Nandu plamiste

Nandu plamiste
	Pterocnemia pennata
	(d’Orbigny, 1837)
	; Podgatunek nominatywny
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Nadrząd	ptaki paleognatyczne
Rząd	nandu
Rodzina	nandu
Rodzaj	Pterocnemia; G.R. Gray, 1871
Gatunek	nandu plamiste
Synonimy
	Rhea pennata d’Orbigny, 1837; Rhea darwini von Berlepsch & Stolzmann, 1906; Struthio darwinii Sternberg, 1869; Pterocnemia darwinii G.R. Gray, 1871; Pterocnemia tarapacensis Chubb, 1913;
	Rhea pennata d’Orbigny, 1837; Rhea darwini von Berlepsch & Stolzmann, 1906; Struthio darwinii Sternberg, 1869; Pterocnemia darwinii G.R. Gray, 1871; Pterocnemia tarapacensis Chubb, 1913;
Podgatunki
	P. p. garleppi Chubb, 1913; P. p. tarapacensis Chubb, 1913; P. p. pennata (d’Orbigny, 1837);
	P. p. garleppi Chubb, 1913; P. p. tarapacensis Chubb, 1913; P. p. pennata (d’Orbigny, 1837);
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Zasięg występowania
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Nandu plamiste^[10], nandu Darwina^[11] (Pterocnemia pennata) – gatunek dużego nielotnego ptaka z rodziny nandu (Rheidae). Występuje wyłącznie w Ameryce Południowej do wysokości 3500–4500 m n.p.m.^[12]^[8]

Systematyka

Po raz pierwszy opisany w 1837 roku przez d’Orbigny’ego pod nazwą Rhea pennata^[2]^[a]. Jako lokalizację holotypu autor wskazał Río Negro na południe od Buenos Aires w Argentynie^[2]. Takson ten, mimo że umieszczany jest w monotypowym rodzaju Pterocnemia, jest blisko spokrewniony z Rhea americana, z którym w warunkach hodowlanych dochodziło do przypadków krzyżowania się^[14]. Wyróżniono trzy podgatunki P. pennata^[b]. Ich status jest niepewny, takson tarapacensis być może powinien być traktowany jak odrębny gatunek, a garleppi jak jego podgatunek lub synonim^[8].

Występowanie

Takson ten zamieszkuje zależnie od podgatunku^[7]^[8]^[15]^[10]:

P. pennata garleppi – Peru, południowo-zachodnią Boliwię, północno-zachodnią Argentynę;
P. pennata tarapacensis – nandu andyjskie – północne Chile;
P. pennata pennata – nandu plamiste – południowe Chile i południową Argentynę, aż do Ziemi Ognistej.

Morfologia

Długość ciała 92,5–100 cm, masa ciała 15–25 kg^[8]. Samce większe i cięższe od samic^[12]. U samca podgatunku nominatywnego głowa, szyja i górne części ciała koloru płowo-brązowego. Pióra na plecach, w tylnej części ciała i skrzydłach z białymi, wyraźnymi plamami na końcach. Spód ciała białawy. Tęczówki i dziób brązowe^[8]. Nogi koloru szarawo-żółtawego. Ubarwienie samicy jest na ogół ciemniejsze niż u samca. Również białe plamy na piórach są mniejsze^[8]. Ubarwienie podgatunku tarapacensis jest bardziej szare niż u nominatywnego, głowa i szyja popielato-szara, górne części ciała rdzawo-brązowawe z wyraźnym szarawym odcieniem, białe plamy na końcówkach piór mniejsze. Podgatunek garleppi jest podobny do tarapacensis, ale głowa i szyja bardziej płowa, a górna część ciała bardziej szaro-brązowa^[8]. Pisklęta mają na grzbiecie dwa czarne, podłużne pasy^[12]. Osobniki młodociane są bardziej brązowe od dorosłych, bez białych plam na końcówkach piór^[8]. Typowe ubarwienie dorosłych uzyskują po 3–4 latach życia^[8].

