Parsęta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Parsęta
Ilustracja
Parsęta w okolicach Karlina
Kontynent Europa
Państwo  Polska
Rzeka
Długość 139 km
Powierzchnia zlewni 3151 km²
Źródło
Miejsce Parsęcko, Pojezierze Drawskie
Wysokość 137 m n.p.m.
Współrzędne 53°43′22,4″N 16°34′11,6″E/53,722900 16,569900
Ujście
Recypient Morze Bałtyckie
Miejsce Kołobrzeg
Współrzędne 54°11′18″N 15°33′04″E/54,188333 15,551111
Szlak
RiverIcon-Spring.svg 132 koło wsi Parsęcko
ok. 137 m n.p.m.
RiverIcon-AffluentL.svg Żegnica
RiverIcon-AffluentR.svg Kłuda
RiverIcon-AffluentL.svg Chwalimka
RiverIcon-AffluentL.svg Gęsia
RiverIcon-AffluentL.svg Perznica
RiverIcon-AffluentL.svg Rudy Rów (koło Zwartowa)
RiverIcon-AffluentL.svg Rudy Rów (koło Jagielnika)
RiverIcon-AffluentL.svg Brzeźniczka
RiverIcon-AffluentL.svg Dębnica
RiverIcon-AffluentL.svg Bukowa
RiverIcon-AffluentL.svg Mogilica
RiverIcon-AffluentR.svg Liśnica
RiverIcon-AffluentL.svg Stara Parsęta
RiverIcon-AffluentL.svg Topiel
RiverIcon-AffluentL.svg Pokrzywnica
RiverIcon-AffluentR.svg Radew
RiverIcon-AffluentR.svg Pysznica
RiverIcon-AffluentR.svg Olszynka
RiverIcon-AffluentL.svg Gościnka
RiverIcon-AffluentR.svg Nieciecza
RiverIcon-AffluentL.svg Kanał Drzewny
RiverIcon-AffluentR.svg Stramniczka
RiverIcon-estuary.svg 0 Morze Bałtyckie
Kołobrzeg
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
źródło
źródło
ujście
ujście
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
źródło
źródło
ujście
ujście

Parsęta (dawniej Prośnica, niem. Persante) – rzeka Pobrzeży Południowobałtyckich, w północno-zachodniej Polsce, w woj. zachodniopomorskim, o długości 139 km[1].

Dorzecze Parsęty obejmuje obszar 3151 km²[1].

Głównym dopływem rzeki (prawym) jest Radew, która uchodzi do Parsęty w Karlinie.

Przebieg rzeki[edytuj]

Parsęta z mostu pod Starym Dębnem
Ujście Parsęty do Bałtyku w Kołobrzegu
 Osobny artykuł: Dorzecze Parsęty.

Parsęta wypływa z okolic Parsęcka na terenie Pojezierza Drawskiego, około 7 km na północny zachód od Szczecinka. Zasilana innymi rzekami oraz potokami spływającymi z pojezierza płynie w kierunku północno-zachodnim do Białogardu. Tam wypływa z pojezierzy i meandrując płynie nadal w kierunku północno-zachodnim. Na 53 kilometrze w miejscowości Rościno znajduje się zapora spiętrzająca z elektrownią wodną. W okolicach miejscowości Pustary rzeka wpływa w Pobrzeże Koszalińskie i dość prostym, dolnym odcinkiem płynie do Kołobrzegu, gdzie uchodzi do Bałtyku.

Miasta położone nad Parsętą: Białogard, Karlino, Kołobrzeg.

Zagospodarowanie[edytuj]

Gospodarka rybacka[edytuj]

Administratorem wód Parsęty jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Szczecinie. Utworzył on obwód rybacki, obejmujący wody rzeki od źródeł do granicy wód śródlądowych z morskimi wodami wewnętrznymi. Do obwodu włączone są także wody dopływów Parsęty niestanowiących dwudziestu innych oddzielnych obwodów z wyłączeniem wód obiektów stawowych[2]. Gospodarzem obwodu Parsęty jest Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty w Karlinie.

Od 1997 roku na rzece odbywają się Otwarte Ogólnopolskie Zawody Spinningowe "Salmo Parsęty". Zawody są jednocześnie zakończeniem sezonu wędkarskiego połowu troci wędrownych i łososi, które właśnie rozpoczynają okres godowy[3].

