Potrzos (zwyczajny)

Potrzos (zwyczajny)
	Schoeniclus schoeniclus
	(Linnaeus, 1758)
	; Samiec i samica
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	wróblowe
Podrząd	śpiewające
Rodzina	trznadle
Rodzaj	Schoeniclus
Gatunek	potrzos (zwyczajny)
Synonimy
	Fringilla schoeniclus Linnaeus, 1758; Emberiza schoeniclus (Linnaeus, 1758);
	Fringilla schoeniclus Linnaeus, 1758; Emberiza schoeniclus (Linnaeus, 1758);
Podgatunki
	19 podgatunków – zobacz opis w tekście
	19 podgatunków – zobacz opis w tekście
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Zasięg występowania
	; w sezonie lęgowym występuje przez cały rok przeloty zimowiska
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Potrzos (zwyczajny)^[5] (Schoeniclus schoeniclus) – gatunek małego ptaka z rodziny trznadli (Emberizidae), zamieszkujący Europę i większą część środkowej i północnej Azji. W Polsce liczny ptak lęgowy niżu, lokalnie bardzo liczny^[6]. Gatunek wędrowny (przeloty III–IV i IX–XI), choć dość często zimuje, zwłaszcza na zachodzie Polski. Populacje południowoeuropejskie raczej osiadłe.

Systematyka

Część systematyków zalicza potrzosa do rodzaju Emberiza^[1]^[7]^[8]^[9]. Opisano prawie 40 podgatunków^[10], ale obecnie wyróżnia się ich 19^[1]^[7]^[8]^[9]:

S. schoeniclus lusitanica Steinbacher, 1930 – północno-zachodnia Hiszpania i Portugalia.
S. schoeniclus schoeniclus (Linnaeus, 1758) – potrzos (zwyczajny)^[5] – zachodnia, północna i północno-środkowa Europa do północnej części europejskiej Rosji.
S. schoeniclus passerina Pallas, 1771 – północno-zachodnia Syberia.
S. schoeniclus parvirostris Buturlin, 1910 – środkowa Syberia.
S. schoeniclus pyrrhulina (Swinhoe, 1876) – południowo-środkowa Syberia i północno-wschodnia Mongolia do Kamczatki, Wysp Kurylskich, północnej Japonii i północno-wschodnich Chin.
S. schoeniclus pallidior E. Hartert, 1904 – południowo-zachodnia Syberia i północny Kazachstan.
S. schoeniclus stresemanni Steinbacher, 1930 – wschodnia Austria, Węgry, północna Serbia i północno-zachodnia Rumunia.
S. schoeniclus ukrainae (Zarudny, 1917) – Mołdawia i Ukraina do centralnej części europejskiej Rosji.
S. schoeniclus incognita (Zarudny, 1917) – południowo-wschodnia część europejskiej Rosji do północno-zachodniego, środkowego i północno-wschodniego Kazachstanu.
S. schoeniclus witherbyi von Jordans, 1923 – Hiszpania (z wyjątkiem północno-zachodniej), południowa Francja, Sardynia, Baleary i Maroko.
S. schoeniclus intermedia Degland, 1849 – Włochy i wybrzeża Adriatyku do Albanii.
S. schoeniclus tschusii Reiser & Almásy, 1898 – Bułgaria, Rumunia i rejon północnego Morza Czarnego.
S. schoeniclus reiseri E. Hartert, 1904 – południowo-wschodnia Albania, północno-zachodnia Grecja, Macedonia oraz zachodnia i środkowa Turcja.
S. schoeniclus caspius (Ménétries, 1832) – potrzos ciemny^[5] – wschodnia Turcja, Kaukaz i północny Iran.
S. schoeniclus korejewi (Zarudny, 1907) – południowo-zachodni i wschodni Iran, południowy Turkmenistan.
S. schoeniclus pyrrhuloides Pallas, 1811 – potrzos grubodzioby^[5] – Kazachstan (zachodnia część do południowo-wschodniej).
S. schoeniclus harterti Sushkin, 1906 – wschodni Kazachstan do środkowej Mongolii i północno-zachodnich Chin.
S. schoeniclus centralasiae E. Hartert, 1904 – zachodnie Chiny.
S. schoeniclus zaidamensis Portenko, 1929 – zachodnio-środkowe Chiny.

Autorzy Handbook of the Birds of the World włączyli do tego gatunku także podgatunek minor^[10] z południowo-wschodniej Syberii i przyległej Mandżurii^[8], ale obecnie jest on traktowany jako podgatunek potrzosa popielatego (S. pallasi)^[7]^[8]^[9].

