Królestwo Prus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Królestwo Prus
Königreich Preußen
1701–1918
Flaga
Herb Prus
Flaga Herb
Dewiza: (łac.) Suum cuique
(Każdemu swoje)
Hymn:
Preußenlied

(Pieśń Prus)
Położenie Prus
Królestwo Prus w 1870 r.
Język urzędowy

niemiecki

Stolica

Berlin

Ustrój polityczny

monarchia absolutna (1701-1849) monarchia konstytucyjna od 1849[1]

Typ państwa

królestwo

Pierwszy król

Fryderyk I

Ostatni król

Wilhelm II Hohenzollern

Szef rządu

premier Maximilian von Baden

Powierzchnia
 • całkowita


348 779,87 km²

Liczba ludności (1910)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia


34 472 509
98,8 osób/km²

Waluta

Reichsthaler (do 1750)
Thaler (1750-1857)
Vereinsthaler (1857-1871)
Goldmark (1871-1914)
Papiermark (od 1914)

Data powstania

przekształcenie z księstwa w królestwo
18 stycznia 1701

Data likwidacji

ogłoszenie Republiki Weimarskiej
9 listopada 1918

Religia dominująca

protestantyzm (luteranizm)

Mapa Prus

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – historyczne państwo rządzone przez dynastię Hohenzollernów, powstałe w 1701 roku w wyniku koronacji Fryderyka III na „króla w Prusach”. W latach 1815–1866 państwo członkowskie Związku Niemieckiego, w latach 1866–1871 Związku Północnoniemieckiego, w latach 1871–1918 Cesarstwa Niemieckiego. Król Prus był jednocześnie cesarzem niemieckim, a Prusy w Cesarstwie miały pozycję hegemoniczną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od 1618 roku Elektorat Brandenburgii (jako część Świętego Cesarstwa Rzymskiego) i Księstwo Pruskie (do 1657 lenno Królestwa Polskiego, następnie suwerenne państwo) były połączone unią personalną, związek ten określany jest nazwą Brandenburgia-Prusy[2].

Koronacja Fryderyka I Pruskiego w Królewcu

16 listopada 1700 cesarz Leopold I podpisał tzw. „traktat koronny”, zgodnie z którym zezwolił Fryderykowi III na podniesienie Prus Książęcych do rangi królestwa w zamian za udzielenie pomocy w wojnie o sukcesję hiszpańską[3]. Królestwo powstało 18 stycznia 1701, w momencie koronacji elektora brandenburskiego i księcia Prus Fryderyka III na „króla w Prusach” z rezydencją królewską w Berlinie[4]. Nie mógł on przyjąć tytułu króla Prus (gdyż ich część leżała w Królestwie Polskim), ani „króla Brandenburgii” (gdyż Brandenburgia formalnie pozostawała częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego)[5]. Koronacja miała miejsce w Królewcu, który był tradycyjną stolicą dotychczasowego Księstwa Pruskiego[4].

W maju 1715 roku Królestwo Prus dołączyło do III wojny północnej, stając po stronie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Danii, Saksonii, Rosji i Hanoweru[6]. Fryderyk I osobiście prowadził swoją 30-tysięczną armię podczas oblężenia Stralsundu, choć rzeczywiste dowództwo nad wojskiem powierzył Leopoldowi I, księciu Anhaltu-Dessau[6]. W wyniku pokoju w Nystad Prusy uzyskały wschodnią część Pomorza Szwedzkiego ze Szczecinem oraz wyspami Wolin i Uznam[7].

Fryderyk Wilhelm I swoje rządy poświęcił budowie potęgi militarnej i uzyskaniu niezależności finansowej przez Prusy[8]. Na przestrzeni 27 lat swojego panowania powiększył liczbę żołnierzy pruskich sił zbrojnych z 38 tysięcy w 1713 roku do 83 tysięcy w roku 1740, a także podwyższył ilość funduszy na prowadzenie wojen do 8 milionów talarów, czyniąc Prusy trzecią siłą militarną Europy – po Imperium Rosyjskim i Królestwie Francji[8].

