnie od siebie);
  4. albańska, tracko-ormiańska, bałtosłowiańska i indoirańska – ostateczny rozpad wspólnoty językowej po zajściu palatalizacji indoeuropejskiej.

Ringe i in. (2002)

Możliwe drzewo filogenetyczne indoeuropejskich grup językowych (Ringe, Warnow i Taylor 2002). Schemat typu binarnego – każdy podział powoduje powstanie dokładnie dwóch gałęzi potomnych

Na początku XXI w. Donald Ringe, Tandy Warnow i Ann Taylor, przy użyciu metod analizy matematycznej zapożyczonych z biologii ewolucyjnej, przedstawili następującą sekwencję wyodrębniania się kolejnych gałęzi[325]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. italoceltycka;
  4. albano-germańska;
  5. helleno-ormiańska;
  6. indoirańska i bałtosłowiańska.

Beekes (2011) i Kapović (2017)

Odmienna propozycja drzewa rodowego (Beekes 2011 i Kapović 2017, za: Garbacz 2018). Prostszy schemat, zakładający bardziej równomierne powstawanie poszczególnych gałęzi językowych

Prostszy schemat zaproponowali w kolejnej dekadzie, niezależnie od siebie, Robert Beekes (w 2011) i Mate Kapović (w 2017). Według ich koncepcji rozwój poszczególnych grup następował bardziej równomiernie[326]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. pozostałe gałęzie – różnicujące się mniej więcej w zbliżonym okresie, w tym odrębne podrodziny bałtosłowiańska i indoirańska.

Chang i in. (2015)

Schemat pokrewieństwa autorstwa innej grupy badaczy (Chang i in. 2015). Wszystkie trzy zaprezentowane diagramy są pewnym uproszczeniem – ignorują odległości czasowe pomiędzy poszczególnymi podziałami. W rzeczywistości pionowe linie między poziomami rozejścia się gałęzi miałyby różną długość

Nieco odmienną kolejność wyłaniania się poszczególnych grup indoeuropejskich, a tym samym inne stosunki pokrewieństwa, postuluje grupa amerykańskich badaczy. Przeprowadzona przez nich (w 2015) filogenetyczna analiza statystyczna wykazała następujący przebieg[327]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. dwie odrębne linie rozwojowe,
3.1. albańska i helleno-ormiańska,
3.2. pozostałe gałęzie – wykształcające się kolejno,
3.2.1. indoirańska,
3.2.2. bałtosłowiańska,
3.2.3. germańska i italoceltycka.

W zasadzie – co potwierdzają powyższe propozycje – nie jest kwestionowany pogląd, że najbardziej odrębną grupą języków indoeuropejskich są języki anatolijskie. Inaczej mówiąc, grupa ta oddzieliła się od praindoeuropejskiego jako pierwsza. Głównym dowodem na to jest jej znaczna odmienność i archaiczność w obrębie rodziny – anatolijskie zachowały wiele cech (np. dwie spółgłoski laryngalne), które w pozostałych grupach zanikły, brakuje też w nich pewnej liczby kategorii gramatycznych, obecnych we wszystkich innych głównych gałęziach indoeuropejskich[328]. Coraz większe uznanie zyskuje również teza, że kolejną grupą języków, która oddzieliła się od wspólnego pnia były języki tocharskie. Jako podstawowy argument podawany jest brak odziedziczonego przez tę grupę systemu czasownikowego takiego, jak we wszystkich późniejszych gałęziach rodziny[328]. Znacząca część propozycji (bez uwzględniania alternatywnej koncepcji zespołu Changa) sugeruje, że jako kolejna wyodrębniła się gałąź italoceltycka (z której później powstały dwie odrębne grupy – celtycka i italska)[26].

W literaturze językoznawczej, na potrzeby nazewnictwa najwcześniejszych podziałów w obrębie indoeuropejskiego drzewa filogenetycznego, bywają niekiedy używane następujące określenia:

  • dla głównego pnia jeszcze przed wyodrębnieniem gałęzi anatolijskiej – czyli obejmującego wszystkie języki indoeuropejskie – języki indo-anatolijskie[329] lub indo-hetyckie[330];
  • dla węzła przed wyodrębnieniem gałęzi tocharskiej – indoeuropejskie właściwe[331], indo-tocharskie[329] lub nuklearne (ang. nuclear Indo-European)[332];
  • dla węzła przed wyodrębnieniem gałęzi italoceltyckiej – indo-italo-celtyckie[329] lub główne (ang. core Indo-European)[332].

Dalsza klasyfikacja sprawia już większe trudności. Najbardziej niepewna jest pozycja grupy germańskiej; zespół Ringe'a sugeruje jej bliższe związki z gałęzią albańską[325]. Z kolei z analizy Amerykanów wynikają powiązania filogenetyczne języków germańskich z italoceltyckimi, albańskich zaś – z helleno-ormiańskimi[327]. Natomiast sam Ringe w 2017 – w innej swojej publikacji – zwrócił uwagę na możliwość istnienia łańcucha wzajemnie przenikających się dialektów germańskich, bałtosłowiańskich i indoirańskich w ich początkowych fazach rozwoju[333]. Zgodnie więc z aktualnym stanem wiedzy stosunki i pokrewieństwo filogenetyczne pięciu pozostałych głównych gałęzi indoeuropejskich: germańskiej, albańskiej, helleno-ormiańskiej, bałtosłowiańskiej i indoirańskiej nie zostały jednoznacznie ustalone i wymagają dalszych badań[334].

Wśród postulowanych gałęzi językowych, skupiających grupy o rzekomo bliższym pokrewieństwie, znajdowały się dawniej również m.in.[335][336]: bałto-słowiańsko-germańska, grecko-aryjska (lub grecko-ormiańsko-aryjska – grupujące języki helleńskie, indoirańskie i ewentualnie ormiańskie), grecko-albańska, indoirańsko-albańska, germano-romańska czy ario-grecko-italo-celtycka (grupująca języki indoirańskie, helleńskie i italoceltyckie). Większość z tych propozycji nie została jednak szerzej zaaprobowana przez językoznawców.

Teoria falowa i cechy arealne[edytuj | edytuj kod]

Schemat modelu falowego. Literami oznaczono przykładowe centra innowacji językowych; poszczególne zmiany (w postaci kół) obejmują coraz większe obszary, czasem nachodząc na siebie

Nie wszystkie innowacje w językach indoeuropejskich można jednak wytłumaczyć modelem genealogicznym – zdarza się, że ta sama zmiana występuje w bardziej odległych od siebie genetycznie grupach. Do wyjaśnienia tego typu zjawisk wykorzystywana jest teoria falowa. Według niej poszczególne zmiany językowe rozchodzą się z miejsc swojego powstania w różnych kierunkach, obejmując swoim zasięgiem coraz większe obszary. W ogólności model falowy pozwala ominąć ograniczenia schematu drzewa, którego struktura nie pozwala przypisywać języka lub grupy do dwóch lub więcej kategorii tego samego poziomu[337].

