Gwara myśliwska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gwara łowiecka, bardziej prawidłowo zdaniem językoznawców – język łowiecki – odmiana języka środowiskowego, którym posługują się myśliwi.

Historycznie język (gwara) myśliwych w Polsce sięga czasów najstarszych dziejów piśmiennictwa polskiego, zapewne tradycją sięgającą czasów wcześniejszych.

Słownictwo myśliwych należy do najdawniejszych przejawów kultury łowieckiej. Ukazuje bogactwo i barwność języka naszych przodków z nastaniem kultury nowożytnej oraz upowszechnieniem współcześnie rozumianego myślistwa wykształcił się swoisty język porozumiewawczy myśliwych. Geneza słownictwa łowieckiego sięga czasów prasłowiańskich, a jego rodowód wywodzi się ze staropolszczyzny i początków polskiego języka literackiego. Jego największy rozkwit przypada na XV–XVII wiek, kiedy za sprawą władców i czerpiącej od nich wzorce szlachty, stosowanie słownictwa myśliwskiego weszło do trwałych kanonów zachowań myśliwskich. Znajomość i stosowanie języka łowieckiego wynikała z głębokiej, mocno zakorzenionej i przez pokolenia pielęgnowanej tradycji. Używanie słownictwa obowiązywało wszystkich przystających do grona myśliwych i należało do podstawowych wymagań stawianych młodym adeptom sztuki łowieckiej. Język myśliwych zrozumiały był głównie dla ludzi wtajemniczonych, myśliwych i leśników. Przekazywany przez pokolenia ulegał wzbogaceniu o wiele terminów i określeń regionalnych i gwarowych, a także zaczerpniętych z mowy potocznej nie ustrzegając się także wpływów obcojęzycznych naleciałości.

Współcześnie słownictwo łowieckie w życiu myśliwych odgrywa i powinno odgrywać ważną rolę, służąc porozumiewaniu się, a zarazem przyczyniając się do wzbogacenia i upiększenia oprawy łowiectwa.

Język łowiecki zawiera szeroki zasób terminologii dotyczących podstawowych pojęć z zakresu łowiectwa, Zawiera liczne hasła znaczeniowe obejmujące wszystkie dziedziny łowiectwa, a zwłaszcza wygląd, zachowanie zwierząt łownych, elementy tradycji, zwyczajów, sokolnictwo, kynologię, elementy gospodarki łowieckiej, wykonywania polowań, ubiór myśliwego, broń myśliwską oraz akcesoria myśliwskie.

W przypadku wąskich, izolowanych społeczności, czy grup społecznych o określonej profesji z upływem czasu w ich kręgu kształtowany jest odrębny język środowiskowy – mowa, gwara obejmująca specyficzne słownictwo, która usprawnia wzajemne porozumiewanie się i ułatwia przekaz informacji.

Wśród współczesnych myśliwych zachodzi proces zachowywania i kultywowania tradycji ""mowy przodków, przy czym wiele określeń używanych przez współczesnych łowców dla osób postronnych bywa niezrozumiałych.

Warto przy tym zauważyć, że język łowiecki nie jest zamkniętym zasobem słów, a z rozwojem łowiectwa pojawiają się nowe przykłady słownictwa i określenia, zaś niektóre starsze nieużywane terminy odchodzą w zapomnienie.

Współcześnie słownictwo łowieckie w życiu myśliwych odgrywa nadal ważną rolę, służąc porozumiewaniu się, a zarazem przyczyniając się do wzbogacenia wartości i kultury łowieckiej.