W 1717 roku wprowadzono obowiązek szkolny oraz zastąpiono obowiązkową służbę wojskową arystokracji płaconym przez nią corocznie podatkiem[8]. W 1723 roku Fryderyk I Wilhelm scentralizował swoją administrację, a 10 lat później wprowadził system rekrutacji do wojska (system kantonalny, niem. Kantonsystem), zgodnie z którym połowę żołnierzy pruskich sił zbrojnych stanowili członkowie uboższych grup społecznych, powoływani przez kantony[8][9].

W 1740 roku, po objęciu władzy w państwie przez Fryderyka II wojska pruskie wkroczyły na Śląsk, będący częścią Monarchii Habsburskiej, wywołując tym samym wybuch I wojny śląskiej[10]. Na mocy pokoju wrocławskiego i traktatu berlińskiego Prusy zajęły większość ziem Śląska, poza księstwami cieszyńskim i opawskim, a także częścią księstwa karniowskiego[10].

W sierpniu 1744 roku wojska pruskie wkroczyły na terytorium Czech[11]. Po początkowych sukcesach i zdobyciu Pragi, Prusacy pod koniec 1744 roku musieli opuścić Pragę, a wojska austriackie na początku 1745 roku kontrolowały cały Górny Śląsk[12]. Wojskom Fryderyka II udało się zwyciężyć nad Austrią i Elektoratem Saksonii w bitwach pod Dobromierzem i Kesseldorf[12], zmuszając Sasów i Austriaków do podpisania pokoju drezdeńskiego[10].

W styczniu 1756 roku Fryderyk II, w efekcie prowadzonych wcześniej tajnych rozmów podpisał traktat z Wielką Brytanią, w którym zobowiązał się do nieatakowania Hanoweru w zamian za zapewnienie przez Brytyjczyków nieuczestnictwa wojsk rosyjskich w walce przeciwko Prusom[12]. Wobec ujawnienia paktu prusko-angielskiego, Francja związała się sojuszem wojskowym z Austrią[12]. W 1758 roku Prusy Wschodnie znalazły się pod okupacją rosyjską, która trwała do roku 1762[13]. Śmierć carycy w 1762 roku, nazywana „cudem domu brandenburskiego”, spowodowała jednak przywrócenie władzy Hohenzollernów[14] i podpisanie pokoju w Hubertusburgu w 1763 roku, przypieczętowującego włączenie znacznej części Śląska do Królestwa Prus[15].

Prusy uczestniczyły w roku 1772 roku w I rozbiorze Polski, w wyniku którego uzyskały 36 000 km2 w wyniku którego uzyskały obszar województw: chełmińskiego, malborskiego, pomorskiego oraz części inowrocławskiego i kaliskiego[16]. Fryderyk II przyjął wówczas tytuł króla Prus (niem. König von Preussen)[17]

