Katla

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Katla
Ilustracja
Zdjęcie erupcji w 1918 roku
Państwo  Islandia
Położenie Vestur-Skaftafellssýsla
Pasmo Wyżyny Islandii
Wysokość 1490 m n.p.m.
Dane wulkanu
Rok erupcji 1918
Aktywność czynny
Położenie na mapie Islandii
Mapa lokalizacyjna Islandii
Katla
Katla
Ziemia63°38′N 19°03′W/63,633333 -19,050000
Położenie wulkanu

Katla – czynny wulkan (1490 m n.p.m.[1]) położony w południowej części Islandii, pod lodowcem Mýrdalsjökull.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Według legendy nazwa wulkanu Katla pochodzi od imienia czarownicy Katli, która rzuciła się do rozpadliny w lodowcu Mýrdalsjökull, kiedy miała być ujawniona zbrodnia, której się dopuściła[2]. Wkrótce potem miało dojść do ogromnej powodzi lodowcowej – za tę i kolejne powodzie okoliczni mieszkańcy winili czarownicę Katlę[2].

Żeńskie imię Katla to żeńska forma słowa kettil (pol. „dzbanek”)[3].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Wulkan położony jest w południowej części Islandii i znajduje się pod czapą właściwą lodowca Mýrdalsjökull[1]. Zbudowany jest z bazaltu, ryolitu i dacytu[1]. Podlodowcowa kaldera (10 x 14 km) sięga 750 m głębokości[1]. Najwyższy punkt jej krawędzi sięga 1380 m n.p.m. a samą krawędź przecinają w trzech miejscach lodowce wyprowadzające[1].

Wraz ze szpaltami wulkanicznymi na północ od kaldery Katla tworzy system wulkaniczny o długości 80 km[4]. Aktywność geotermalna wskazuje na płytkie położenie komory magmowej[4].

Obszar Katli leży na terenie utworzonego w 2011 roku Geoparku Katla[5][6].

Erupcje[edytuj | edytuj kod]

Katla jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanów Islandii[1]. Od momentu zasiedlenia Islandii (870), wybuchała ponad 20 razy[a], często powodując powodzie lodowcowe – jökulhlaup[7][8]. Średnio Katla wybuchała dwa razy na sto lat[9]. Powodzie lodowcowe z lat 1660, 1721 i 1755 były szczególnie potężne[9].

Większość erupcji miała miejsce w kalderze[1]. Potężne erupcje występowały również w szpalcie wulkanicznejEldgjá, która rozciąga się ok. 60 km na północny wschód od krawędzi lodowca w kierunku wulkanu Grímsvötn[1]. Wybuch Eldgjá z 934 roku spowodował strumień lawy o ok. 18 km³ – był to jeden z największych tego typu w okresie holocenu[1]. Erupcje Katli są jednymi z największych na Islandii pod względem wyrzucanego materiału piroklastycznego[1].

Ostatnia erupcja miała miejsce w 1918 roku[1]. 12 października 1918 roku ok. godz. 13:00 doszło do dużego trzęsienia ziemi, po którym nastąpiła powódź lodowcowa – jökulhlaup[9]. Erupcja trwała przez 1500 godzin, wyrzucając 0,5 km³ magmy bazaltowej i uwalniając 8 km³ wody i lodu[9]. Płynąca woda oderwała od lodowca bloki o średnicy 40–60 m, które zniosła do morza[9]. Powódź zalała ok. 370–400 km² sandru Mýrdalssandur, a prędkość zalewu szacowana jest na 10–15 m/s[9]. Naniesiony materiał utworzył pas nowego lądu pomiędzy Kötlutangi a Vik o szerokości 2 km[9].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Inne źródła podają, że Katla wybuchła przynajmniej 21 razy w ciągu ostatnich 1100 lat[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k Katla (ang.). W: Global Volcanism Program [on-line]. [dostęp 2018-11-28].
  2. a b Lilja Magnúsdóttir: Folk tale: The story of Katla the hag and her magic breeches (ang.). W: http://www.visitklaustur.is [on-line]. [dostęp 2018-11-28].
  3. Katla (ang.). W: www.nordicnames.de [on-line]. [dostęp 2018-11-28].
  4. a b c Katla (ang.). Catalogue of Icelandic Volcanoes. [dostęp 2018-11-28].
  5. Katla Geopark (ang.). W: Global Geoparks Network [on-line]. [dostęp 2018-11-28].
  6. UNESCO: KATLA UNESCO GLOBAL GEOPARK (Iceland) (ang.). [dostęp 2018-11-28].
  7. Anders Schomacker, Johannes Krüger, Kurt Kjaer. The Myrdalsjokull Ice Cap, Iceland: Glacial Processes, Sediments and Landforms of an Active Volcano. „Developments in Quaternary Science”, s. 1–4, 2009. 13. Elsevier. ISSN 1571-0866 (ang.). 
  8. Helgi Björnsson, Finnur Pálsson, Magnús T. Guðmundsson. Surface and bedrock topography of the Mýrdalsjökull ice cap, Iceland: The Katla caldera, eruption sites and routes of jökulhlaups. „Jökull”, s. 29–46, 2000. 49 (ang.). 
  9. a b c d e f g John L. Smellie, Benjamin R. Edwards: Glaciovolcanism on Earth and Mars. Cambridge University Press, 2016, s. 60–62. ISBN 978-1-107-03739-7. [dostęp 2018-11-28]. (ang.)