Słownik polskiej gwary łowieckiej[edytuj]

Indeks[edytuj]

ABCĆDEFGHIJKLŁMNOÓPRSŚTUWZŻ

A[edytuj]

  • ambona – stanowisko strzeleckie nad ziemią, zbudowane na słupach, czasem na drzewie
  • anons – oszczek – głos psa oznajmiający znalezienie zwierzyny
  • antabka – bączek – uchwyt na pasek do broni
  • awantaż – kątowe odchylenie kolby względem poziomej osi lufy

B[edytuj]

  • babrzysko – miejsce kąpieli dzików i jeleni
  • badylarz – samiec łosia, o porożu w formie odnóg a nie łopat (zobacz: łopatacz)
  • badyle – kończyny jelenia, łosia
  • bałuchy – oczy zająca (trzeszcze)
  • barłóg – legowisko dzików, niedźwiedzi
  • basior – dorosły samiec wilka
  • basista – jeleń byk wyróżniający się grubym głosem na rykowisku
  • biegi – nogi dzika
  • bekowisko – okres, miejsce godów u danieli
  • biała stopa – teren polowania całkowicie pokryty śniegiem
  • bielenie – zdejmowanie skóry z upolowanego zwierzęcia
  • blaski – oczy zająca (trzeszcze)
  • bobki – odchody zająca
  • bokobrody – kępki dłuższych włosów czuciowych, wyrastające na policzkach rysia, żbika
  • breneka – potocznie o naboju i pocisku kulowym do broni śrutowej
  • brok – nazwa określająca drobny śrut
  • bródka – krótkie piórka u nasady ogona słonki, element ozdobny kapelusza myśliwskiego
  • bukowisko – okres godowy u łosi
  • bulgot – głos wydawany przez koguta cietrzewia podczas toków
  • burknięcie- odgłos podrywającego się z ziemi do lotu jarząbka
  • byk – nazwa samca jelenia, daniela, łosia lub żubra

C[edytuj]

  • cewki – kończyny sarny
  • chłyst – młody samiec jelenia, odganiany przez byka do chmary łań
  • chmara – stado jeleni, danieli, łosi i żubrów
  • chyb – długa i gęsta szczecina na karku u dzika
  • chwost – ogon muflona lub pęk długich włosów na końcu ogona dzika
  • comber – część tuszy zająca i niektórych innych zwierząt łownych
  • czarna stopa – teren bez pokrywy śniegu
  • cieki – nogi kuraków, np. u kuropatwy
  • chwal ćwik – pozdrowienie sokolnicze

Ć[edytuj]

  • ćwik – dobrze ułożony ptak łowczy

D[edytuj]

  • darniak – rogacz o wybitnie słabych parostkach i małej tuszy
  • darz bór – pozdrowienie łowieckie, życzenie powodzenia na polowaniu
  • dodniówka – poranne polowanie
  • drgubica – sieć trójwarstwowa, posiadająca większe oka w częściach bocznych, używana dawniej do łowienia ryb, czasem ptactwa wodnego
  • dryling – trójlufowa broń myśliwska o różnym układzie luf
  • dwudziestka – myśliwska broń śrutowa kaliber 20
  • dwunastka – myśliwska broń śrutowa kaliber 12
  • dwururka – śrutowa broń myśliwska o dwóch lufach ułożonych poziomo obok siebie; inaczej dubeltówka
  • dzikarz – pies używany do polowań na dziki
  • dziwok – ptak łowczy na swobodzie

E[edytuj]

  • ekspres – łamana, kulowa, dwulufowa broń myśliwska

F[edytuj]

  • farba – krew zwierzyny
  • fajki – kły wyrastające ze szczęki dzika
  • fladry – sznury z zamocowanymi kawałkami czerwonego płótna używane do polowań na wilki
  • fartuszek – owłosienie wokół narządów płciowych kozy (samicy sarny)

G[edytuj]

  • gach – dorosły samiec zająca
  • gamrat – odyniec w okresie huczki
  • gawra – zimowe legowisko niedźwiedzia
  • ględzenie – głos wydawany przez łanię
  • grandle – szczątkowe kły w szczęce u jeleniowatych
  • grzęzy – wymiona samic łosia i jelenia
  • grzybek – kula z broni gwintowanej po rozgrzybkowaniu
  • guzik – zwykle pierwsze poroże kozła
  • guzikarz – młody kozioł o porożu w kształcie niskich stożków, guzików
  • gomółka – samiec okresowo nie posiadający poroża
  • gwizd – ryj dzika

