Fraszki (Kochanowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Fraszki
Ilustracja
Strona tytułowa wydania z 1590
Autor Jan Kochanowski
Typ utworu zbiór fraszek
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Kraków
Język polski
Data wydania 1584
Wydawca Drukarnia Łazarzowa

Fraszki – zbiór fraszek Jana Kochanowskiego, wydany po raz pierwszy w 1584 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie.

Charakterystyka[edytuj]

Pierwsze wydanie Fraszek ukazało się w 1584. Przygotowane zostało przez samego Kochanowskiego i było zgodne z jego wolą. Około 1598 Jan Januszowski opublikował wydanie, w którym wprowadził zmiany. Usunął dziewięć frywolnych fraszek – jednej z nich (O księdzu) nie opublikował wcale, zaś pozostałe osiem umieścił w dodatku zatytułowanym Dobrym towarzyszom g'woli. Januszowski podał na tym wydaniu datę publikacji taką samą, jak pierwszego wydania – 1584. Do kolejnego wydania dodatek Dobrym towarzyszom nie wszedł.

Fraszki podzielone są na trzy księgi. Kochanowski tworzył fraszki na przestrzeni około dwudziestu lat. Większość z nich powstała w czasie przebywania Kochanowskiego na dworach (1559-1574), pozostałe po przeniesieniu się poety do Czarnolasu. Fraszki w zbiorze nie są ułożone chronologicznie, aczkolwiek w pierwszej i drugiej księdze przeważają fraszki z okresu dworskiego, zaś w trzeciej – czarnoleskiego. Fraszki nie są datowane, jednak zawierają anegdoty, nazwiska bohaterów, adresatów, dzięki czemu można odtworzyć czas powstania niektórych z nich.

Kochanowski był autorem określenia fraszka (wł. frasca – gałązka, drobiazg, bagatela, błahostka) i wprowadził ten typ utworu, pokrewny epigramatowi, do literatury polskiej. Charakter fraszek jest zróżnicowany – obok utworów żartobliwych i frywolnych znajdują się teksty refleksyjne. Fraszki oparte są zarówno na osobistych przeżyciach i autentycznych zdarzeniach, jak i motywach zaczerpniętych z dzieł literackich, zwłaszcza starożytnych. Około 50 fraszek wywodzi się z Antologii greckiej – zbioru epigramatów różnych autorów greckich, przygotowanego w I w. p.n.e.

Większość fraszek pisanych jest do kogoś lub czegoś (Do doktora, Do Jana, Do fraszek), na coś lub na kogoś (Na Barbarę, Na fraszki, Na dom w Czarnolesie), komuś przeznaczonych (Epitafium dziecięciu), o kimś lub o czymś (O gąsce, O miłości). W tytułach określane są też zapożyczenia (Z Anakreonta, Z greckiego).

Metryka fraszek jest zróżnicowana. Spotykany jest pięciozgłoskowiec, siedmiozgłoskowiec, ośmiozgłoskowiec, dwa rodzaje dziesięciozgłoskowca (7+6, 8+5) oraz czternastozgłoskowiec. Używane są wiersze stychiczne, izosylabiczne strofy czterowersowe i trzy sonety o różnej budowie.

Spis fraszek[edytuj]

