Prawa kardynalne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Prawa kardynalne – ustawy przeforsowane w latach 1767–1768 w Warszawie na sejmie, zwanym repninowskim[1]. Obejmowały podstawowe zasady ustroju demokracji szlacheckiej, gwarantujące szlachcie: wolną elekcję, utrzymanie liberum veto na sejmach, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi, nietykalność osobistą (neminem captivabimus), przywileje w sprawowaniu rządów oraz posiadania ziemi i władzy nad chłopstwem.

Zostały zagwarantowane przez Katarzynę II. Nawiązywały one duchem do artykułów henrykowskich i również miały charakter ustawy zasadniczej. Prawa te nie miały możliwości się zmienić – miały być stałe. Zapewniały one utrzymanie dawnego porządku rzeczy, na co przystała koalicja magnatów i "zwolenników polityki państw ościennych". Dzięki temu prawa uzyskały w 1768 gwarancję ze strony Rosji, zaś w 1775 wszystkich trzech mocarstw ościennych (Prusy, Austria i Rosja)[2]. W wyniku takiego przebiegu sprawy sąsiedzi Polski zdobyli możliwość wywierania wpływu na jej politykę wewnętrzną. Zostały uchylone przez Sejm Czteroletni, a przywrócone w 1793 przez sejm grodzieński.

Mianem praw kardynalnych określa się również zbiór podstawowych zasad ustrojowych sformułowanych już w wieku XVII. Ich przestrzeganie gwarantowało utrzymanie słynnej złotej wolności.

Sejm w 1768 uchwalił następujące prawa kardynalne i sprawy zaliczające się do materiae status, a więc możliwe do uchwalenia bądź zmiany jedynie przy jednogłośnym orzeczeniu sejmu:

Prawa kardynalne (niezmienne)[3][edytuj | edytuj kod]

  • Zasada wolnej elekcji
  • Zasada liberum veto ograniczona do materii status, dotychczasowe zrywanie sejmów zostało zniesione
  • Zasada Neminem Captivabimus – nietykalności osobistej szlachty
  • Prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi (zawiązywania konfederacji i rokoszu)
  • Wyłączne prawo dla szlachty do piastowania urzędów i posiadania ziemi
  • Niemal nieograniczona władza dziedziców nad chłopami (oprócz możliwości karania śmiercią zarezerwowanej odtąd dla sądu ziemskiego, grodzkiego, lub miejskiego; za zabójstwo chłopa dokonane złośliwie i nieprzypadkowo szlachcic nie zapłatą główszczyzny lecz utratą własnej głowy swojej karany w sądzie przyzwoitym być powinien - rozciągnięto na całą Rzeczpospolitą normy art. 1 rozdziału 12 Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588)
  • Unia z Litwą
  • Utrzymanie przywilejów Prus Królewskich
  • Zasada równości - Każdy szlachcic posiada równe prawo do dziedzictwa dóbr ziemskich, honorów, godności senatorskich, marszałkowskich i urzędów duchownych, świeckich, przywilejów na starostwa grodowe i niegrodowe. Równości tej nie umniejszają żadne tytuły.

Materiae status[4][edytuj | edytuj kod]

Materiae status (łac. materie państwowe) - prawa, które można było zmienić jedynie za zgodą wszystkich posłów na sejmie.

  • Zmienianie i podnoszenie podatków
  • Powiększanie wojska
  • Zawieranie przymierzy i umów handlowych
  • Wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju
  • Sprawy monetarne
  • Zmiany sposobu sejmowania i sejmikowania
  • Zwoływanie pospolitego ruszenia
  • Zmiany i tworzenie nowych urzędów
  • Nadawanie indygenatu

Inne sprawy zaliczono do spraw ekonomicznych decydowanych większością głosów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M. Dernałowicz, Portret Familii, PIW, Warszawa 1990, s. 208.
  2. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 297.
  3. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.
  4. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]