Goryczka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rośliny zielnej. Zobacz też: gencjana – środek dezynfekujący.
Goryczka
Ilustracja
Goryczka wiosenna
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd goryczkowce
Rodzina goryczkowate
Rodzaj goryczka
Nazwa systematyczna
Gentiana L.
Sp. Pl. 227. 1753
Typ nomenklatoryczny
Gentiana lutea L.[2]
Synonimy

Calathiana Delarbre, Chondrophylla A. NelsonCiminalis Adans., Ericala Gray, orth. var., Eurythalia D. Don, orth. var., Favargera Á. Löve & D. Löve Holubogentia Á. Löve & D. Löve, Kuepferella M. Laínz, Mehraea Á. Löve & D. Löve, Pneumonanthe Gled., Qaisera Omer, Tretorhiza Adans., Ulostoma G. Don[3]

Goryczka dynarska
Goryczka przezroczysta
Goryczka kropkowana
Goryczka wiosenna

Goryczka (Gentiana L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny goryczkowatych. Rodzaj ten obejmuje ok. 360[4]–400[5] gatunków. Występują one na całym świecie, głównie w klimacie umiarkowanym, na obszarach górskich[5][4]. W Europie występuje 29 gatunków (z czego 8 w Polsce[6]), w Azji ponad 300, nieliczni przedstawiciele występują także w Ameryce Północnej, w Andach, w południowej Afryce i na Nowej Zelandii[4]. Rośliny te zasiedlają alpejskie łąki, miejsca skaliste, bagna i widne lasy[4]. Pochodzenie naukowej nazwy Gentiana wiązane jest z imieniem króla Ilirii z II w. p.n.e. Gentiosa, któremu przypisywano odkrycie leczniczych właściwości tych roślin[7]. Rośliny znajdują zastosowanie lecznicze, w szczególności goryczka żółta, używana także do barwienia likierów[4].

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Przeważnie byliny kłączowe, rzadziej rośliny roczne lub dwuletnie[5]. Zwykle są to niskie rośliny alpejskie, ale należą tu też gatunki osiągające do 1,5 m wysokości[4].
Liście
Naprzeciwległe, całobrzegie, siedzące, zwykle nagie[4].
Kwiaty
Duże, promieniste, zwykle pięciokrotne o koronie zrosłopłatkowej, rurkowatej, dzwonkowatej lub lejkowatej, różnie zabarwionej. W pąku płatki korony skręcone. Kielich zrosłodziałkowy. Pręcików jest 5, ich pylniki są zwykle okazałe. Zalążnia górna, dwukomorowa. Znamiona tęgiego zwykle słupka 2-łatkowe lub 2-wrębne[4]. Cechą charakterystyczną, różniącą je od podobnego rodzaju goryczuszka jest występowanie w koronie wyrostków między łatkami i brak rzęsek w gardzieli korony.
Owoc
Wielonasienna torebka otwierająca się dwiema klapami. Nasiona często oskrzydlone[4].

Systematyka[edytuj]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG IV z 2016)

Należy do rodziny goryczkowatych (Gentianaceae), która jest jednym z kladów w obrębie rzędu goryczkowców (Gentianales) z grupy astrowych spośród roślin okrytonasiennych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Gentiananae Thorne ex Reveal, rząd goryczkowce (Gentianales Lindl.), podrząd Gentianinae Bessey in C.K. Adams, rodzina goryczkowate (Gentianaceae Juss.), podrodzina Gentianoideae Kostel., plemię Gentianeae Dumort., podplemię Gentianinae G. Don, rodzaj goryczka (Gentiana L.)[8].

Gatunki flory Polski[6]
Gatunki uprawiane[9]
Lista gatunków

Ochrona[edytuj]

W Polsce wszystkie gatunki goryczki występujące dziko objęte są ochroną gatunkową.

Zastosowanie[edytuj]

Wiele gatunków jest uprawianych jako rośliny ozdobne. Niektóre gatunki mają własności lecznicze. Za odkrywcę leczniczych właściwości wyciągu z goryczki górskiej uznaje się Gentiosa, króla Ilirii[10].

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-11-30].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-03].
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  4. a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 208. ISBN 0333748905.
  5. a b c Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  6. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 76. ISBN 83-05-12868-7.
  8. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Gentiana (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-03].
  9. Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  10. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Indoeuropejczycy - Celtowie. T. 12. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 171. ISBN 83-7425-367-3.