Fraszki księgi pierwsze Fraszki księgi wtóre Fraszki księgi trzecie
  1. Do gościa
  2. Na swoje księgi
  3. O żywocie ludzkim
  4. Z Anakreonta
  5. O Hannie
  6. Na hardego
  7. Na starą
  8. Z Anakreonta
  9. Do Hanny
  10. Do Pawła
  11. Na utratne
  12. Sen
  13. Do paniej
  14. Raki
  15. O kocie
  16. Na nieodpowiedną
  17. Na pieszczone ziemiany
  18. Na niesłowną
  19. Do paniej
  20. O chmielu
  21. Na nabożną
  22. Na grzebień
  23. Ofiara
  24. O sobie
  25. Na Konrata
  26. Do Mikołaja Firleja
  27. O Łazickim a Barzém
  28. O Jędrzeju
  29. Do Jósta
  30. Do Jakuba
  31. Epitafijum Kosowi
  32. O tymże
  33. O zazdrości
  34. O dobrym panie
  35. O Kachnie
  36. Do gościa
  37. Na Barbarę
  38. Do Walka
  39. Epitafijum Krysztofowi Sienieńskiemu
  40. Z Anakreonta
  41. Na poduszkę
  42. Na frasownego
  43. Na stryja
  44. Na Świętego Ojca
  45. Do Mikołaja Mieleckiego
  46. Na łakome
  47. Na niesłownego
  48. Do Pawełka
  49. Na Matusza
  50. Na posła papieskiego
  51. Na pijanego
  52. Na gospodarza
  53. Na matematyka
  54. O księdzu
  55. O gospodyniej
  56. Na butnego
  57. Za pijanicami
  58. O prałacie
  59. Do Marcina
  60. Na miernika
  61. O chłopcu
  62. O Hannie
  63. Do Stanisława
  64. Epitafijum Wojciechowi Kryskiemu
  65. Drugie temuż
  66. Na pany
  67. Do gospodyniej
  68. O Staszku
  69. Do Kachny
  70. O liście
  71. Epitafijum Jędrzejowi Żelisławskiemu
  72. Do Baltazera
  73. Do Pawła Stępowskiego
  74. O gospodyniej
  75. Na hardego
  76. Z Anakreonta
  77. Na sokolskie mogiły
  78. Do Jana
  79. O doktorze Hiszpanie
  80. O ślachcicu polskim
  81. Epitafijum dziecięciu
  82. Na młodość
  83. Na starość
  84. Na śmierć
  85. Na frasowne
  86. Na Fortunę
  87. O fraszkach
  88. Do Miłości
  89. O śmierci
  90. Na ucztę
  91. Do Chmury
  92. O tymże
  93. Epitafijum dziecięciu
  94. Do Pawła
  95. Na Ślasę
  96. Epitafijum Wysockiemu
  97. Do paniej
  98. O Miłości
  99. Na kogoś
  100. O fraszkach
  101. O żywocie ludzkim
  1. Ku Muzom
  2. Do Jadwigi
  3. O rozwodzie
  4. Do Pluta
  5. Epitafijum Sobiechowi
  6. Na lipę
  7. Na wieniec
  8. Na różą
  9. Do paniej
  10. Na łakomego
  11. Do Petriła
  12. Z greckiego
  13. Do przyjaciela
  14. Do tegoż
  15. Do Stanisława Meglewskiego
  16. O Koźle
  17. Na Piotra
  18. Do Jana
  19. O kapellanie
  20. O drugim
  21. Ofiara
  22. Do doktora
  23. Do gospodarza
  24. Z greckiego
  25. O kaznodziei
  26. Do Piotra Kłoczowskiego
  27. Epitafijum Andrzejowi Bzickiemu, kastelanowi chełmskiemu
  28. Tegoż małżonce
  29. Do fraszek
  30. Ofiara
  31. Na toż
  32. Z greckiego
  33. Do dziewki
  34. Do Jędrzeja Patrycego
  35. Do doktora
  36. Do Wojtka
  37. Do snu
  38. Z greckiego
  39. Na fraszki
  40. Do Wojtka
  41. O proporcyjej
  42. O starym
  43. O gościu
  44. Do fraszek
  45. Do Bartosza
  46. Do Anakreonta
  47. Na obraz Andrzeja Patrycego
  48. Na zachowanie
  49. Do doktora
  50. Z greckiego
  51. Ofiara
  52. O Łazarzowych księgach
  53. Do Jędrzeja
  54. Z greckiego
  55. Do Jósta
  56. Nagrobek Pawłowi Chmielowskiemu
  57. Do Stanisława Porębskiego
  58. Z greckiego
  59. Do Marcina
  60. Do nieznajomego
  61. Do Jędrzeja
  62. Do Stanisława