Ekologia

Środowisko

W północnej części zasięgu występowania (podgatunki tarapacensis i garleppi) zasiedla punę, solniska, wyżynne torfowiska i wrzosowiska do wysokości 3500–4500 m n.p.m.^[8] W południowym rejonie występowania zasiedla półpustynne stepy z grupami krzewów i użytki zielone terenów zalewowych do wysokości 2000 m n.p.m.^[8] Młode rodzą się zazwyczaj w obszarach górskich bogatych w kostrzewę^[8]. Podczas badań przeprowadzonych w północno-zachodniej Patagonii zaobserwowano, że samce wybierają miejsce na gniazdo na obszarach podmokłych (tzw. mallín)^[16].

Tryb życia

Zazwyczaj występuje w stadach liczących 5–30 osobników^[8]^[17]. Często pasie się wspólnie z lamami andyjskimi (Lama glama), gwanako andyjskimi (Lama guanicoe) i wikuniami andyjskimi (Vicugna vicugna)^[8]. Gdy przebywają w mniejszych grupach, a także w bardziej zamkniętych obszarach i w miejscach, gdzie istnieje duże ryzyko zagrożenia ze strony drapieżników, są bardzo czujne^[18]. Nandu plamiste jest wszystkożerne. W jego diecie przeważa pokarm roślinny, a zwłaszcza trawy. Pokarm uzupełniany jest małymi zwierzętami, zwłaszcza owadami^[12]^[8].

Rozród

Sezon rozrodczy w północnej części zasięgu występowania przypada na wrzesień-styczeń, na lipiec w Río Negro i w listopadzie w skrajnie południowej części zasięgu występowania. Samce na początku sezonu lęgowego toczą walki o terytorium^[19]. Gniazdo budowane jest przez samca w płytkim zagłębieniu w ziemi. Pokryte jest suchą trawą lub gałązkami^[8]. W gnieździe znajduje się najczęściej 10–30 żółto-oliwkowych jaj o średnich wymiarach 127×87 mm złożonych przez kilka samic^[8]. Jaja wysiadywane są przez samca przez okres 30–44 (najczęściej 40) dni^[8]. W tym czasie samiec jest agresywny wobec wszystkich intruzów zbliżających się do gniazda, nawet samic z własnego stada^[19]. Samice składają wtedy jaja w pobliżu samca, które to samiec stara się przetoczyć do gniazda. Jaja, które są poza jego zasięgiem, gniją i przyciągają muchy, które służą mu oraz nowo wyklutym pisklętom za pokarm^[19]. Po wylęgnięciu młode znajdują się pod wyłączną opieką samca przez okres 6 miesięcy^[19]. Młode pozostają w grupach, dopóki nie osiągną dojrzałości płciowej w wieku 2–3 lat^[19]^[8]. W północnej Patagonii, gdzie ryzyko drapieżnictwa jest małe, zanotowano sukces lęgowy wynoszący 75%. Ponad 25% młodych przeżyło pierwszą zimę^[20].

Status i ochrona

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) został zaliczony do kategorii najmniejszej troski (LC – Least Concern). Podgatunek pennata opisywany jest jako lokalnie pospolity i jego populacja jest prawdopodobnie bardzo duża. Łączną liczebność populacji podgatunków tarapacensis i garleppi w latach 90. XX wieku szacowano na kilkaset osobników, lecz obecnie uważa się, że były to szacunki zaniżone. Według współczesnych, wstępnych oszacowań, ich liczebność zawiera się w przedziale 1000–2499 osobników dorosłych, choć nie wykluczone, że jest ich więcej. Trend liczebności populacji oceniany jest jako spadkowy^[9].

Głównym zagrożeniami dla tego gatunku są polowania dla mięsa i piór, wybieranie jaj oraz intensywne przekształcanie środowiska życia tych ptaków na pola uprawne, pastwiska dla bydła i osiedla ludzkie^[8].

Wpisany do załącznika I (P. pennata) i II (P. p. pennata) CITES^[21].

Uwagi

↑ Część źródeł jako datę pierwszego opisu błędnie podaje rok 1834, ale publikacja d’Orbigny’ego ukazała się drukiem w 1837 roku^[13].
↑ Zobacz w infoboksie.

