Gdanisko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gdanisko (dansker, danzker) – jeden z elementów architektonicznych średniowiecznych przede wszystkim krzyżackich zamków warownych, występujący w formie wykusza lub wieży usytuowanej na zewnątrz linii murów obronnych i połączonej z zamkiem krytym, biegnącym na wysokości pierwszego piętra, gankiem, określanym też galerią, który miał formę krytego przejścia wspartego na arkadach). Gdanisko mogło pełnić funkcję wieży ustępowej (latryny).

Gdanisko budowano tak, by wszystkie nieczystości ze znajdujących się w nim szaletów spadały do fosy. Było włączone w system obronny zamku, w niektórych przypadkach spełniając rolę dodatkowej wieży, wysuniętej przed obwód obronny i wspomagającej obronę ze strony najbardziej wystawionej na atak.

W nomenklaturze krzyżackiej gdaniskiem określano także wszelkie inne miejsca (np. wykusze latrynowe) służące spełnianiu swoich potrzeb fizjologicznych, z których odprowadzanie nieczystości zapewniała płynąca poniżej woda[1].

Gdanisko mogło też być zbudowane z drewna tak jak na zamku w Ragnecie[2].

Zachowane gdaniska znajdują się np. na zamkach w Malborku, Kwidzynie (najdłuższe w Europie), Toruniu (jedyna część zamku zachowana w całości), Kowalewie Pomorskim (zachowany fragment). Ciekawym rozwiązaniem był sposób oznaczenia drogi do gdaniska na zamku malborskim. Kierunek wskazywały tam swoimi ogonami rzeźby diabełki. Gdanisko znajdowało się również w Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach. Sporną kwestią jest etymologia nazwy wieży. Niektórzy uważają, jakoby nazwa była próbą poniżenia dobrego imienia Gdańska, które to miasto wielokrotnie sprawiało kłopoty i buntowało się przeciwko Krzyżakom. Inna teoria mówi o wpływach języka pruskiego, w którym dansk miało oznaczać "mokry, wilgotny".

Makieta Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach (gdanisko) widok ul. Zamkowa
Gdanisko zamku w Kwidzynie
Gdanisko zamku w Toruniu
Diabełek – drogowskaz drogi do latryny na zamku malborskim

Przypisy

  1. Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s.385 ISBN 978-83-231-2896-0
  2. Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s ISBN 978-83-231-2896-0

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]