Port[edytuj]

Kanał portowy w Kołobrzegu
Parsęta w Kołobrzegu

Od północno-zachodniej krawędzi mostu kolejowego w Kołobrzegu ulicy Solnej, ujściowy odcinek Parsęty został określony jako morskie wody wewnętrzne[4]. Przy ujściu rzeki zlokalizowany jest port morski Kołobrzeg, gdzie Parsęta wraz z Kanałem Drzewnym pełnią funkcję akwatorium i kanału wejściowego do portu. Przy nabrzeżach Parsęty cumują statki wodne.

Hydroenergetyka[edytuj]

Na 53,0 km rzeki pod Rościnem zbudowano małą elektrownię wodną, którą oddano do eksploatacji w 1936 r. Łączna moc elektrowni wynosi 418 kW[5].

We wsi Storkowo w 116,3 km biegu Parsęty zlokalizowana jest mała elektrownia wodna o mocy 20 kW[6].

Na stopniu wodnym w 121,2 km biegu rzeki w osadzie Pustkowie znajduje się mała elektrownia wodna wyposażona w turbinę typu Francisa oraz turbinę skrzydełkową, która ma łączna moc do 35 kW[7].

Ochrona przyrody[edytuj]

Siedliska doliny rzecznej Parsęty są objęte specjalnym obszarem ochrony siedlisk "Dorzecze Parsęty".

Ustanowiono obręb ochronny, gdzie zabrania się połowu oraz czynności szkodliwych dla ryb, a w szczególności naruszania urządzeń tarliskowych, dna zbiorników i roślinności wodnej, uprawiania sportów motorowodnych i urządzania kąpielisk – w okresie od 20 marca do 31 maja każdego roku. Obręb obejmuje odcinek Parsęty na długości 2830 m od punktu stanowiącego początek Kanału Drzewnego w rejonie miejscowości Budzistowo do mostu kolejowego w Kołobrzegu na ul. Solnej[8].

Na morskich wodach wewnętrznych rzeki Parsęty w granicach portu Kołobrzeg został ustanowiony okresowy obwód ochronny dla troci wędrownej i łososia, który obowiązuje od 15 września do 31 grudnia każdego roku. Wprowadzono ograniczenie w sportowym połowie ryb, polegające na zakazie połowu metodą spinningową na wodach portowych[9].

W ujściu rzeki Parsęty w półkolu zakreślonym promieniem długości 500 m w kierunku morza ze wschodniej głowicy wejścia do portu Kołobrzeg został ustanowiony stały obwód ochronny, gdzie obowiązuje zakaz połowu organizmów morskich[10].

W 1992 roku powołano Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty, zrzeszający 23 gminy w dorzeczu Parsęty i jego sąsiedztwie. Związek przyjął sobie za cel podejmowanie wspólnych przedsięwzięć w zakresie ochrony wód, ziemi, powietrza i krajobrazu oraz ukierunkowywanie rozwoju gospodarczego terenu swoich członków w oparciu o naturalne walory przyrodnicze i środowiskowe[11].

Zostało także powołane Towarzystwo Miłośników Parsęty, które wyznaczyło sobie za cel dążenie do zachowania dziewiczego charakteru Parsęty, naturalnych jej walorów oraz poprawy stanu czystości wody[12].

Jakość wód[edytuj]

Badania jakości wód Parsęty
Punkt pomiarowy Km rzeki Ocena elementów fizykochemicznych Ocena elementów biologicznych Potencjał/stan ekologiczny Ogólny stan wód Rok badań
m. Stary Chwalim 112,0 km poniżej stanu dobrego III klasa umiarkowany zły 2008[13]
Białogard 59,9 km II klasa III klasa umiarkowany zły 2008[13]
powyżej ujścia Radwii (m. Karlino) 45,0 km II klasa I klasa dobry dobry 2008[13]
m. Bardy 25,0 km II klasa III klasa umiarkowany 2010[14]
ujście do morza (m. Kołobrzeg) 2,0 km II klasa I klasa dobry dobry 2008[13]

Hydronimia[edytuj]

Parsęta wokół Białogardu na rycinie Lubinusa (1618)

Nazwa rzeki została odnotowana od XIII wieku: Parsandi 1159, Persandi 1179, Perszandi 1184, Persantam 1251, 1283 Persanta 1299 itd. W XVI i XVII wieku pojawiła się pisownia Parsante 1526, (1618), następnie w XIX wieku: Persanta 1880, Persanta, Prośnica 1887[15]. Na polskiej mapie wojskowej z 1937 r. podano polski egzonim Prośnica na oznaczenie rzeki[16]. Nazwę Parsęta wprowadzono urzędowo w 1948 roku, zastępując poprzednią niemiecką nazwę rzeki – Persante[17].