Wybrane izoglosy w językach indoeuropejskich ok. 500 lat p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     zmiana *-tt- > *-ss-

     zmiana *-tt- > *-st-

     występowanie augmentu

     zmiana *-bʰ- > *-m- w narzędniku, celowniku i ablatywie l.mn.

Innowacjami obejmującymi różne grupy indoeuropejskie, które można wytłumaczyć przy pomocy modelu falowego, są np.[338]:

  • palatalizacja indoeuropejska, która spowodowała powstanie języków satem;
  • występowanie augmentu w językach indoirańskich, helleńskich i ormiańskich;
  • perfectum jako czas przeszły ogólnego zastosowania – występujący w językach italskich i germańskich;
  • zmiana rdzennego formantu praindoeuropejskiego *-bʰ- na *-m- w celowniku, narzędniku i ablatywie liczby mnogiej w językach germańskich i bałtosłowiańskich;
  • rzeczowniki rodzaju żeńskiego używane z męskimi przyrostkami – występujące w językach italskich i helleńskich.
Schemat wczesnych indoeuropejskich areałów dialektalnych z regionalnymi innowacjami językowymi (Bednarczuk 1986)

     areał północny

     areał południowy


     subareał płn.-zach.

     subareał płn.-wsch.

     subareał płd.-wsch.

Linie wyznaczające granice takich „fal” na mapach językowych nazywane są izoglosami. Przykłady izoglos, przedstawiające niektóre indoeuropejskie innowacje językowe, pokazane zostały na ilustracji. Innymi zmianami, obejmującymi różne areały indoeuropejskie, są m.in.[339]:

  • przejście zbitki spółgłoskowej sr > str – w językach celtyckich, germańskich, bałtosłowiańskich, albańskich i paleobałkańskich;
  • występowanie formantu -t- w czasie przeszłym języków słowiańskich, germańskich i celtyckich;
  • częsta zmiana początkowej spółgłoski s- na h- w językach irańskich, helleńskich, ormiańskim, albańskim i mesapijskim;
  • morfem negacji o(u)- w języku ormiańskim, albańskim i greckim;
  • stopniowanie przymiotników przy pomocy podobnych morfemów, a także reduplikacja czasownika – w językach indoirańskich i helleńskich;
  • bezokolicznik z końcówką -ti lub -tei̯ – w językach bałtosłowiańskich i tocharskich.

Istotną dla modelu falowego przyczyną są kontakty graniczne, gdy dochodzi do wymiany pewnych cech na styku różnych grup lub języków wskutek wzajemnego oddziaływania[340]. Zmiany tego typu utrwalają się następnie na większym obszarze. Część językoznawców wskazuje na to, że we wczesnej fazie rozwoju niektórych grup indoeuropejskich dochodziło do takiego rodzaju kontaktów pomiędzy sąsiadującymi gałęziami językowymi. Ślady tego zjawiska można odnaleźć w językach potomnych – według grupy badaczy miały one miejsce w następujących przypadkach[341]:

  • języków bałtyckich i germańskich;
  • języków germańskich i italskich;
  • języków italskich i helleno-ormiańskich.

Z kolei David Anthony zasugerował, że we wczesnych stadiach rozwojowych dochodziło do wzajemnych pożyczek wśród następujących gałęzi językowych[342]:

  • germańskiej i celtyckiej;
  • germańskiej i słowiańskiej;
  • indoirańskiej i bałtyckiej;
  • indoirańskiej i helleńskiej;
  • indoirańskiej i ormiańskiej.

Według Anthony'ego doszło również do wtórnego upodobnienia się języków bałtosłowiańskich – wskutek częstych wzajemnych zapożyczeń już po rozpadzie na odrębne grupy bałtycką i słowiańską. Na mniejszą skalę zjawisko to miałoby też zajść pomiędzy grupą italską a celtycką[342]. Zwracana jest także uwaga na zbieżności w ramach języków satemowych: albańsko-ormiańskie, albańsko-bałtosłowiańskie, bałtosłowiańsko-indoirańskie, a wśród tych ostatnich przede wszystkim słowiańsko-irańskie (pewien zasób słownictwa irańskiego w językach słowiańskich)[343]. Współcześnie efekty szeroko zakrojonych kontaktów językowych pomiędzy różnymi sąsiadującymi grupami indoeuropejskimi można zaobserwować na Półwyspie Bałkańskim, którego języki wytworzyły wiele wspólnych cech, tworząc bałkańską ligę językową.

Leszek Bednarczuk twierdzi, że jeszcze przed rozpadem wspólnoty indoeuropejskiej – niezależnie od jej głównych kierunków rozwoju filogenetycznego – odrębnie uformowały się dwa areały dialektalne, będące centrami pewnych innowacji językowych[344]:

  • północny – obejmujący głównie protodialekty gałęzi germańskiej i bałtosłowiańskiej;
  • południowy – obejmujący głównie protodialekty gałęzi indoirańskiej, ormiańskiej i helleńskiej, prawdopodobnie też anatolijskiej i tocharskiej.

Pozostałe południowe protogałęzie, celtycka (w większym stopniu) i italska (w mniejszym), częściowo wykazują również cechy typowe dla areału północnego[185]. Natomiast pozycja protogałęzi albańskiej i zespołu języków paleobałkańskich jest niemożliwa do ustalenia z uwagi na brak zachowanych, wymaganych do tego charakterystycznych cech językowych – aczkolwiek według badacza istnieją poszlaki, że pierwotnie należały one do obszaru północnego, a pod koniec epoki praindoeuropejskiej weszły w kontakt ze strefą południową[345]. W dalszym okresie rozwoju, po przesunięciu się centrów innowacji, miałoby dojść do pojawienia się nowych subareałów[339]:

  • północno-zachodniego (germańsko-italoceltyckiego), charakteryzującego się występowaniem znaczącej liczby wspólnego słownictwa;
  • północno-wschodniego (bałtosłowiańsko-tocharskiego), wykazującego się podobnym słowotwórstwem odczasownikowym i pewnymi aspektami typologicznymi (np. bogactwem konstrukcji imiesłowowych);
  • południowo-wschodniego (indoirańsko-ormiańsko-paleobałkańsko-greckiego).

Pomiędzy wyżej wymienionymi areałami i subareałami prawdopodobnie również dochodziło do kontaktów językowych, o czym świadczy pośrednie stanowisko gałęzi albańskiej i celtyckiej czy też pewne zachowane cechy kentumowe w językach bałtosłowiańskich, albańskich i paleobałkańskich. Istnieją także nawiązania słowiańsko-italskie, (słowiańsko)-tocharsko-ormiańskie, słowiańsko-anatolijskie, grecko-italskie, grecko-albańsko-ormiańskie i in.[346]

Rys historyczny, badacze i publikacje[edytuj | edytuj kod]

Tabliczka z VI lub VII w. n.e. w języku tocharskim B
Pierwsze rozszyfrowane przez Bedřicha Hroznego zdanie w języku hetyckim, zapisane pismem klinowym

Już w starożytności zauważono podobieństwa między językiem greckim a łacińskim (np. héks : sex ‘sześć’, heptá : septem ‘siedem’), świadomie wskazywano nawet na pewne regularności – jak greckie h- na początku wyrazu odpowiadające łacińskiemu s-. Tłumaczono to tym, że łacina pochodzi jakoby od greki. Kwestia pokrewieństwa języków nie zwracała jednak większej uwagi badaczy aż do czasów nowożytnych[6].