H[edytuj]

  • haki – poroże kozicy
  • huczka – okres godowy u dzików

J[edytuj]

  • jasła – drabina na którą kładzie się karmę dla zwierzyny płowej
  • jazgot – ujadanie wilków lub psów
  • jaźwiec – borsuk
  • jednorurka – śrutowa broń myśliwska o jednej lufie
  • jucha – krew niedźwiedzia

K[edytuj]

  • kaban – duży dzik
  • kabanki – dziki
  • kantak – pazur na tylnym palcu ptaka drapieżnego
  • karmisko – miejsce stałego dokarmiania zwierzyny
  • kęsy – zęby u drapieżników
  • kicaj – zając, czasami królik
  • kiść – zakończenie ogona żubra
  • kita – ogon lisa
  • klapak – nielotna młoda lub nielotna dojrzała kaczka w okresie zmiany upierzenia
  • klapanie – pierwsza z czterech części pieśni tokowej głuszca
  • klępa – samica łosia, łosza
  • kniazienie – odgłos wydawany przez przerażonego zająca
  • kniejówka – broń myśliwska o dwóch lufach – kulowej i śrutowej
  • kobylarz – bardzo duży wilk
  • kocica – samica zająca
  • kocięta – młode zająca
  • komora – klatka piersiowa u zwierzyny
  • kopno – legowisko zająca w śniegu
  • kopyra – zając
  • korkowanie – trzecia z czterech części pieśni tokowej głuszca
  • korona – zwieńczenie poroża jelenia w formie minimum trzech odnóg
  • kot – samiec zająca
  • kotlina – zagłębienie wygrzebane w ziemi, legowisko zająca
  • koza – samica sarny
  • kozioł – samiec sarny
  • kraczajka – przenośna podpórka do broni (inna nazwa: pastorał)
  • krykucha – dzika kaczka wyhodowana w niewoli, wykorzystywana do wabienia kaczorów na wiosennych polowaniach w okresie godów
  • kucharka – pierwsza kaczka przybywająca na zloty
  • kulka – haczyk służący do patroszenia ptactwa
  • kulkowanie – patroszenie tuszki ptaka za pomocą kulki
  • kwadruplet – oddane cztery celne następujące po sobie strzały
  • kwiat – ogon zwierzyny płowej i borsuka
  • kwiatek – biała sierść na końcu ogona lisa

L[edytuj]

  • lampy – oczy wilka
  • latarnia – głowa wilka
  • legawiec – wyżeł
  • licówkałania przewodniczka
  • linia – szereg myśliwych na polowaniu zbiorowym
  • linijka – pojazd konny, służący do podwożenia myśliwych w trakcie polowania
  • lira – ogon cietrzewia
  • liszka – samica lisa
  • liściarka – zebrane i zasuszone pędy drzew i krzewów, wykładane w zimie jako karma
  • lizawka – urządzenie łowieckie instalowane w terenie, służące do wykładania soli dla zwierzyny
  • locha – samica dzika
  • loftki – gruby śrut o średnicy powyżej 4,5 mm używany do polowania na wilki
  • loty – skrzydła ptaków
  • lustro, lusterko – jasna sierść na pośladkach u zwierzyny płowej, u nasady ogona, talerz

Ł[edytuj]

  • łałok – luźna, obwisła skóra podgardla żubra.
  • łania – samica jelenia i daniela
  • łańka – młoda łania, nie prowadząca cielaka
  • łopaty – forma poroża łosia i daniela w postaci szerokich, spłaszczonych powierzchni zwieńczonych licznymi sękami
  • łopatacz – samiec łosia, o porożu w formie łopat (zobacz: badylarz)
  • łosza – samica łosia, klępa
  • łoszak – młody łoś
  • łowiec – stara nazwa myśliwego
  • łyżka – ucho zwierzyny płowej

M[edytuj]