  63. O Bekwarku
  64. Do Wędy
  65. O Aleksandrzech
  66. Do Hanny
  67. Nagrobek Mikołajowi Trzebuchowskiemu
  68. Temuż
  69. Do doktora Montana
  70. Nagrobek opiłej babie
  71. Do Wenery
  72. Do dziewki
  73. O rozkoszy
  74. Na Historyją trojańską
  75. Nagrobek Adryjanowi doktorowi
  76. Do swych rymów
  77. Do Anny
  78. Do przyjaciela
  79. Do Boginiej
  80. Do Andrzeja Trzecieskiego
  81. Na rym nierozmyślny
  82. O Gąsce
  83. Na pszczoły budziwiskie do Jego Miłości Pana Wojewody Wileńskiego
  84. Do gościa
  85. Do pszczół
  86. Odpowiedź
  87. Do doktora
  88. O fraszkach
  89. O nowych fraszkach
  90. Z Anakreonta
  91. Do Anny
  92. O Pelopie
  93. Nagrobek mężowi od żony
  94. O Miłości
  95. O Rzymie
  96. Do doktora
  97. Na Chmurę
  98. Nagrobek Annie
  99. Do Mikołaja Mieleckiego
  100. Do Wojewody
  101. Do Montana
  102. Nagrobek Stanisławowi Zaklice z Czyżowa
  103. Dorocie z Michowa żenie jego
  104. Do drużby
  105. Do Franciszka
  106. Na most warszawski
  107. Na tenże
  108. Na tenże
  1. Do gór i lasów
  2. Do Pana
  3. Do gościa
  4. Z Anakreonta
  5. Z Anakreonta
  6. Na lipę
  7. O Mikoszu
  8. O Miłości
  9. Do Miłości
  10. Do Miłości
  11. Do Miłości
  12. Do dziewki
  13. Do poetów
  14. Do opata
  15. O kołnierzu
  16. O swych rymiech
  17. Do sąsiada
  18. Do Reiny
  19. Do Jana
  20. Do kogoś
  21. Na heretyki
  22. Do Pawła
  23. Do Stanisława Wapowskiego
  24. Z greckiego
  25. O Necie
  26. O Hektorze
  27. Do Magdaleny
  28. Do fraszek
  29. Do Jana
  30. O miłości
  31. O tejże
  32. Do Miłości
  33. O duszy
  34. Do łask
  35. Do doktora
  36. Na dom w Czarnolesie
  37. Do Pana
  38. O fraszkach
  39. Do Kachny
  40. O łaziebnikach
  41. Do Pawła
  42. Do Wojewody
  43. Do Kachny
  44. Do Stanisława
  45. Do Pryszki
  46. Do Zofijej
  47. Epitafijum Erazmowi Kroczewskiemu kuchmistrzowi
  48. Nagrobek Stanisławowi Strusowi
  49. Do gościa
  50. Do Lubimira
  51. Nagrobek kotowi
  52. Epitafium Jóstowi Glacowi
  53. Na zdrowie
  54. Nagrobek Rózynie
  55. O kapłanie
  56. Nagrobek Piotrowi
  57. O błaźnie
  58. O Marku
  59. Do Starosty
  60. Do kaznodzieje
  61. Do gospodarza
  62. Epitafijum Grzegorzowi Podlodowskiemu staroście radomskiemu
  63. Do Wacława Ostroroga
  64. Małemu wielkiej nadzieje Radziwiłłowi
  65. Nagrobek Jej Mości Paniej Wojewodzinej Lubelskiej
  66. Drugi
  67. Na śklenicę
  68. Do Jadama Konarskiego biskupa poznańskiego
  69. O koźle
  70. Nagrobek Hannie Spinkowej od męża
  71. Modlitwa o deszcz
  72. Do Mikołaja Firleja
  73. Do Starosty muszyńskiego
  74. Nagrobek koniowi
  75. Człowiek Boże igrzysko
  76. Do Mikołaja Wolskiego
  77. Gadka
  78. Nagrobek Gąsce
  79. Temuż
  80. O mądrości
  81. Do dziewki
  82. Nagrobek dwiema braciej
  83. Na słup kamienny
  84. Marcinowa powieść
  85. O flisie

Bibliografia[edytuj]

  • Jerzy Ziomek: Renesans. Wyd. XI – 5 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 287-294, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13843-1.
  • Piśmiennictwo staropolskie: hasła osobowe A-M. oprac. zespół pod kierunkiem Romana Pollaka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1964, s. 339.

Linki zewnętrzne[edytuj]