W XVI w. przybywający na subkontynent indyjski Europejczycy zaczęli dostrzegać podobieństwa między językami indoaryjskimi, irańskimi oraz językami Europy. W 1583 r. Thomas Stephens, jezuicki misjonarz, w liście do brata podzielił się swoimi spostrzeżeniami na temat takich podobieństw wśród greckiego, łacińskiego i języków indyjskich[347]. Dwa lata później (w 1585) Filippo Sassetti, kupiec z Florencji, zauważył zbieżności pomiędzy sanskrytem a językiem włoskim (np. devaḥ : dio ‘bóg’, sarpaḥ : serpe ‘wąż’, sapta : sette ‘siedem’, aṣṭa : otto ‘osiem’, nava : nove ‘dziewięć’)[347]. Obserwacje owe nie zwróciły jednak uwagi ówczesnych językoznawców.

Jako pierwszy w świecie naukowym pokrewieństwo między niektórymi językami dostrzegł w r. 1647 holenderski językoznawca Marcus Zuerius van Boxhorn. Zestawił on ze sobą: łacinę, grecki, perski, sanskryt, germańskie, słowiańskie oraz bałtyckie i przypisał im istnienie wspólnego językowego przodka, którego nazwał językiem scytyjskim[348]. Jego hipoteza także nie zdobyła jednak większego rozgłosu wśród ówczesnych badaczy. W 1707 r. Edward Lhuyd połączył ze sobą i opisał języki klasyfikowane dzisiaj jako celtyckie. Natomiast w drugiej połowie XVIII w. (w 1767) Gaston Coeurdoux porównał odmianę czasowników sanskryckich, łacińskich oraz greckich i zasugerował, że są one ze sobą spokrewnione – jednak i jego obserwacje zostały zignorowane i doczekały się publikacji dopiero na początku następnego stulecia[349].

Ideę pokrewieństwa języków rozpowszechnił dopiero William Jones, sędzia i filolog brytyjski, który w wykładzie wygłoszonym w lutym 1786 r. w Kalkucie zwrócił uwagę na zaskakujące zbieżności w zakresie słownictwa oraz struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem, łaciną i greką. Zasugerował w nim, że muszą one pochodzić ze wspólnego, prawdopodobnie nieistniejącego już źródła[350]. Nowo rozpoznana rodzina języków nie miała jeszcze wówczas powszechnie stosowanej nazwy. W 1810 r. geograf Conrad Malte-Brun zaproponował termin języki indogermańskie (używany w literaturze niemieckojęzycznej do dziś), a trzy lata później – w 1813 – Thomas Young po raz pierwszy użył określenia języki indoeuropejskie[351], które w XXI w. używane jest na całym świecie.

Pierwszymi poważnymi dziełami indoeuropeistycznymi były publikacje Franza Boppa: On the conjugational system of the Sanskrit language compared with that of Greek, Latin, Persian and Germanic z 1816 r. oraz Comparative Grammar, wydawana w kilku częściach od 1833 i ukończona w 1852. Obie książki stanowią początek indoeuropeistyki jako dziedziny naukowej[4]. W 1861 r. z kolei swoje dzieło A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European, Sanskrit, Greek and Latin Languages ukończył August Schleicher. W r. 1878 Ferdinand de Saussure zaproponował hipotezę istnienia koeficjentów sonantycznych (głosek o artykulacji gardłowej lub krtaniowej, czyli laryngałów)[245] w prajęzyku jako wyjaśnienie pewnych anomalii fonetycznych, obserwowanych w językach indoeuropejskich (np. w starożytnej grece)[247]. Powszechnie zaakceptowany został też pierwszy główny podział w klasyfikacji rodziny, oparty na różnicach fonologicznych – na języki kentum i satem, obowiązujący jako standard w pierwszej połowie XX w.[11]

Na przełomie XIX i XX w. odkryto teksty w nieznanych dotąd językach, które wkrótce potem zostały zidentyfikowane jako indoeuropejskie – lecz przynależące do nowych, odrębnych gałęzi, znanych dzisiaj jako anatolijska i tocharska[352]. W wyniku odczytania owych tekstów indoeuropeistyka dokonała znaczącego postępu – w 1927 r. Jerzy Kuryłowicz zauważył, że głoska w anatolijskim języku hetyckim jest jedną z głosek laryngalnych[149], co potwierdzało tezę de Saussure'a sprzed kilkudziesięciu lat. Rozwinięta na tej podstawie teoria laryngalna wniosła nieoceniony wkład w badania nad językami indoeuropejskimi i bywa uważana za najważniejsze odkrycie w dziejach dyscypliny[245]. Kolejnym etapem było opublikowanie przez Kuryłowicza w 1956 L'Apophonie en indo-européen, kluczowego dzieła na temat przegłosu indoeuropejskiego. Trzy lata później, w 1959, Austriak Julius Pokorny udostępnił Indogermanisches etymologisches Wörterbuch – pierwszy słownik etymologiczny wyrazów indoeuropejskich, będący głównym źródłem zrekonstruowanych rdzeni języka praindoeuropejskiego.

W 1998 (rok publikacji) słownik Pokorny'ego został – pod redakcją niemieckiego językoznawcy Helmuta Rixa – zmodernizowany i dostosowany do ówczesnego stanu indoeuropeistyki pod tytułem Lexikon der indogermanischen Verben (w pracach językoznawczych często oznaczany skrótowo jako LIV[353]). W XXI w. wydane zostały leksykon nominalnych części mowy kilku autorów (Nomina im Indogermanischen Lexikon, 2008) oraz leksykon partykuł i zaimków George'a Dunkela (Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme, 2014). Wymienione pozycje stanowią najbardziej aktualne źródła wiedzy na temat języka praindoeuropejskiego. Wydawane są również czasopisma indoeuropeistyczne, m.in. amerykański Journal of Indo-European Studies oraz niemieckie Indogermanische Forschungen. W międzynarodowym, bibliotecznym systemie uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej pozycjom z dziedziny językoznawstwa indoeuropejskiego przyporządkowana została klasa o numerze 811.1/.2[354].

