Pregoła

Pregoła
	; Pregoła przepływająca przez Gwardiejsk
Kontynent	Europa
Państwo	Rosja
Obwód	królewiecki
	Rzeka
Długość	123 km
Powierzchnia zlewni	15,5 tys. km²
Średni przepływ	90 m³/s
	Źródło
Miejsce	Instrucz, Węgorapa
Współrzędne	54°38′53″N 21°47′32″E/54,648056 21,792222
	Ujście
Recypient	Zalew Wiślany
Współrzędne	54°41′21″N 20°22′28″E/54,689167 20,374444
	Położenie na mapie obwodu królewieckiego źródło ujście
	Położenie na mapie Rosji źródło ujście
	Hasło w Wikisłowniku

Pregoła (ros. Преголя, Priegolja, niem. Pregel, lit. Prieglius, łac. Vatrulia) – rzeka w rosyjskim obwodzie królewieckim, główna rzeka krainy historycznej Prusy^[1].

Pregoła powstaje z połączenia rzek Węgorapy i Instruczy w okolicach Wystruci (Czerniachowsk). Głównym jej dopływem jest Łyna. Uchodzi do Zalewu Wiślanego^[2].

Jest najdłuższą rzeką obwodu królewieckiego i w całości przepływa w jego granicach. Jest żeglowna na całej długości.

Miasta

Nad Pregołą leżą Wystruć (Czerniachowsk), Welawa (Znamiensk), Tapiewo (Gwardiejsk) i Królewiec^[3].

Historia

Z Pregołą identyfikuje się wymienioną w II wieku przez Klaudiusza Ptolemeusza rzekę Chronos^[4]. Od czasów gockich rzekę nazywano Skara. Nazwa ta była pamiętana jeszcze w XVI wieku^[5].

W XIII wieku rzeka znana była jako Lipsa lub Lipca (łac. Lipza). Liber Census Daniae, spis podatkowy duńskiego króla Waldemara II z lat 1210-1231, określa ją jako Lipz^[6]. Nazwę tę (Lipza) wymienia legat papieski Wilhelm z Modeny obok nazwy Pregoła w dokumencie z 1243 dzielącym Prusy na diecezje^[7]. Z nazwą tą zwiazana była też osada portowa położona w pobliżu jej ujścia (Lipza, Lipzce, wzmianka w 1246 roku), gdzie mieszczanie z Lubeki planowali założyć miasto^[8]. Prawdopodobnie znajdowała się w miejscu późniejszej dzielnicy Królewca o nazwie Lipnik (Nowe Miasto, niem. Löbenicht).

Równocześnie od XIII wieku używano nazwy Pregoła (Pregel) która przetrwała do dziś. Podaje się różną etymologię, między innymi od pruskich form Preigara lub Preigile. Wilhem z Modeny w 1243 używa formy flumen Pregore. Z nazwą tą związany był też gród Pregoła (Preghore castrum) położony u jej ujścia w ziemi Sambów, który kontrolowali Pomorzanie. W 1210 roku duński król Waldemar II nakazał pomorskiemu księciu Mściwojowi I przekazać go wraz z grodem Zantyr na potrzeby misyjne biskupa Chrystiana z Oliwy^[9].

W 1255 roku u ujścia Pregoły, na miejscu pruskiej osady Tuwangste, zostało założone przez zakon krzyżacki miasto Królewiec (niem. Königsberg, łac. Mons Regius, Regiomontium). W 1300 roku Królewiec powiększył się o Nowe Miasto, założone w pobliżu wsi Lipnik. W 1322 zakon przekazał miastu wyspę Knipawa, gdzie powstała trzecia część Królewca. Była ona też znana pod nazwą Pregelmünde (Pregołoujście).

W 1265 na miejscu pruskiego grodu Krzyżacy założyli Tapiewo. Zaś w XIV wieku powstały nadrzeczne miasta w głębi Prus: Welawa i Wystruć.

Królewiec był w czasach krzyżackich głównym miastem Prus Dolnych, ważnym portem i siedzibą marszałka zakonu. Po wojnie trzynastoletniej stał się stolicą Prus Zakonnych, a po 1525 Prus Książęcych.

Do czasu wybudowania linii kolejowej Królewiec-Wystruć Pregoła, połączona z innymi rzekami bezpośrednio lub przez kanały, miała duże znaczenie transportowe.

Polską nazwę Pregoła zatwierdzono urzędowo w 1949 roku^[10].

Ciekawostka

Zagadnienie mostów królewieckich sformułowane przez Leonharda Eulera dotyczy siedmiu mostów przerzuconych nad Pregołą w Królewcu.

Zobacz też

rzeki Europy

Przypisy

↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.
↑ Pregoła, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-05-10] .
↑ egzonim wariantowy przyjęty na 79. posiedzeniu KSNG. [dostęp 2013-07-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-07)].
↑ JerzyJ. Kolendo JerzyJ., Roman acquaintance with the south-east Baltic coast. The Karbones of Ptolemy. In: Barbaricum 2 (1992), s 186–190, 1992 .
↑ Legendarne dzieje Prusów [online], ziemialubawska.blogspot.com [dostęp 2025-08-24] .
↑ Rafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009, str. 204–205
↑ RomanR. Bodański RomanR., Początki hierarchii kościelnej w Prusach (1206-1255) Studia Warmińskie. XVIII l, 1981 .
↑ TeodorT. Narbutt TeodorT., Dzieje starożytne narodu litewskiego, tom III, 1835–1841 .
↑ MariuszM. Bizewski MariuszM., Hołd lenny Mściwoja I złożony Danii w 1210 r. Próba rekonstrukcji epizodu z dziejów panowania pierwszych Sobiesławiców, Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 23, 2019 .
↑ M.P. z 1949 r. nr 17, poz. 225, s. 3

Linki zewnętrzne

Pregoła, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 32 .
Pregoła, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 740 .

[1] Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.

[2] Pregoła, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-05-10] .

[3] zonim wariantowy przyjęty na 79. posiedzeniu KSNG. [dostęp 2013-07-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-07)].

[4] JerzyJ. Kolendo JerzyJ., Roman acquaintance with the south-east Baltic coast. The Karbones of Ptolemy. In: Barbaricum 2 (1992), s 186–190, 1992 .

[5] Legendarne dzieje Prusów [online], ziemialubawska.blogspot.com [dostęp 2025-08-24] .

[6] Rafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009, str. 204–205

[7] RomanR. Bodański RomanR., Początki hierarchii kościelnej w Prusach (1206-1255) Studia Warmińskie. XVIII l, 1981 .

[8] TeodorT. Narbutt TeodorT., Dzieje starożytne narodu litewskiego, tom III, 1835–1841 .

[9] MariuszM. Bizewski MariuszM., Hołd lenny Mściwoja I złożony Danii w 1210 r. Próba rekonstrukcji epizodu z dziejów panowania pierwszych Sobiesławiców, Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 23, 2019 .

[10] M.P. z 1949 r. nr 17, poz. 225, s. 3

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]