Nie wyjaśniono pochodzenia nazwy rzeki, jednak istnieje kilka hipotez. Najpierw przedstawiano ją jako iliryjską, później bałtycką. Badacze starych języków europejskich przyjmują formę wyjściową Persanta i wyprowadzają ją od indoeuropejskiego pierwiastka *pers– (pryskać) z właściwym hydronimii staroeuropejskiej formantem –anta[18]. Hipoteza słowiańska wywodzi nazwę rzeki od rzeczownika parsę (z fonetyką pomorską), prasłowiańskiego porsę (prosię), zaliczając ją do typu nazw odzwierzęcych (jak np. Bobrza od bóbr). Jednak żadna z hipotez nie wyjaśnia w sposób wyczerpujący etymonu nazwy i jej budowy słowotwórczej[19][15].

Szlak kajakowy[edytuj]

Parsęta jest szlakiem kajakowym. Na odcinku od Białogardu do Kołobrzegułatwym, dostępnym dla turystyki masowej. W odcinku górnym i środkowym (do Byszyna) jest to szlak miejscami bardzo trudny i uciążliwy – liczne zwalone drzewa, rozgałęzione wierzby, przewężenia, boczny nurt i gwałtowne zakręty. Konieczne są tu długie przenoski, w tym ponad 50-metrowe[20].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Rzeki. W: Raport o stanie środowiska w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2007. Szczecin: WIOŚ Szczecin, 2008-12-30, s. 59.
  2. Załącznik do Rozporządzenia Nr 7/2006 Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Szczecinie z dnia 13 grudnia 2006 (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2006 r. Nr 121, poz. 2528)
  3. Salmo Parsęty 2009. Kołobrzeski Serwis Informacyjny e-KG.pl, 2009-09-28. [dostęp 2010-02-16].
  4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. (Dz. U. z 2002 r. Nr 239, poz. 2035)
  5. Elektrownia wodna w Rościnie. Związek Powiatów Polskich. [dostęp 2010-01-27].
  6. Mała Elektrownia Wodna w miejscowości Storkowo, gm. Grzmiąca. W: Ogólnopolski Samorządowy Serwis Energii Odnawialnej [on-line]. Związek Powiatów Polskich. [dostęp 2011-08-10].
  7. Mała Elektrownia Wodna w miejscowości Pustkowie, gm. Grzmiąca. W: Ogólnopolski Samorządowy Serwis Energii Odnawialnej [on-line]. Związek Powiatów Polskich. [dostęp 2011-08-10].
  8. Uchwała Nr 292/14 Zarządu Województwa Zachodniopomorskiego z dnia 26 lutego 2014 r. ws. ustanowienia obrębów ochronnych (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2014 r., poz. 1379)
  9. Zarządzenie Nr 2/2001 Okręgowego Inspektora Rybołówstwa Morskiego w Słupsku z dnia 10 maja 2001 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2001 r. Nr 17, poz. 331)
  10. Zarządzenie Nr 1 Okręgowego Inspektora Rybołówstwa Morskiego w Słupsku z dnia 25 stycznia 2000 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2000 r. Nr 9, poz. 84)
  11. Statut Związku. Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty. [dostęp 2010-01-27].
  12. Statut. Towarzystwo Miłośników Parsęty. [dostęp 2010-03-03].
  13. a b c d Ocena jakości wód powierzchniowych w województwie zachodniopomorskim w roku 2008. WIOŚ Szczecin, 2009-07-14, s. 9.
  14. II Ocena stanu wód W: Stan środowiska w województwie zachodniopomorskim w roku 2010. WIOŚ Szczecin, 2012-01-04, s. 37
  15. a b Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 188. ISBN 83-01-13857-2.
  16. Arkusz 32 Kolberg (Kołobrzeg). Mapa operacyjna 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa: 1937
  17. Rozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 października 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1948 r. Nr 78, poz. 692, s. 22)
  18. Udolph 1990, Bednarczuk 1992
  19. Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich. Kraków: Universitas, 2001. ISBN 83-7052-597-0.
  20. Spływy kajakowe w dorzeczu Parsęty – Parsęta, Radew, folder, UM Karlino, 2012

Linki zewnętrzne[edytuj]