W XVIII i XIX wieku Prusy stawały się najsilniejszym państwem Rzeszy, rywalizując otwarcie z Habsburgami, zgodnie z doktryną polityczną ukutą przez Fryderyka Wielkiego. Uczestnicząc w wojnie o sukcesję austriacką Fryderyk odebrał Austrii bogaty Śląsk. Dzięki poparciu cesarza rosyjskiego Piotra III udaremnił plan rozbioru Prus podczas wojny siedmioletniej, a następnie aktywnie sprzeciwiał się próbom wzmocnienia władzy centralnej (cesarskiej) i pozycji Austrii w Rzeszy. Rozbiory Polski w II połowie XVIII wieku przyniosły Prusom znaczne nabytki terytorialne i wzrost siły politycznej i militarnej. Po krótkotrwałym kryzysie w czasie wojen napoleońskich Prusy odzyskały siłę i zajęły pozycję mocarstwową w Europie. Na kongresie wiedeńskim otrzymały bogate i uprzemysłowione regiony Nadrenii i Westfalii oraz część ziem Królestwa Saksonii (była to rekompensata za utratę części ziem polskich na rzecz Rosji). Po pokonaniu Austrii w 1866 i zwycięstwie nad Francją w 1871 kierowane przez Ottona von Bismarcka Prusy doprowadziły do zjednoczenia Niemiec (bez udziału Austrii) i powstania Cesarstwa Niemieckiego. Proklamowano je w sali lustrzanej pałacu w Wersalu 18 stycznia 1871, w rocznicę koronacji pierwszego pruskiego króla. Jednocześnie do Prus anektowano sprzyjające Austrii Królestwo Hanoweru, Księstwo Szlezwiku, Księstwo Holsztynu, Księstwo Nassau, Elektorat Hesji i Wolne Miasto Frankfurt, a zaniechano aneksji Czech (które pozostały w Austrii). Utworzone w 1871 Cesarstwo Niemieckie było monarchią konstytucyjną – federacyjnym związkiem państw niemieckich pod hegemonią Prus, z instytucjami związkowymi (Reichstag, Bundesrat, Sąd Najwyższy Rzeszy). Król pruski sprawował jednocześnie władzę cesarza niemieckiego.

Klęska militarna Cesarstwa w I wojnie światowej na jesieni 1918 doprowadziła do upadku monarchii – w obliczu rewolucji Wilhelm II uciekł do Holandii i ogłoszono jego abdykację, a zebrane 6 lutego 1919 ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe ogłosiło powstanie Republiki Weimarskiej. Prusy stały się krajem związkowym o ustroju republikańskim i demokratycznym, „Freistaat Preußen”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lech Trzeciakowski, Posłowie polscy w Berlinie 1848-1928, Warszawa 2003, s. 60.
  2. Prusy Książęce, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2023-09-18].
  3. Neue Kriege und ein neuer König, preussen-im-rheinland.de [dostęp 2023-09-18] (niem.).
  4. a b The royal capital, berlin.de, 6 grudnia 2018 [dostęp 2023-09-18] (ang.).
  5. Richard Cavendish, The Kingdom of Prussia is Founded, historytoday.com, 1 stycznia 2001 [dostęp 2023-09-18] (ang.).
  6. a b Berthold Seewald, Nordischer Krieg: Preußens König vertrieb die Schweden von Rügen, welt.de, 15 listopada 2018 [dostęp 2023-09-18] (niem.).
  7. Zbigniew Anusik, W cieniu rosyjskiego imperium. Zarys dziejów wenętrznych i polityki zagranicznej Szwecji w latach 1718-1751, dspace.uni.lodz.pl, 2000 [dostęp 2023-09-18] (pol.).
  8. a b c d Frederick William I, britannica.com, 10 sierpnia 2023 [dostęp 2023-09-18] (ang.).
  9. kantonalny system, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2023-09-18].
  10. a b c wojny śląskie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2023-09-19].
  11. Frederick II, britannica.com, 13 sierpnia 2023 [dostęp 2023-09-19] (ang.).
  12. a b c d Jakub Grudniewski, Hanna Grudniewska, Pszczyna w okresie wojen śląskich (1740—1763) — zarys dziejów, „Wieki Stare i Nowe”, 17, 2022, s. 1–17, ISSN 2353-9739 [dostęp 2023-09-19] (pol.).
  13. Ostpreußen, ome-lexikon.uni-oldenburg.de [dostęp 2023-09-19] (niem.).
  14. Adam Hlebowicz: Kaliningrad bez wizy. Gdansk: Oskar, 2012, s. 144. ISBN 978-83-63709-17-4.
  15. hubertusburski pokój, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2023-09-19].
  16. Agnieszka Izdebska i inni red., Historia: vademecum, Teraz Matura 2020, Warszawa: Nowa Era, 2015, s. 311, ISBN 978-83-267-2443-5 [dostęp 2023-12-26] (pol.).
  17. Könige von Preußen, stadtmuseum-cottbus.de [dostęp 2023-12-26] (niem.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]