Morfologia

Wygląd: Wielkości wróbla. Samiec w upierzeniu godowym ma głowę czarną, biały wąs i czarne podgardle. Spód ciała biały z szarym paskowaniem po bokach i na piersi. Wierzch ciała rdzawobrązowy z ciemnymi paskami. Kuper szary, boki ogona białe. W szacie spoczynkowej głowa brązowa z pręgowaniem. Samice ubarwione podobnie, ale z pręgowaną jasnobrązową głową i jaśniejszym podgardlem.
Wymiary średnie: długość ciała 14–16,5 cm^[1]^[10]
rozpiętość skrzydeł ok. 21–27 cm
masa ciała 10–28 g (w środkowej Europie)^[1]^[10]

Głos

Śpiew samca nagrany w Anglii

Śpiew złożony z krótkich, jakby jąkających się dźwięków. Często śpiewa, siedząc na źdźble trzciny.

Ekologia

Krótki film przedstawiający śpiewające samce potrzosa

Biotop: Tereny wilgotne i podmokłe – trzcinowiska, turzycowiska, bagna, wilgotne łąki, czasem pola uprawne.
Gniazdo: Zawsze na ziemi w kępie gęstej roślinności, najczęściej turzycy lub u podstawy krzewu, bardzo dobrze ukryte.
Jaja: Lęgi od połowy maja do połowy czerwca. W lęgu 4–6 jaj o bardzo zróżnicowanym tle, o średnich wymiarach 20×15 mm.
Wysiadywanie, pisklęta: Od zniesienia ostatniego jaja trwa 12–14 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po 11–13 dniach.
Pożywienie: Przeważnie drobne owady zbierane z roślin, ale również nasiona traw i chwastów.

Status zagrożenia i ochrona

IUCN uznaje potrzosa za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2015 roku, zawiera się w przedziale 20–40 milionów dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy^[4].

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową^[11]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC)^[12]. Według szacunków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013–2018 populacja potrzosa na terenie kraju liczyła 437–513 tysięcy par lęgowych^[13].

Zobacz też

ptaki Polski

Przypisy

1 2 3 4 5 J.L.J.L. Copete J.L.J.L., D.A.D.A. Christie D.A.D.A., Reed Bunting (Emberiza schoeniclus), version 1.1, [w:] Birds of the World (red. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2021, DOI: 10.2173/bow.reebun.01.1 [dostęp 2026-06-10] (ang.).
↑ K.K. Linneusz K.K., Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, wyd. 10, t. 1, Holmiae 1758, s. 182 (łac.).
↑ Emberiza schoeniclus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2026-06-10] (ang.).
1 2 BirdLife International, Emberiza schoeniclus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2019, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-10] (ang.).
1 2 3 4 Systematyka i nazewnictwo polskie: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Emberizidae Vigors, 1825 - trznadle - Old world buntings (wersja: 2024-10-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-06-10].
↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 783. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km², a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km².
1 2 3 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-10] (ang.).
1 2 3 4 AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
1 2 3 Clements i inni, The eBird/Clements Checklist of Birds of the World: v2025 [online], 2025 [dostęp 2026-06-10] (ang.).
1 2 3 4 del Hoyo, J., Elliot, A. & Christie, D.A. (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 16. Tanagers to New World Blackbirds, Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 535, ISBN 978-84-96553-78-1 .
↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r. poz. 2183 (ISAP)).
↑ Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.

Linki zewnętrzne

Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

[botw-1] 1 2 3 4 5 J.L.J.L. Copete J.L.J.L., D.A.D.A. Christie D.A.D.A., Reed Bunting (Emberiza schoeniclus), version 1.1, [w:] Birds of the World (red. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2021, DOI: 10.2173/bow.reebun.01.1 [dostęp 2026-06-10] (ang.).

[oryg-2] K.K. Linneusz K.K., Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, wyd. 10, t. 1, Holmiae 1758, s. 182 (łac.).

[itis-3] Emberiza schoeniclus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2026-06-10] (ang.).

[iucn-4] 1 2 BirdLife International, Emberiza schoeniclus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2019, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-10] (ang.).

[mk-5] 1 2 3 4 Systematyka i nazewnictwo polskie: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Emberizidae Vigors, 1825 - trznadle - Old world buntings (wersja: 2024-10-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-06-10].

[6] Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 783. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km², a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km².

[ioc-7] 1 2 3 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-10] (ang.).

[avilist-8] 1 2 3 4 AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).

[clements-9] 1 2 3 Clements i inni, The eBird/Clements Checklist of Birds of the World: v2025 [online], 2025 [dostęp 2026-06-10] (ang.).

[HBW16-10] 1 2 3 4 del Hoyo, J., Elliot, A. & Christie, D.A. (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 16. Tanagers to New World Blackbirds, Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 535, ISBN 978-84-96553-78-1 .

[11] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r. poz. 2183 (ISAP)).

[clpp-12] Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.

[biuletyn2019-13] Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]