Badaniami indoeuropeistycznymi zajmowali się m.in.[355][356]:

Zwolennikiem alternatywnego podejścia do języków indoeuropejskich był Nikołaj Trubieckoj – według niego niemożliwe było wyodrębnienie podobieństw morfologiczno-słownikowych o wspólnym pochodzeniu, zamiast tego powinny być brane pod uwagę wyłącznie całkowicie obiektywne cechy językowe. W latach trzydziestych XX w. zaproponował on sześć następujących kryteriów, których spełnienie klasyfikowałoby dany język jako indoeuropejski[357]:

Nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego, nie wiadomo zatem, jak ówczesna ludność nazywała (jeśli w ogóle miało to miejsce) siebie i swój język. W historii językoznawstwa pojawiały się więc różne propozycje, jakim terminem określić badaną rodzinę. Sugerowano następujące nazwy[358]:

  • indogermańska (Conrad Malte-Brun, 1810);
  • indoeuropejska (Thomas Young, 1813);
  • jafetycka (Rasmus Rask, 1815);
  • indyjsko-teutońska (Friedrich Schmitthenner, 1826);
  • sanskrytycka (Wilhelm von Humboldt, 1827);
  • indoceltycka (August Pott, 1840);
  • arioeuropejska (Graziado Ascoli, 1854);
  • aryjska (Max Müller, 1861).

Przed II wojną światową konkurowały ze sobą określenia języki indoeuropejskie oraz języki indogermańskie. To drugie było jednak często wykorzystywane m.in. w ideologii narodowego socjalizmu, utożsamiającej Niemców z Aryjczykami[359]. Z tego powodu po wojnie jego użycie zostało stopniowo zarzucone na rzecz pierwszego terminu i obecnie występuje ono prawie wyłącznie w literaturze niemieckojęzycznej (już bez rasistowskich konotacji). Rzadko bywa też spotykana nazwa języki indo-hetyckie, używana przez tych językoznawców, którzy traktują języki anatolijskie nie jako najbardziej odrębną grupę w ramach rodziny indoeuropejskiej, lecz jako jej rodzinę siostrzaną[330].

Niektóre języki indoeuropejskie posłużyły za podstawę pewnych języków sztucznych. Najbardziej znanym i rozpowszechnionym na świecie sztucznym międzynarodowym językiem pomocniczym jest esperanto, stworzone przez Ludwika Zamenhofa w 1887 r., które bazuje głównie na językach romańskich[360].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Języki indoeuropejskie.
Zeszyt tematyczny dla młodzieży szkolnej (format PDF): Języki indoeuropejskie.

Inne artykuły przeglądowe na temat języków indoeuropejskich:

Alfabetyczny indeks haseł związanych z językoznawstwem indoeuropejskim:

Przekrojowe hasła związane z językoznawstwem indoeuropejskim:

Artykuły z zakresu geografii językowej:

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Liczba mówiących językami indoeuropejskimi jako językami ojczystymi (zob. Eberhard i in. 2021 ↓).
  2. Wykorzystane w niniejszym artykule źródła podają od 180 (zob. Ruhlen 1991 ↓, s. 325-327) do 583 języków (zob. Hammarström i in. 2021 ↓). Główną przyczyną takiej rozbieżności jest brak jasno sprecyzowanej granicy między językiem a dialektem. Aby uniknąć zbędnych dyskusji, różne byty językowe bywają określane ogólnie jako etnolekty (zob. Majewicz 1989 ↓, s. 10).
    Zobacz w sekcji szacowana liczba języków.
  3. Z wyjątkiem języków uralskich, turkijskich oraz baskijskiego, kałmuckiego i maltańskiego.
  4. Określenie „genetyczna” ma tutaj charakter techniczny i nie ma nic wspólnego z biologią, genetyką i pochodzeniem etnicznym użytkowników danego języka (zob. Fortson 2004 ↓, s. 3). Oznacza jedynie pokrewieństwo języków na wzór pokrewieństwa rodzinnego.
  5. Jest to kategoria reprezentująca pewien poziom w hierarchii, nie należy jej mylić z potocznym rozumieniem „grupy języków” o dowolnych kryteriach.
  6. a b W literaturze językoznawczej często gałąź, w której znajduje się język grecki, nosi nazwę właśnie greckiej (zob. Garbacz 2018 ↓, s. 11-18) – gdyż tradycyjnie klasyfikowano go jako jedynego jej przedstawiciela. Ponieważ jednak współcześnie w obrębie tej grupy umieszczana jest większa liczba języków, właściwsze jest określanie jej jako helleńskiej (zob. Joseph 1998 ↓).
  7. W wielu publikacjach, które nie dotyczą szczegółowo języków indoirańskich, grupa ta jest pomijana (zob. Garbacz 2018 ↓). Nie wynika to jednak z braku jej rozpoznania – jest ona jednoznacznie uwzględniana w podziale podrodziny (zob. Fortson 2004 ↓, s. 180; Beekes 2011 ↓, s. 19; Eberhard i in. 2021 ↓; Hammarström i in. 2021 ↓) – lecz wyłącznie z powodów praktycznych. Grupa nuristańska jest bowiem niewielka i zajmuje jasno określone miejsce w hierarchii indoeuropejskiej – jako pośrednia między indoaryjskimi a irańskimi.
  8. Wschodnio-środkowa podgrupa języków indoaryjskich u Majewicza nosi nazwę północnej, a zachodniapółnocno-zachodniej (zob. 1989 ↓, s. 24-26). Podgrupa wschodnioromańska została określona jako bałkańska (tamże, s. 37). Gałąź oskijsko-umbryjska natomiast jest częścią podgrupy umbro-sabelskiej, a języki sardyńskie zostały zaliczone do italoromańskich (tamże, s. 37-38).
  9. Istnieją dwa różne, ale równorzędne oficjalne standardy norweskiego: bokmål i nynorsk (zob. Majewicz 1989 ↓, s. 35).
  10. Jako odrębny język wśród indoaryjskich Ruhlen klasyfikuje sanskryt (zob. 1991 ↓, s. 325), który u Majewicza znajduje się w osobnej gromadzie języków staroindyjskich (zob. 1989 ↓, s. 23) – wyróżnionych na podstawie kryterium rozwoju historycznego.
  11. a b Tradycyjne nazewnictwo; współcześnie język ten w poszczególnych państwach nosi nazwę zależną od kraju: bośniacki, chorwacki, czarnogórski lub serbski. Podział na odmiany krajowe (niewiele się różniące) nie pokrywa się z faktycznym podziałem dialektalnym, który dzieli ów język na trzy dość różne dialekty: czakawski, kajkawski i sztokawski (zob. Browne 2020 ↓).
  12. Poszczególne źródła znajdują się w odpowiednich przypisach umieszczonych w dalszej części niniejszej sekcji. W wykazie pominięty został istniejący do dziś język grecki – z historyczno-geograficznego punktu widzenia również paleobałkański.
  13. Dakowie i Getowie byli tą samą grupą etniczną, mówiącą tym samym językiem (zob. Katičić 1976 ↓, s. 131-132).
  14. Języka tego nie należy mylić ze współczesnym macedońskim, należącym do grupy słowiańskiej – są to dwa różne języki.
  15. Poszczególne źródła znajdują się w odpowiednich przypisach umieszczonych w dalszej części niniejszej sekcji.
  16. Języka tego nie należy mylić ze współczesnym liguryjskim, należącym do grupy romańskiej – są to dwa różne języki.
  17. Dane dotyczące publikacji Majewicza odnoszą się do wymienionych przez niego nazw, mają więc wartość orientacyjną. Sam autor podał jedynie zbiorczą liczbę około 280 etnolektów indoeuropejskich (zob. 1989 ↓, s. 21). Języki nuristańskie w jego klasyfikacji stanowią podgrupę indoaryjskich (tamże, s. 27), trackie zaś zostały powiązane z ormiańskimi jako grupa tracko-ormiańska (tamże, s. 32).
  18. W klasyfikacji Glottolog język (staro)pruski został umieszczony jako odrębny w ramach podrodziny bałtosłowiańskiej, czyli de facto jako osobna indoeuropejska grupa językowa – tym samym miejsce zachodniobałtyckich zostało określone jako pośrednie między słowiańskimi a (wschodnio)bałtyckimi (zob. Hammarström i in. 2021 ↓).
  19. Wyłącznie irańska odmiana zwana farsi, będąca językiem urzędowym w tym kraju. Pozostałe odmiany perskiego (dari, tadżycka i in.) w niniejszej klasyfikacji są traktowane jako odrębne (zob. Eberhard i in. 2021 ↓).
  20. Źródła wykorzystane w artykule nie mówią tego wprost. Wynika to natomiast pośrednio z przeciwstawiania językom syntetycznym przykładów niektórych indoeuropejskich języków analitycznych jako języków rzadszego typu w obrębie rodziny.
  21. a b Wsród nich Wikisłownik w różnych wersjach językowych.
  22. W funkcji wołacza może wystąpić mianownik bez rodzajnika (zob. Perlin 1999 ↓, s. 47).
  23. Rzeczowniki w języku irlandzkim niepodlegające lenicji (w tym przypadku rozpoczynające się głoską l) mają wołacz odrębny od mianownika – poprzedzony partykułą a (zob. Doyle i Gussmann 1997 ↓, s. 235).
  24. W języku greckim bezokolicznik nie istnieje (zob. Bednarczuk 1986 ↓, s. 44). Formą słownikową jest forma 1. osoby liczby pojedynczej (w tym przypadku είμαι).
  25. W języku paszto czasownik „być” nie ma formy bezokolicznika (zob. Tegey i Robson 1996 ↓, s. 92).
  26. Formy odpowiednio dla rodzaju męskiego i żeńskiego – on jest, ona jest (zob. Tegey i Robson 1996 ↓, s. 92).
  27. Warianty odpowiednio formalny i nieformalny.
  28. Dane z Britanniki pochodzą z różnych lat.
  29. a b c Łączna liczba mówiących czterema największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  30. Łączna liczba mówiących dwudziestoma największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  31. Łączna liczba mówiących pięcioma największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  32. a b Język staro-cerkiewno-słowiański.
  33. W językach słowiańskich nastąpiło przesunięcie znaczenia. Śladami dawnego kontekstu są w języku polskim takie wyrazy jak brzemię (coś, co ciężko znieść), a kobieta brzemienna to taka, która nosi w sobie dziecko. W podanej transkrypcji języka scs. (zob. Gippert 2004 ↓) znak ŭ oznacza jer twardy ъ (wymawiany jak bardzo krótkie u).
  34. Początkowa głoska została osłabiona do f.
  35. a b c Forma niezrekonstruowana. W sanskrycie vṛkebhyām (zob. Matasović 2008 ↓, s. 181).
  36. Byrd zmienił w tym miejscu szyk zdania – aby kolejne wersy odpowiadały etymologicznie wersji Schleichera oraz polskiemu tłumaczeniu, należy przed tą linijką umieścić wers, który znajduje się dwie pozycje niżej.
  37. Forma cordis jest formą dopełniacza.
  38. Początkowa głoska została osłabiona do h.
  39. Początkowa głoska stała się w wymowie niema i zachowała się jedynie w pisowni.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 3-13. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  2. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 16-17. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  3. Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 20-21. (ang.)
  4. a b c Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 12. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  5. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 3-5, 11. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  6. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 8. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  7. a b c Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 56-59. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  8. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 5-15. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  9. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 117. ISBN 83-01-14244-8.
  10. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 181-219. ISBN 83-01-08163-5.
  11. a b c Indo-European Languages. W: Encyclopædia Britannica, Volume 14. Hugh Chisholm (red.). Horace Everett Hooper, 1911, s. 495. (ang.)
  12. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 130. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  13. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 1-8. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  14. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 41-56. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  15. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 107-108. ISBN 83-01-14244-8.
  16. a b Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2003, s. 35-39. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  17. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 19-21. ISBN 83-01-06559-1.
  18. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 1. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  19. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 131-132. ISBN 83-01-14244-8.
  20. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10-11. ISBN 83-01-08163-5.
  21. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 9-10, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  22. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 5-7. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  23. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 11-15, 17-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  24. a b c David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  25. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 8, 128, 154. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  26. a b c Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 10, 12, 14-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  27. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 17-19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  28. Dariusz R. Piwowarczyk. Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego. „Polonica”. 1 (38), s. 128 [w linku: 4], 2018. DOI: 10.17651/POLON.38.14. ISSN 0137-9712. 
  29. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 364. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  30. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 100. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  31. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 12, 14-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  32. Michael Weiss: Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic. W: Stephanie W. Jamison, H. Craig Melchert, Brent Vine: Proceedings of the 23rd Annual UCLA Indo-European Conference. Brema: Hempen Verlag, 2012, s. 151-170. ISBN 978-3-934106-99-4. (ang.)
  33. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 10, 16-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  34. Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 437-438, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  35. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 11, 13-15, 17-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  36. a b c Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 325-327. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)
  37. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-38. ISBN 83-01-08163-5.
  38. a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Indo-European (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  39. a b Anton I. Kogan. Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics. „Journal of Language Relationship”. 3–4 (14), s. 227, 2016. DOI: 10.31826/jlr-2017-143-411. ISSN 2219-4029 (ang.). 
  40. Ralph Penny: Variation and Change in Spanish. Cambridge: Cambridge University Press, 2000, s. 19-36. ISBN 0-521-78045-4. (ang.)
  41. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Romance (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  42. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Romance (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  43. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-Aryan (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  44. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Iranian (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-06)].
  45. a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Nuristani (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  46. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 23-24. ISBN 83-01-08163-5.
  47. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 42. ISBN 83-01-06559-1.
  48. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43. ISBN 83-01-06559-1.
  49. a b Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  50. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 145. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  51. Robert L. Trask: Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Chicago, Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, s. 343. ISBN 978-1-57958-218-0. (ang.)
