Sonet

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kopia pierwszego druku XVIII sonetu Williama Szekspira

Sonet – kunsztowna kompozycja poetyckiego utworu literackiego, która złożona jest z 14 wersów[1] zgrupowanych w dwóch czterowierszach (tetrastychach)[2], rymowanych zwykle abba abba i dwóch trójwierszach (tercynach). Pierwsza zwrotka zwykle opisuje temat, druga odnosi go do podmiotu wiersza, a tercyny zawierają refleksję na jego temat.

Forma ta ukształtowana została we Włoszech w XIII-XIV wieku na podstawie wzorów z poezji ludowej, głównie w twórczości Dantego Alighieri i Francesco Petrarki. Twórcą sonetu jest poeta szkoły sycylijskiej Iacopo (Giacomo) da Lentini[2]. Po nim sonet rozwijali Guido Cavalcanti i Guido Guinizelli.

W XV-XVI w. sonet upowszechnił się w całej Europie, stając się jedną z głównych form literackich odrodzenia, zwłaszcza w poezji francuskiej, np. Pierre'a Ronsarda i Joachima du Bellaya. W Hiszpanii sonety pisali m.in.: Juan Boscán Almogaver, Garcilaso de la Vega, w Portugalii: Francisco de Sá de Miranda i Luís de Camões, w AngliiThomas Wyatt, Henry Howard (Surrey), Philip Sidney, Edmund Spenser, William Szekspir.

W odmianie włoskiej sonetu dwie ostatnie zwrotki mają rymy podwójne (cdd cdc, cdc dcd itp.) tak ułożone, by nie można ich było zamienić na czterowiersz i dwuwiersz. W odmianie francuskiej, zapoczątkowanej w XVI wieku przez C. Marota, przy zachowaniu układu graficznego dwóch ostatnich zwrotek ich rymy układają się w czterowiersz i dwuwiersz (np. cdc dee). W odmianie angielskiej (sonet szekspirowski) wprowadzony został wizualny podział na trzy czterowierszowe zwrotki i jedną dwuwierszową oraz zmieniony został układ rymów w początkowych czterowierszach (abab cdcd efef gg)[1]. Angielski poeta romantyczny Percy Bysshe Shelley wprowadził sonet tercynowy aba bcb cdc ded ee, stosując go w cyklu Oda do wiatru zachodniego[3]. Cykl ten przełożył na język polski[4] Jan Kasprowicz, który tercynowy model sonetu zastosował w swoim oryginalnym cyklu Cisza wieczorna[5]. Sonety są zazwyczaj układane wierszem o średniej długości, zwłaszcza jedenastozgłoskowcem (włoski endecasillabo) lub trzynastozgłoskowcem (francuski aleksandryn). W literaturze angielskiej i w innych literaturach północnoeuropejskich wroli tworzywa sonetu występuje przeważnie pentametr jambiczny[1] Pierwsze sonety w poezji polskiej (Mikołaj Sęp Szarzyński) nawiązywały do wzorów francuskich, dopiero w XVII wieku ustaliła się ostatecznie włoska forma sonetu (Jan Andrzej Morsztyn). Włoski model sonetu stosował Sebastian Grabowiecki. Jednakże już u Jana Kochanowskiego można odnaleźć nawiązania do trzech odmiennych form sonetu we Fraszkach, a mianowicie w utworach: Do Paniej (I, 97), Do Franciszka (II, 105), Do Stanisława Wapowskiego (III, 24).

Powtórny rozkwit sonetu jako gatunku miał miejsce w romantyzmie (William Wordsworth, John Keats, Aleksander Puszkin, Heinrich Heine, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Stefan Garczyński, France Prešeren). Bogatą twórczość sonetową przyniósł francuski parnasizm (Charles Baudelaire), w Polsce – Adam Asnyk, Maria Konopnicka, Felicjan Faleński. Formę tę ceniono także w okresie modernizmu i Młodej Polski (Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leopold Staff). W Stanach Zjednoczonych sonet kultywowali Henry Wadsworth Longfellow i Emma Lazarus,która napisała zapewne najbardziej znany sonet amerykański Nowy kolos[6]. W dwudziestym wieku sonety pisali między innymi Antun Gustav Matoš, Rainer Maria Rilke, Federico García Lorca, Vitězslav Nezval, Pablo Neruda, Milan Jesih i Aleš Debeljak.

Najwięcej sonetów na świecie, według Księgi Rekordów Guinnessa, napisał polski poeta Jan Stanisław Skorupski[7]. Ponad dwa tysiące sonetów napisał włoski poeta tworzący w dialekcie rzymskim Giuseppe Gioachino Belli[8] Słowacki poeta Ján Kollár, piszący po czesku, stworzył cykl Córa sławy, który w ostatniej redakcji składa się z 645 sonetów[9]. Wreszcie portugalski liryk António Diniz da Cruz e Silva stworzył ponad trzy setki sonetów[10].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Sonnet (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-09-10].
  2. a b Sonetto (wł.). Treccani, la cultura italiana. [dostęp 2016-09-10].
  3. Wiktor Jarosław Darasz: Mały przewodnik po wierszu polskim. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 2003, s. 159-160. ISBN 83-900829-6-9.
  4. Percy Bysshe Shelley: Oda do wiatru zachodniego (pol.). Wikiźródła. [dostęp 2016-09-10].
  5. Jan Kasprowicz: Cisza wieczorna (pol.). Wikiźródła. [dostęp 2016-09-10].
  6. Emma Lazarus: The New Colossus (ang.). poetryfoundation.org. [dostęp 2016-10-16].
  7. Jan Stanisław Skorupski - Guinness Buch der Rekorde
  8. Sonetti romaneschi (wł.). IntraText. [dostęp 2016-09-10].
  9. Ján Kollár: Slávy dcera (cz.). zlatyfond.sme.sk. [dostęp 2016-10-16].
  10. Obras de António Dinis da Cruz e Silva (port.). alfarrabio.di.uminho.pt. [dostęp 2016-10-16].