  • maiż – młody orzeł, jastrząb lub sokół którego zaczęto wprawiać do polowania
  • marczak – młody zając urodzony w marcu
  • medalion – trofeum w formie spreparowanej głowy z szyją zwierzęcia
  • michałek – młody zając urodzony jesienią (nazimek)
  • mięsiarz – nieetyczny myśliwy, kierujący się głównie chęcią pozyskania tuszy
  • mikot – wabik używany do wabienia kozłów
  • miot – kolejne z pędzeń na polowaniu zbiorowym
  • mykita – lis
  • myłkus – samiec zwierzyny płowej o zniekształconym, zdeformowanym porożu
  • mnich – samiec nie posiadający poroża

N[edytuj]

  • nadoczniak – druga od czaszki odnoga w porożu jelenia
  • naganka – naganiacze uczestniczący w polowaniu, płoszący zwierzynę w kierunku myśliwych
  • narogi – jadalne narządy wewnętrzne u zwierzyny grubej
  • na kulawy sztych – na ukos z przodu
  • na sztych – na wprost z przodu, przodem
  • nazimek – młody zając urodzony jesienią (michałek)
  • nęcisko – miejsce wyłożenia przynęty dla zwierzyny łownej
  • niedolisek – młody lis
  • norowiec -- pies do polowania w norach lisich lub borsuczych

O[edytuj]

  • oczniak – pierwsza od czaszki odnoga w porożu jelenia, daniela
  • odyniec – samiec dzika
  • omyk – ogon zająca
  • opierak – trzecia od czaszki odnoga w porożu jelenia
  • organista – młody byk, pierwszy rozpoczynający rykowisko
  • ostatni kęs – zielona część rośliny, którą wkłada się upolowanej zwierzynie roślinożernej do pyska

Ó[edytuj]

  • ósmak – samiec z rodziny jeleniowatych o porożu z czterema odnogami na jednej z tyk.

P[edytuj]

  • paśnik – drewniana konstrukcja służąca do dokarmiania zwierzyny grubej, szczególnie w okresie zimowym.
  • parkoty – okres godowy u zajęcy
  • parostki – poroże rogacza
  • patry – oczy zająca
  • perły – charakterystyczne wyrostki kostne na porożu u jeleniowatych
  • perukarz – kozioł o zdeformowanym porożu w formie narośli pokrytej scypułem
  • pędzel – kiść dłuższych włosów u nasady penisa jelenia, muflona, dzika
  • piastun – młody niedźwiedź, pozostający z matką do następnego roku
  • pielesz – gniazdo ptaka drapieżnego
  • pies – samiec lisa, borsuka, jenota
  • płowa zwierzyna – sarny, daniele, jelenie i łosie
  • podryw – sposób polowania, polegający na strzelaniu do ptactwa wypłaszanego przez samego strzelca
  • pokot – ogół upolowanej zwierzyny, ułożony na zakończenie polowania z zachowaniem myśliwskiej hierarchii gatunków
  • polano – ogon wilka
  • pole – określenie wieku psa myśliwskiego – rok pracy psa
  • ponowa – świeży śnieg
  • posokafarba, krew zwierzyny grubej
  • posyp – paśnik dla kuropatw i bażantów formie daszku
  • przelatek – dzik w drugim roku życia
  • pudlarz – myśliwy, który podczas polowania grupowego oddał najwięcej chybionych strzałów

R[edytuj]

  • rabiec – młody ptak łowczy, jeszcze pstrokaty; lub (z ros.), młody sokół lub jastrząb, nazwa od rabego koloru upierzenia
  • rapcie – racice dzika
  • rogacz – samiec sarny
  • rosochy – poroże łosia w formie łopat
  • rozłoga – rozstaw poroża zwierzyny płowej
  • róże – pierścienie kostne u nasady poroża zwierzyny płowej
  • rudel – stadko, stado saren
  • rykowisko – okres, miejsce godów jeleni

S[edytuj]