  52. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 128-153. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  53. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Unclassified Indo-European (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-28)].
  54. a b c Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 137-138. ISBN 83-01-14244-8.
  55. Harvey E. Mayer. Dacian and Thracian as Southern Baltoidic. „Lituanus”. 2 (38), s. 24-30, 1992. ISSN 0024-5089 (ang.). 
  56. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 137. ISBN 83-01-14244-8.
  57. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Mysian (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  58. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 119. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  59. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 378-379. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  60. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 138. ISBN 83-01-14244-8.
  61. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 167. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  62. a b James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 288. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  63. a b Ranko Matasović: A Grammatical Sketch of Albanian for students of Indo-European (ang.). Sveučilište u Zagrebu, 2019. s. 4-5. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-25)].
  64. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 72. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  65. a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Graeco-Phrygian (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-11)].
  66. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 132, 139. ISBN 83-01-14244-8.
  67. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 183. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  68. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1873-1874. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  69. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 22. ISBN 83-01-08163-5.
  70. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 405. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  71. Simona Marchesini: The Elymian Language. W: Olga Tribulato: Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2012, s. 96. ISBN 978-1-107-02931-6. (ang.)
  72. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1854. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  73. Blanca M. Prósper, Francisco Villar. Nueva inscripción lusitana procedente de Portalegre. „Emerita, Revista de Lingüística y Filología Clásica”. LXXVII.1, s. 1, 2009. DOI: 10.3989/emerita.2009.v77.i1.304. ISSN 0013-6662 (hiszp.). 
  74. David Stifter: Sengoídelc (Old Irish for Beginners). Syracuse: Syracuse University Press, 2006, s. 3, 7. ISBN 0-8156-3072-7. (ang.)
  75. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 89, 1997. ISSN 0032-3802. 
  76. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 87, 1997. ISSN 0032-3802. 
  77. Liguri (wł.). Enciclopedia Treccani [online], 2021-07-20. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-20)].
  78. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 112. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  79. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 152-153. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  80. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-39. ISBN 83-01-08163-5.
  81. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10. ISBN 83-01-08163-5.
  82. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 14. ISBN 83-01-08163-5.
  83. a b Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 12-13. ISBN 83-01-08163-5.
  84. a b Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 24-25. ISBN 83-01-08163-5.
  85. Scope of Denotation (ang.). SIL International, 2021-09-13. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-13)].
  86. ISO 639-3 Macrolanguage Mappings (ang.). SIL International, 2021-09-13. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-13)].
  87. Pieter Muysken, Norval Smith: The study of pidgin and creole languages. W: Pidgins and Creoles: An Introduction. Jacques Arends, Pieter Muysken, Norval Smith (red.). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 1995, s. 3-14. ISBN 978-90-272-5236-4. (ang.)
  88. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21, 38-39. ISBN 83-01-08163-5.
  89. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 38-39. ISBN 83-01-08163-5.
  90. Creole Languages (ang.). MustGo.com. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-28)].
  91. Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Wyd. V. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2019, s. 14-53. ISBN 978-83-254-2571-5.
  92. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 141. ISBN 83-01-14244-8.
  93. Geograficzny atlas świata. Zofia Cukierska (red.). T. 1. Warszawa, Wrocław: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1987, s. 22. ISBN 83-7000-059-2.
  94. David Crystal: English worldwide. W: David Denison, Richard M. Hogg: A History of the English Language. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2006, s. 425. ISBN 978-0-511-16893-2. (ang.)
  95. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: How many languages are endangered? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  96. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Cornish language (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2013-09-17. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  97. Sarah Whitehead: How the Manx language came back from the dead (ang.). The Guardian, 2015-04-02. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-12)].
  98. a b c Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Wyd. V. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2019. ISBN 978-83-254-2571-5.
  99. Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Wyd. V. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2019, s. 45-59. ISBN 978-83-254-2571-5.
  100. Oficjalne języki ONZ. Ośrodek informacji ONZ w Warszawie, 2013-08. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  101. Języki UE. Oficjalny portal Unii Europejskiej, 2021-09-13. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-13)].
  102. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the largest language families? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-27)].
  103. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the top 200 most spoken languages? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-27)].
  104. a b Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113. ISBN 978-83-64031-26-7.
  105. a b Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 114. ISBN 978-83-64031-26-7.
  106. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113-116. ISBN 978-83-64031-26-7.
  107. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 173. ISBN 83-01-08163-5.
  108. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 170-171. ISBN 83-01-08163-5.
  109. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 171. ISBN 83-01-08163-5.
  110. a b Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Wyd. II. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 5-6. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  111. Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Wyd. II. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 6-7. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  112. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 177. ISBN 83-01-14244-8.
  113. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 29. ISBN 83-01-06559-1.
  114. a b c d Kirill W. Babajew: Structural Variability of Indo-European Morphology (ang.). The Indo-European Database, 2000-06. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-27)].
  115. Języki świata, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-09-25] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-29].
  116. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1598. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  117. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 207. ISBN 83-01-08163-5.
  118. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 182. ISBN 83-01-14244-8.
  119. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. kolejno: 496, 1134, 704, 284, 788, 848, 541. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  120. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 502. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  121. a b c d Matthew S. Dryer: Order of Subject, Object and Verb (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-16)].
  122. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 179-180. ISBN 83-01-14244-8.
  123. a b c Greville G. Corbett: Number of Genders (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-01)].
  124. Marcin Kilarski. Gender assignment in Danish, Swedish and Norwegian: a comparison of the status of assignment criteria. „Nordlyd”. 31.2, s. 261, 2003. DOI: 10.7557/12.2. ISSN 1503-8599 (ang.). 
  125. a b George Cardona: Indo-Aryan languages (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2017-03-28. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  126. a b Petr Karlík, Radoslav Večerka: ČÍSLO (cz.). Nový encyklopedický slovník češtiny [online], 2017. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-10)].
  127. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1997, s. 126. ISBN 83-228-0429-6.
  128. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 91. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  129. a b Oskar Perlin: Język hiszpański. Wyd. X. Warszawa: Wydawnictwo Philip Wilson, 1999, s. 47-48. ISBN 83-7236-037-5.
  130. a b Matthew S. Dryer: Definite Articles (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  131. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1997, s. 426. ISBN 83-228-0429-6.
  132. Östen Dahl, Viveka Velupillai: The Perfect (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-15)].
  133. a b Wacław Cockiewicz. Na peryferiach aspektu. „LingVaria”. 2 (4), s. 9-24, 2007. ISSN 2392-1226. 
  134. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47. ISBN 83-01-06559-1.
  135. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47-48. ISBN 83-01-06559-1.
  136. Habibullah Tegey, Barbara Robson: A Reference Grammar of Pashto. Waszyngton: Center for Applied Linguistics, 1996, s. 92. (ang.)
  137. Bernard Comrie: Numeral Systems of the World's Languages (ang.). Max-Planck-Gesellschaft, 2021-09-25. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-23)].
  138. Mark Rosenfelder: The Numbers List (ang.). Mark Rosenfelder's Metaverse. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-05)].
  139. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Encyclopedia Britannica (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2021-09-25. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-25)].
  140. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  141. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 22nd edition [online], 2019. [dostęp 2019-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-23)].
  142. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 33. ISBN 83-01-08163-5.
  143. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Albanian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  144. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Albanian (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  145. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 25. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  146. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 499. ISBN 83-01-06559-1.
  147. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 155. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  148. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 20-21. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  149. a b c Magdalena Danielewiczowa. Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci. „Linguistica Copernicana”. 2 (10), s. 32, 2013. DOI: 10.12775/LinCop.2013.019. ISSN 2391-7768. 
  150. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 154. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  151. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 44. ISBN 83-01-06559-1.
  152. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Baltic (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-24)].
  153. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 38. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  154. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 23. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  155. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 6. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  156. Vytautas J. Mažiulis: Baltic languages (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2011-09-30. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  157. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 46. ISBN 83-01-06559-1.