Przypisy

↑ Pterocnemia pennata, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
↑ ^a ^b ^c A.A. d’Orbigny A.A., Voyage dans l’Amérique Méridionale, t. 2, Paris 1839–1843, s. 67, uwaga 2 (fr.).
↑ H. von Berlepsch & J.S. Stolzmann, 1906. Rapport sur les nouvelles collections ornithologiques faites au Pérou par M. Jean Kalinowski. Ornis, 13, s. 64, 130.
↑ Sternberg, 1869. Journal für Ornithologie, 17, s. 274.
↑ G.R. Gray, 1871. Hand-list of genera and species of birds: distinguishing those contained in the British Museum, 3, s. 2.
↑ C.C. Chubb C.C., Exhibition and description of two new forms of Rhea (Pterocnemia tarapacensis and P. t. garleppi), with a key to the genera and species of Rheas, „Bulletin of the British Ornithologists' Club”, 33 (193), London 1913, s. 79 (ang.).
↑ ^a ^b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2025-10-16]. (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u A. Folch, D.A. Christie, F. Jutglar, E.F.J. Garcia: Lesser Rhea (Pterocnemia pennata). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2014-05-16]. (ang.).
↑ ^a ^b BirdLife International, Rhea pennata, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2022 [dostęp 2025-10-16] (ang.).
↑ ^a ^b Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Rheidae Jameson, 1839 – nandu - Rheas (wersja: 2025-10-11). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2025-10-16].
↑ Busse i in. 1990 ↓, s. 368.
↑ ^a ^b ^c ^d E. Keller, prof. dr J.H. Reichholf, G. Steinbach i inni: Leksykon zwierząt: Ptaki. Cz. 1. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 18. ISBN 83-7227-891-1.
↑ E.C.E.C. Dickinson E.C.E.C., Conflicting options for the first available use of the name Rhea pennata d’Orbigny and the date to be used, „Zoological Bibliography”, 5 (9), 2019, s. 403–404 (ang.).
↑ Frédéric Delsuc, Mariella Superina, Guillermo Ferraris, Marie-Ka Tilak, Emmanuel J.P. Douzery. Molecular evidence for hybridisation between the two living species of South American ratites: potential conservation implications. „Conservation Genetics”. 8 (2), s. 503–507, 2007. (ang.).
↑ Lepage D.: Nandu plamiste (Rhea pennata) Orbigny, 1834. Avibase – Światowa baza danych ptaków. [dostęp 2020-08-15]. (ang.).
↑ Fernando R. Barri, Mónica B. Martella, Joaquín L. Navarro. Nest-site habitat selection by Lesser Rheas (Rhea pennata pennata) in northwestern Patagonia, Argentina. „Journal of Ornithology”. 150 (2), s. 511–514, 2009. DOI: 10.1007/s10336-009-0374-6. (ang.).
↑ Busse i in. 1990 ↓, s. 369.
↑ Fernando R. Barri, Nicolás Roldán, Joaquín L. Navarro, Mónica B. Martella. Effects of group size, habitat and hunting risk on vigilance and foraging behaviour in the Lesser Rhea (Rhea pennata pennata). „Emu”. 112 (1), s. 67–70, 2012. DOI: 10.1071/MU10090. (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e Alicia Ivory: Pterocnemia pennata Lesser Rhea. Animal Diversity Web, 1999. [dostęp 2025-10-16]. (ang.).
↑ Fernando R. Barri, Monica B. Martella, Joaquín L. Navarro. Reproductive success of wild Lesser Rheas (Pterocnemia -Rhea- pennata pennata) in north-western Patagonia, Argentina. „Journal of Ornithology”. 150 (1), s. 127–132, 2009. DOI: 10.1007/s10336-008-0327-5. (ang.).
↑ Appendices I, II and III. CITES. [dostęp 2014-05-19]. (ang.).

Bibliografia

Przemysław Busse (red.), Zygmunt Czarnecki, Andrzej Dyrcz, Maciej Gromadzki, Roman Hołyński, Alina Kowalska-Dyrcz, Jadwiga Machalska, Stanisław Manikowski, Bogumiła Olech: Ptaki. T. I. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.

Linki zewnętrzne

Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

[14] Część źródeł jako datę pierwszego opisu błędnie podaje rok 1834, ale publikacja d’Orbigny’ego ukazała się drukiem w 1837 roku^[13].

