Goryczka żółta

Goryczka żółta
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	goryczkowce
Rodzina	goryczkowate
Rodzaj	goryczka
Gatunek	goryczka żółta
	Nazwa systematyczna
	Gentiana lutea L.; Sp. Pl.: 227 (1753)
	Multimedia w Wikimedia Commons

Goryczka żółta (Gentiana lutea L. 1753) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny goryczkowatych. Występuje w górach południowej i środkowej Europy oraz na Kaukazie^[4]^[3]. W Polsce rośnie w uprawie^[5].

Uprawiana jest dla potrzeb przemysłu farmaceutycznego, głównie w Europie Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych i Indiach^[6].

Morfologia

Część podziemna: Krótkie do 7 cm, grube do 3 cm i rozgałęzione kłącze, z którego wyrastają grube korzenie boczne. Poza tym ma mięsisty korzeń palowy o długości do 90 cm i średnicy do 10 cm^[6]. Korzeń ma powierzchnię brunatnawoszarą, na przekroju poprzecznym jest żółtawy lub czerwonawożółty, lecz nie czerwonawobrunatny. Jest podłużnie pomarszczony z występującymi niekiedy bliznami po korzonkach bocznych. Na rozgałęzieniach kłącza często występują szczytowe pąki zawsze otoczone przez blisko rozmieszczone blizny po liściach. Na wygładzonej powierzchni przekroju poprzecznego widoczna jest kora, zajmująca około ⅓ promienia, oddzielona dobrze zaznaczoną miazgą od niewyraźnie promienistego i głównie miękiszowego drewna^[7].
Łodyga: Nierozgałęziona, prosto wzniesiona i pusta w środku, osiąga wysokość 1,2^[8]–1,5 m^[6].
Liście: Naprzeciwległe, przy czym w pierwszych latach tylko w rozecie przyziemnej. Blaszki są sinozielone, całobrzegie, szerokoeliptyczne, długości do 30 cm i szerokości do 15 cm, o użyłkowaniu równoległym. Dolne liście na łodydze przewężają się w krótki ogonek, górne liście są bezogonkowe i obejmują łodygę blaszką liściową. Wielkość liści zmniejsza się ku górze^[8].
Kwiaty: Jaskrawożółte kwiaty wyrastają w górnej części łodygi w kątach liści, na szypułkach do 22 mm długości^[8] zebrane w pęczki (podbaldachy^[8]) po 3–10^[6]. Kielich jest błoniasty, lekko rozdęty, bladożółty, do 17 mm długi, na szczycie z 5–6 ząbkami do 2 mm długimi. Korony są niemal do nasady rozcięte na 5–6 (czasem więcej) żółtozłotych, wąskich, lancetowatych i rozpostartych łatek o długości do 22 mm. Pręciki o grubych nitkach do 7 mm długich, z pylnikami ostrokrawędzistymi, do 11 mm długości. Słupek do 18 mm długości, z długą szyjką zwieńczoną dwułatkowym znamieniem^[8].
Owoce: Wrzecionowata torebka o długości do 6 cm^[8]. Pęka na dwie części^[6]. Zawiera liczne, drobne, spłaszczone, okrągławe do podługowatych nasiona barwy brązowej^[6], na brzegu z błoniastym rąbkiem^[8].

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit. Jej rozwój trwa bardzo długo – przez pierwsze 2–3 lata tworzy tylko rozetę przyziemną. W 4–5 roku tworzy pęd wegetatywny^[6]. Zakwita czasem dopiero po 10–15 latach^[9]. Kwitnie w czerwcu i lipcu, a owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu^[6].

Rośnie w górach na wilgotnych łąkach^[6], w ziołoroślach i traworoślach^[8], na glebach powstających na skałach wapiennych^[6], głównie w piętrze alpejskim i subalpejskim^[8].

Zastosowanie

Roślina lecznicza

Surowiec zielarski: Korzeń goryczki ( Gentianae radix) – wysuszone, połamane podziemne organy – kłącze i korzenie^[7]^[6].
Zbiór i suszenie: Zbiera się go jesienią z kilkuletnich, dobrze rozrośniętych okazów, myje i suszy. Jest on bardzo gorzki i zawiera kilka związków chemicznych o działaniu leczniczym: gencjopikryna, gencjanina i gencjomaryna, cukry, śluz, pektyny, olejki eteryczne, sole mineralne^[10].
Działanie: Substancje goryczkowe zawarte w korzeniu drażnią kubki smakowe na języku, pobudzają wydzielanie soków żołądkowych, śliny, żółci, przy czym działanie to jest tym silniejsze, im bardziej chory jest układ pokarmowy^[9]. Stosowana jest przy nadkwasocie i niedokwasocie, braku apetytu, zaburzeniach trawienia, działa też ogólnie wzmacniająco na organizm^[10]. Używa się jej przed jedzeniem, w postaci odwaru lub spirytusowej nalewki, można też spożywać mielone korzenie (w ilości nie większej, niż na czubku noża)^[9].

Inne zastosowania

Używana jest w krajach alpejskich jako jeden z dodatków smakowych do produkcji niektórych wódek, wina wermut^[9].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-11-30] (ang.).
↑ ^a ^b Gentiana lutea L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-11] .
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 87, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k CzikowC. P. CzikowC., ŁaptiewŁ. J. ŁaptiewŁ., Rośliny lecznicze i bogate w witaminy, Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, 1987, s. 124-126, ISBN 83-09-00523-7 .
↑ ^a ^b Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ AdamA. Jasiewicz AdamA., Gentiana L., Goryczka, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 11-13 .
↑ ^a ^b ^c ^d Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
↑ ^a ^b Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-11-30] (ang.).

[powo-3] Gentiana lutea L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-11] .

[grin-4] Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].

[checklist-5] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 87, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[czikow-6] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k CzikowC. P. CzikowC., ŁaptiewŁ. J. ŁaptiewŁ., Rośliny lecznicze i bogate w witaminy, Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, 1987, s. 124-126, ISBN 83-09-00523-7 .

[FPX-7] Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .

[jasiewicz-8] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ AdamA. Jasiewicz AdamA., Gentiana L., Goryczka, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 11-13 .

[mazerant-9] Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.

[A-10] Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]