  • sadyba – koliba, kwatera myśliwska
  • samura – stara samica dzika żyjąca samotnie
  • scypuł – owłosiony, ukrwiony naskórek pokrywający formujące się poroże
  • selekt – zwierzę kwalifikujące do odstrzału selekcyjnego, np. z powodu słabych cech dziedzicznych
  • sęki – rogowe palczaste odrosty na łopatach daniela
  • siadło – drzewo, na którym zasiadł na noc głuszec
  • siuta – samica sarny
  • skoki – nogi zająca
  • słuchy – uszy zająca
  • snopówka – karma dla zwierzyny w postaci niemłóconych snopków owsa lub zboża
  • stawka – noga lisa i borsuka
  • strugi – zęby zająca
  • strzelba – śrutowa broń myśliwska
  • strzyże – włosy u nasady nosa zająca
  • suknia – sierść zwierzyny płowej i dzika
  • szable – kły dzika wyrastające z żuchwy
  • szarak – zając
  • szczwacz – osoba układająca charty i ogary
  • szczwać – polować z chartami
  • szesnastka – myśliwska broń śrutowa kaliber 16
  • szlifowanie – czwarta ostatnia część pieśni godowej głuszca
  • szóstak – samiec z rodziny jeleniowatych o porożu z trzema odnogami na co najmniej jednej z tyk
  • szpicak – samiec z rodziny jeleniowatych w pierwszym porożu bez odnóg
  • szydlarz – samiec z rodziny jeleniowatych w drugim porożu bez odnóg
  • sztucer – myśliwska broń kulowa z gwintowaną lufą

Ś[edytuj]

  • ścinka – fragmenty sierści, odcięte od tuszy przez pocisk.
  • ślepia – oczy drapieżników
  • ślimy – rogi muflona
  • świece – oczy żubra, zwierzyny płowej, kozicy, muflona i dzika

T[edytuj]

  • tabakiera – zakończenie gwizdu, nos u dzika
  • troki – rodzaj wielorzemykowych pęt, zazwyczaj skórzanych lub sznurkowych, służących do noszenia upolowanego ptactwa.
  • trzeszcze – oczy zająca
  • turzyca – sierść zająca i królika
  • tusza – ciało upolowanej zwierzyny grubej
  • tuszka – ciało upolowanej zwierzyny drobnej
  • tyka lub tyczka – jedna z dwóch głównych część poroża (wieńca) jelenia, z której wyrastają odnogi

U[edytuj]

  • ubić – trafić, upolować
  • unosić – przyzwyczaić ptaka łowczego do przebywania na ręce sokolnika

V[edytuj]

  • varmint – rodzaj sztucera z nieco cięższą, masywniejszą lufą, bez muszki i szczerbinki.

W[edytuj]

  • wachlarz – ogon koguta głuszca
  • wadera – samica wilka
  • wiatr – węch u psa myśliwskiego
    • dolny wiatr – charakterystyczny sposób pracy psa myśliwskiego, z głową przy ziemi
    • górny wiatr – sposób pracy psa myśliwskiego, z głową uniesioną
  • warchlak – młody dziczek w pierwszym roku życia
  • wataha – stado dzików lub wilków
  • wieniec – poroże jelenia
  • wietrznik – nos psa i zwierząt drapieżnych
  • widłak – samiec z rodziny jeleniowatych o porożu z dwiema odnogami na jednej lub obu tykach
  • wnyk – pętla do łapania zwierzyny, zastawiana przez kłusownika
  • wycinek – dzik samiec w trzecim – czwartym roku życia
  • wykot – narodziny młodych u królika, zająca, sarny, kozicy i muflona
  • wyprzedzenie – zakład jaki daje się celując i strzelając do poruszającego się zwierzęcia

Z[edytuj]

  • zabawca – pies gończy, który nie mogąc odnaleźć tropu, głosi w jednym miejscu
  • zbuchtowana ziemia – kawałek ziemi, z którego została zdarta darń przez dziki
  • zestrzał – miejsce, w którym stało zwierzę w chwili przyjęcia kuli.
  • zierniki – oczy ptaków
  • złom – gałązka z drzewa iglastego wsadzana do pyska zwierząt ułożonych w pokocie

Ż[edytuj]

  • żmurek – lis o kasztanowym kolorze futra