  158. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 3-4. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  159. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 27. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  160. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 5. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  161. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 5-6. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  162. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45. ISBN 83-01-06559-1.
  163. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 28. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  164. a b Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Grimm's law (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2016-03-11. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  165. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45-46. ISBN 83-01-06559-1.
  166. John A. Hawkins: Germanic Languages. W: Bernard Comrie: The Major Languages of Western Europe. Londyn: Routledge, 1990, s. 58-66. ISBN 0-415-04738-2. (ang.)
  167. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Greek (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-23)].
  168. a b Tim Murray: Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2007, s. 445. ISBN 978-1-57607-186-1. (ang.)
  169. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 235-236. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  170. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 454. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  171. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Brāhmī (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2011-10-24. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  172. Prods Oktor Skjærvø: IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (3) Writing Systems (ang.). Encyclopædia Iranica [online], 2012-05-01. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-26)].
  173. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 18. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  174. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 205. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  175. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 25-26. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  176. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Nuristani languages (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2015-01-12. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  177. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  178. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 787-788. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  179. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Armenian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition [online], 2021. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-23)].
  180. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Western Armenian (ang.). Glottolog 4.4, 2021-05-14. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-10)].
  181. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 20. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  182. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 22. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  183. Wayles Browne: Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian language (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2020-12-17. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  184. James P. Mallory. The Problem of Tocharian Origins: An Archaeological Perspective. „Sino-Platonic Papers”. 259, s. 4-6, 2015. ISSN 2157-9687 (ang.). 
  185. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39. ISBN 83-01-06559-1.
  186. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43-44. ISBN 83-01-06559-1.
  187. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 58. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  188. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 96, 2011. ISSN 2081-5441. 
  189. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 16. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  190. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 55-98. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  191. Jost Gippert: Elements of Indo-European Morphology (ang.). Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS, 2004-07-08. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  192. Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2003, s. 33. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  193. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 49. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  194. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 98, 2011. ISSN 2081-5441. 
  195. Marija Gimbutas. Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (13), s. 190, 1985. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  196. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 28. ISBN 83-06-02980-1.
  197. Colin Renfrew: Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 256. ISBN 83-01-13644-8.
  198. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 29. ISBN 83-06-02980-1.
  199. a b Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 830. ISBN 978-83-7177-791-2.
  200. Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 435-439, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  201. Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 195-200, 233-234, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  202. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 93. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  203. a b David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (47), s. 192-193 [w linku: 18-19], 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  204. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 93-97. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  205. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 97-98. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  206. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 290-299. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  207. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 50. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  208. Bradź B. Lal: The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts (ang.). International Forum for India's Heritage, 2002-01. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-10)].
  209. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 831. ISBN 978-83-7177-791-2.
  210. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 48. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  211. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 3. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  212. a b c Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 19. (ang.)
  213. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Bulgar (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2015-05-13. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  214. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 835. ISBN 978-83-7177-791-2.
  215. Mateusz Kłagisz: Języki a geny. W: Kazimierz Korus: Źródła humanistyki europejskiej. T. 2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 218. ISBN 978-83-233-2946-6.
  216. Maciamo Hay: Origins, spread and ethnic association of European haplogroups and subclades (ang.). Eupedia, 2017-08. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-19)].
  217. Wolfgang Haak, Iosif Lazaridis, Nick Patterson, Nadin Rohland i inni. Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe. „Nature”. 522 (7555), s. 207-211, 2015. DOI: 10.1101/013433v1. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  218. Peter A. Underhill, Natalie M. Myres, Siri Rootsi, Mait Metspalu i inni. Separating the post-Glacial coancestry of European and Asian Y chromosomes within haplogroup R1a. „European Journal of Human Genetics”. 4 (18), s. 479-484, 2010. DOI: 10.1038/ejhg.2009.194. ISSN 1476-5438 (ang.). 
  219. Rui Martiniano, Lara M. Cassidy, Ros Ó'Maoldúin, Russell McLaughlin i inni. The population genomics of archaeological transition in west Iberia: Investigation of ancient substructure using imputation and haplotype-based methods. „PLOS Genetics”. 7, 2017. DOI: 10.1371/journal.pgen.1006852. ISSN 1553-7404 (ang.). 
  220. David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (47), s. 175 [w linku: 1], 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  221. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 119, 2011. ISSN 2081-5441. 
  222. Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 20. (ang.)
  223. a b Frederik Kortlandt: The Indo-Uralic Verb. W: Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001. Rogier Blokland, Cornelius Hasselblatt (red.). Maastricht: Shaker Publishing, 2002, s. 217 [w linku: 1]. ISBN 90-423-0214-3. (ang.)
  224. John Colarusso. Proto-Pontic: Phyletic links between Proto-Indo-European and Proto-Northwest Caucasian. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (25), s. 119–151, 1997. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  225. Arnaud Fournet, Allan R. Bomhard: The Indo-European Elements in Hurrian. La Garenne Colombes, Charleston: 2010, s. 159. (ang.)
  226. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 2283-2284. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  227. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 2280-2283. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  228. Joseph H. Greenberg: Indo-European and Its Closest Relatives: The Eurasiatic Language Family. Volume 1. Grammar. Stanford: Stanford University Press, 2000, s. 279-281. ISBN 0-8047-3812-2.
  229. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 20. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  230. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 99. ISBN 83-06-02980-1.
  231. Harold C. Fleming. A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean. „Mother Tongue. Newsletter”. 14, s. 51-65, 1991 (ang.). 
  232. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 33. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  233. Mateusz Kłagisz: Języki a geny. W: Kazimierz Korus: Źródła humanistyki europejskiej. T. 2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 222. ISBN 978-83-233-2946-6.
  234. Mark Rosenfelder: Proto-World and the Language Instinct (ang.). Mark Rosenfelder's Metaverse, 2006-12-01. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-17)].
  235. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 97-98, 2011. ISSN 2081-5441. 
  236. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  237. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16-17. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  238. a b Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Wyd. II. Oksford: Oxford University Press, 2017, s. 8. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  239. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 91. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  240. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 144-145. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  241. a b Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102, 2011. ISSN 2081-5441. 
  242. a b c Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134. ISBN 83-01-14244-8.
  243. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 55. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  244. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 96. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  245. a b c d Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  246. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 57. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  247. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 100. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  248. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 228-229. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  249. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 70-73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  250. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 25. ISBN 83-01-06559-1.
  251. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 26. ISBN 83-01-06559-1.
  252. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 71-74. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  253. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  254. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 73. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  255. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 171. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  256. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 253. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  257. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 148. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  258. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 77. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  259. a b c Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 103, 2011. ISSN 2081-5441. 
