Rzeżucha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rodzaju rzeżucha (Cardamine). Zobacz też: artykuł o pieprzycy siewnej potocznie zwanej także rzeżuchą.
Rzeżucha
Rzeżucha: zdjęcie
Rzeżucha łąkowa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj rzeżucha
Nazwa systematyczna
Cardamine L.
Sp. Pl. 654. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
C. pratensis Linnaeus[2]

Rzeżucha (Cardamine L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych. Należy do niego ok. 200 gatunków szeroko rozprzestrzenionych na kuli ziemskiej, zwłaszcza na półkuli północnej[3]. Do rodzimej flory polskiej należy 9 gatunków w wąskim ujęciu rodzaju i 12 po włączeniu tu rodzaju żywiec (Dentaria)[4]. Rośliny tu zaliczane występują na siedliskach wilgotnych, zarówno łąkowych jak i leśnych. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne[3].

Zwyczajowa nazwa "rzeżucha" w języku polskim stosowana jest także w odniesieniu do spożywanych jako warzywo siewek pieprzycy siewnej (Lepidium sativum)[5].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Rodzaj rozprzestrzeniony na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, przy czym zdecydowana większość gatunków występuje na półkuli północnej[6]. Centrum zróżnicowania jest Daleki Wschód i Himalaje, gdzie występuje 70 gatunków[7]. W Europie rośnie 36 gatunków[3], w Ameryce Północnej – 39[8]. Gatunki występujące na półkuli południowej (Ameryka Południowa, Australia, Nowa Zelandia) spotykane są tam na obszarach górskich[6].

Na obszarze Polski występuje naturalnie 9 gatunków tradycyjnie zaliczanych do rodzaju rzeżucha (Cardamine) oraz 4 gatunki dawniej zaliczane do rodzaju żywiec (Dentaria), współcześnie włączane do rodzaju Cardamine[4].

Gatunki we florze Polski[4]

Podawany jest z Polski także gatunek pochodzenia mieszańcowego – Cardamine × ambigua O.E.Schulz (mieszaniec rzeżuchy łąkowej i gorzkiej)[5]. Wymieniany w randze gatunku takson jako C. dentata Schult. lub C. palustris (Wimm. et Grab.) Peterm.[5] stanowi według The Plant List synonim podgatunku rzeżuchy łąkowej – C. pratensis subsp. paludosa (Knaf) Celak.[10]

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Rośliny zielne osiągające do 70 cm wysokości[3]. Z łodygą nierozgałęzioną lub rozgałęzioną, prosto wzniesioną, podnoszącą się lub płożącą[8]. Pędy owłosione (włoski pojedyncze, proste) lub nagie[11]. Byliny z kłączami (w sekcji Dentaria podziemnymi, u pozostałych – naziemnymi[3]) lub bulwami (u C. bulbifera także z bulwkami w kątach liści)[11].
Liście
Zwykle odziomkowe i łodygowe, rzadko tylko odziomkowe i łodyga bezlistna. Odziomkowe ogonkowe, łodygowe ogonkowe lub siedzące z nasadą czasem uszkowatą lub strzałkowatą. Na łodydze liście wyrastają skrętolegle, rzadko są naprzeciwległe lub okółkowe[11]. Blaszka pojedyncza lub złożona, przy czym może być trójlistkowa i podzielona pierzasto lub dłoniasto[3]. Blaszka całobrzega, ząbkowana lub w różny sposób wcinana[11].
Kwiaty
Zebrane w grono proste lub złożone, czasem baldachogrono. Kwiatostan wydłuża się podczas owocowania. Kwiaty rzadko wsparte są przysadkami[11]. Działki kielicha 4, zwykle prosto wzniesione, rzadziej rozpostarte[8], jajowate lub lancetowate, często błoniasto obrzeżone. U części gatunków boczne działki są woreczkowato rozdęte u nasady. Płatki korony 4, białe, różowe lub fioletowe, rzadko zredukowane i niewykształcone. Kształt płatków zróżnicowany – od lancetowatego do szerokojajowatego[11], u nasady zwężone[3], u części gatunków wyraźnie obecny jest paznokieć. Pręcików 6, z czego cztery dłuższe, u niektórych gatunków tylko cztery pręciki, u nasady z miodnikami. Pylniki jajowate do równowąskich, na szczycie zaokrąglone. W górnej zalążni od 4 do 50 zalążków. Szyjka słupka wyraźna, choć krótka[3], rzadziej zredukowana, znamię główkowate[11].
Owoce
Wielonasienne[3], równowąskie lub wąskolancetowate łuszczyny, nagie, bez żyłek. Nasiona spłaszczone, zwykle nieoskrzydlone, rzadko ze skrzydełkiem. Łupina nasienna gładka, drobno siateczkowata lub pomarszczona[11].

Biologia[edytuj]

Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny[8]. Kwiaty zapylane są przez owady, występuje też samopylność[3]. Podstawowa haploidalna liczba chromosomów x= 7, 8[8].