[a-16] Zobacz w infoboksie.

[itis-1] Pterocnemia pennata, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[autor-2] A.A. d’Orbigny A.A., Voyage dans l’Amérique Méridionale, t. 2, Paris 1839–1843, s. 67, uwaga 2 (fr.).

[syn2-3] H. von Berlepsch & J.S. Stolzmann, 1906. Rapport sur les nouvelles collections ornithologiques faites au Pérou par M. Jean Kalinowski. Ornis, 13, s. 64, 130.

[syn3-4] Sternberg, 1869. Journal für Ornithologie, 17, s. 274.

[syn1-5] G.R. Gray, 1871. Hand-list of genera and species of birds: distinguishing those contained in the British Museum, 3, s. 2.

[Chubb-6] C.C. Chubb C.C., Exhibition and description of two new forms of Rhea (Pterocnemia tarapacensis and P. t. garleppi), with a key to the genera and species of Rheas, „Bulletin of the British Ornithologists' Club”, 33 (193), London 1913, s. 79 (ang.).

[ioc-7] F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2025-10-16]. (ang.).

[hbwalive-8] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u A. Folch, D.A. Christie, F. Jutglar, E.F.J. Garcia: Lesser Rhea (Pterocnemia pennata). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2014-05-16]. (ang.).

[iucn-9] BirdLife International, Rhea pennata, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2022 [dostęp 2025-10-16] (ang.).

[eko-10] Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Rheidae Jameson, 1839 – nandu - Rheas (wersja: 2025-10-11). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2025-10-16].

[CITEREFBusseCzarneckiDyrczGromadzki1990368-11] Busse i in. 1990 ↓, s. 368.

[lz-12] E. Keller, prof. dr J.H. Reichholf, G. Steinbach i inni: Leksykon zwierząt: Ptaki. Cz. 1. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 18. ISBN 83-7227-891-1.

[Dickinson-13] E.C.E.C. Dickinson E.C.E.C., Conflicting options for the first available use of the name Rhea pennata d’Orbigny and the date to be used, „Zoological Bibliography”, 5 (9), 2019, s. 403–404 (ang.).

[cg8-15] Frédéric Delsuc, Mariella Superina, Guillermo Ferraris, Marie-Ka Tilak, Emmanuel J.P. Douzery. Molecular evidence for hybridisation between the two living species of South American ratites: potential conservation implications. „Conservation Genetics”. 8 (2), s. 503–507, 2007. (ang.).

[avibase-17] Lepage D.: Nandu plamiste (Rhea pennata) Orbigny, 1834. Avibase – Światowa baza danych ptaków. [dostęp 2020-08-15]. (ang.).

[jo150b-18] Fernando R. Barri, Mónica B. Martella, Joaquín L. Navarro. Nest-site habitat selection by Lesser Rheas (Rhea pennata pennata) in northwestern Patagonia, Argentina. „Journal of Ornithology”. 150 (2), s. 511–514, 2009. DOI: 10.1007/s10336-009-0374-6. (ang.).

[CITEREFBusseCzarneckiDyrczGromadzki1990369-19] Busse i in. 1990 ↓, s. 369.

[emu112-20] Fernando R. Barri, Nicolás Roldán, Joaquín L. Navarro, Mónica B. Martella. Effects of group size, habitat and hunting risk on vigilance and foraging behaviour in the Lesser Rhea (Rhea pennata pennata). „Emu”. 112 (1), s. 67–70, 2012. DOI: 10.1071/MU10090. (ang.).

[adw-21] Alicia Ivory: Pterocnemia pennata Lesser Rhea. Animal Diversity Web, 1999. [dostęp 2025-10-16]. (ang.).

[jo150a-22] Fernando R. Barri, Monica B. Martella, Joaquín L. Navarro. Reproductive success of wild Lesser Rheas (Pterocnemia -Rhea- pennata pennata) in north-western Patagonia, Argentina. „Journal of Ornithology”. 150 (1), s. 127–132, 2009. DOI: 10.1007/s10336-008-0327-5. (ang.).

[cites-23] Appendices I, II and III. CITES. [dostęp 2014-05-19]. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[a]

[14]

[b]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[13]