  260. Kenneth Shields. Indo-European s-mobile and Indo-European morphology. „Emerita, Revista de Lingüística y Filología Clásica”. LXIV.2, s. 249-254, 1996. DOI: 10.3989/emerita.1996.v64.i2.227. ISSN 0013-6662 (ang.). 
  261. a b c Andries E. Brouwer: Pokorny's Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (ang. • niem.). Eindhoven University of Technology, 2015-03-31. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-06)].
  262. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 90. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  263. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 130. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  264. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 105-107. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  265. Ranko Matasović: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. Zagrzeb: Matica hrvatska, 2008, s. 180-182. ISBN 978-953-150-840-7. (chorw.)
  266. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 81-83. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  267. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 97. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  268. a b c James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 120. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  269. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 252. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  270. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 96. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  271. Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Wyd. II. Oksford: Oxford University Press, 2017, s. 44. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  272. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 15. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  273. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 15-16. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  274. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 99, 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  275. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 35-40. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  276. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 197. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  277. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 404-425. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  278. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 238. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  279. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 287-288. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  280. Andrew Byrd: Sheep And Horses (ang.). Archaeology, 2013. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  281. Meredith Bennett-Smith: Is This How Our Ancestors Sounded? Linguist Recreates Proto-Indo-European Language (AUDIO) (ang.). HuffPost, 2017-12-06. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  282. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 501-502. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  283. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 502-503. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  284. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-141. ISBN 83-01-14244-8.
  285. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-135. ISBN 83-01-14244-8.
  286. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136. ISBN 83-01-14244-8.
  287. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 99. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  288. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 100-101. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  289. a b Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 9. (ang.)
  290. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136-141. ISBN 83-01-14244-8.
  291. Leonard Bloomfield: Language. Londyn: Allen & Unwin, 1973, s. 43. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  292. a b c d Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102-103, 2011. ISSN 2081-5441. 
  293. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134-135. ISBN 83-01-14244-8.
  294. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 460. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  295. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 143-144. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  296. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 402. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  297. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38. ISBN 83-01-06559-1.
  298. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 393. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  299. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 461. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  300. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 129-130. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  301. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 135. ISBN 83-01-14244-8.
  302. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 93. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  303. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 64. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  304. Peter Schrijver: Pruners and trainers of the Celtic family tree: the rise and development of Celtic in the light of language contact. W: Liam Breatnach, Ruairí Ó hUiginn, Damian McManus, Katharine Simms: Proceedings of the XIV International Congress of Celtic Studies, held in Maynooth University, 1–5 August 2011. Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, 2014, s. 196. ISBN 978-1-85500-229-6. (ang.)
  305. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 141. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  306. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Kazimierz Polański (red.). Wyd. II. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999, s. 457. ISBN 83-04-04445-5.
  307. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 148. ISBN 83-01-14244-8.
  308. Harold Craig Melchert: Palaic. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 40. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  309. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 21. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  310. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 71. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  311. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 19. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  312. a b Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 30. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  313. a b c Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 33. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  314. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 265. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  315. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Kazimierz Polański (red.). Wyd. II. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999, s. 556. ISBN 83-04-04445-5.
  316. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 277. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  317. Stanisław Stabryła: Historia literatury starożytnej Grecji i Rzymu. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 275. ISBN 83-04-04624-5.
  318. Hymny Rigwedy. Stanisław F. Michalski (tłum.). Wrocław: Ossolineum, 1971.
  319. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 161-189. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  320. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 105. ISBN 83-01-14244-8.
  321. Václav Blažek. From August Schleicher to Sergei Starostin: on the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (35), s. 82-109 [w linku: 1-28], 2007. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  322. Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow. Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages. „Language”. 2 (81), s. 383, 396, 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0078. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  323. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 165. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  324. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-136. ISBN 83-01-14244-8.
  325. a b Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 87, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  326. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 11, 13-14, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  327. a b Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 200, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  328. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 15, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  329. a b c Michaël Peyrot: Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian. W: Alwin Kloekhorst, Tijmen Pronk: The Precursors of Proto-Indo-European. Lejda: Brill Publishers, 2019, s. 188. ISBN 978-90-04-40935-4. (ang.)
  330. a b Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 325. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)
  331. Kenneth Shields. Some comments about the Indo-European dative singular. „Studia Etymologica Cracoviensia”. 10, s. 159-160, 2010. ISSN 1427-8219 (ang.). 
  332. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 14, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  333. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 14-15, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  334. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 16-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  335. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  336. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 10-13. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  337. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 167-170. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  338. Leonard Bloomfield: Language. Londyn: Allen & Unwin, 1973, s. 316. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  339. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 40-41. ISBN 83-01-06559-1.
  340. William Labov. Transmission and diffusion. „Language”. 2 (83), s. 348 [w linku: 4], 2007. DOI: 10.1353/lan.2007.0082. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  341. Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow. Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages. „Language”. 2 (81), s. 403-404, 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0078. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  342. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 100. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  343. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38-39. ISBN 83-01-06559-1.
  344. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39-41. ISBN 83-01-06559-1.
  345. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 40. ISBN 83-01-06559-1.
  346. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 41. ISBN 83-01-06559-1.
  347. a b Rosane Rocher: The knowledge of Sanskrit in Europe until 1800. W: Sylvain Auroux: History of the language sciences. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2001, s. 1156. ISBN 3-11-016735-2. (ang. • niem. • fr.)
  348. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 12. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  349. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 14. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  350. William Jones: The Third Anniversary Discourse (ang.). Electronic Library of Historiography, 1999-07. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-02)].
  351. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 181. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  352. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 154, 351. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  353. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. XVII. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  354. UDC Summary Data (ang.). UDC Summary. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  355. Redaktorzy Visuotinė lietuvių enciklopedija: Visuotinė lietuvių enciklopedija (lit.). Visuotinė lietuvių enciklopedija [online], 2021-09-25. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-25)].
  356. Jost Gippert, Javier Martínez Garcia, Agnes Korn: TITUS-Galeria (niem.). Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS, 2019-03-18. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-26)].
  357. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 25. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  358. Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 1. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].
  359. Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 3. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].
  360. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Esperanto (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2019-08-08. [dostęp 2021-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Publikacje zwarte i ciągłe[edytuj | edytuj kod]