Systematyka[edytuj]

Przez długi czas popularne było wąskie ujęcie rodzaju zaproponowane przez Karola Linneusza w 1753/54, a nie rozszerzone poprzez przyłączenie rodzaju Dentaria, zaproponowane przez Heinricha J.N. von Crantza w 1769[12]. W 1903 wydana została monografia poświęcona rodzajowi napisana przez Otto E. Schulza (zawierała klasyfikację 116 znanych wówczas rodzajów)[13]. Schulz wyróżnił w obrębie rodzaju 13 sekcji z największą Cardamine (=Eucardamine O.E. Schulz) liczącą 60 gatunków. 6 spośród pozostałych sekcji było monotypowych. W szerszym ujęciu rodzaju wyróżniane były także sekcje Dentaria i Eutreptophyllum, przez większość botaników wyodrębniane w rodzaj żywiec (Dentaria). Klasyfikacja ta została skrytykowana w 1988 jako sztuczna, oparta na niewielkim zestawie cech. W nowym ujęciu, potwierdzanym następnie w badaniach filogenetycznych, włączono do rodzaju Cardamine grupę gatunków stanowiących podrodzaj Dentaria[14].

Rodzaj jest bardzo trudny do klasyfikacji ze względu na bardzo złożoną historię ewolucyjną (w tym z powtarzającymi się krzyżowaniami między gatunkami ancestralnymi, tak że w efekcie drzewo filogenetyczne rodzaju ma postać sieci – jest retikularne), a poza tym wielkie zróżnicowanie morfologiczne i kariotypów (znaczny udział poliploidów)[7]. Badania molekularne potwierdzają gwałtowną i niedawną specjację w obrębie tego rodzaju, w tym związaną z licznymi, długodystansowymi kolonizacjami odległych części świata[15].

Rodzaj zaliczany jest wraz z ośmioma innymi do plemienia Cardamineae[16].

Synonimy[17][11]

Dentaria L., Dracamine Nieuwl., Heterocarpus Phil., Iti Garn.-Jones & P. N. Johnson, Loxostemon Hook. f. & Thomson, Porphyrocodon Hook. f., Sphaerotorrhiza (O. E. Schulz) Khokhrjakov.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z plemienia Cardamineae[18], z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), z rzędu kapustowców (Brassicales) należącego do kladu różowych[1].

Pozycja w systemie Reveala 1993–1999

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Takht.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Cardamineae Dumort., podplemię Cardamininae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj rzeżucha (Cardamine L.)[19].

Cardamine asarifolia
Cardamine bulbosa
Cardamine concatenata
Cardamine diphylla
Cardamine enneaphyllos
Cardamine nuttallii
Cardamine quinquefolia
Cardamine raphanifolia
Wykaz gatunków[20][21]


Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001- .... [dostęp 2010-05-13].
  2. a b Cardamine. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2016-02-17].
  3. a b c d e f g h i j Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 166. ISBN 0333748905.
  4. a b c Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. a b c Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  6. a b Andreas Franzke, Katrin Pollmann, Walter Bleeker, Ralf Kohrt and Herbert Hurka. Molecular Systematics of Cardamine and Allied Genera (Brassicaceae): ITS and Non-Coding Chloroplast DNA. „Folia Geobotanica”. 33, 3, s. 225-240, 1998. 
  7. a b Judita Lihová, Karol Marhold, Hiroshi Kudoh, Marcus A. Koch. Worldwide phylogeny and biogeography of Cardamine flexuosa (Brassicaceae) and its relatives. „American Journal of Botany”. 93, 8, s. 1206-1221, 2006. DOI: 10.3732/ajb.93.8.1206. 
  8. a b c d e Ihsan A. Al-Shehbaz, Karol Marhold, Judita Lihová: Cardamine Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-17].
  9. Cardamine matthioli Moretti. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-02-17].
  10. Cardamine dentata Schult.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-02-17].
  11. a b c d e f g h i Cardamine Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-17].
  12. Karbir Singh Khatri. Studies in the Caucasian Species of Cardamine L. (Cruciferae). „Phyton”. 28, 1, s. 55-80, 1988. 
  13. Schulz, O. E. 1903. Monographie der Gattung Cardamine. Bot. Jahrb. Syst. 32: 280-623
  14. Al-Shehbaz, Ihsan. The genera of Arabideae (Cruciferae; Brassicaceae) in the southeastern United States. „Journal of the Arnold Arboretum”. 69, s. 85-166, 1988. 
  15. Tor Carlsen, Walter Bleeker, Herbert Hurka, Reidar Elven, Christian Brochmann. Biogeography and Phylogeny of Cardamine (Brassicaceae). „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 96, 2, s. 215-236, 2009. DOI: 10.3417/2007047. 
  16. Renate Schmidt, Ian Bancroft: Genetics and Genomics of the Brassicaceae. Springer Science & Business Media, 2010, s. 9. ISBN 1441971181.
  17. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  18. Genus: Cardamine L. (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 2010-06-26].
  19. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Cardamine (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-22].
  20. Cardamine. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-02-17].
  21. Nazwy polskie według Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 46-47. ISBN 978-83-925110-5-2.