Skala (muzyka)
Skala – szereg dźwięków ułożonych według stałego schematu[1]. Kolejne dźwięki skali oznacza się cyframi rzymskimi, tworząc stopnie. Zależnie od rodzaju skali, każdy stopień pełni inną funkcję. Skale mogą być budowane w kierunku wznoszącym (od najniższego dźwięku do najwyższego) lub opadającym (od najwyższego do najniższego).
Skalą jest także zakres dźwięków danego instrumentu lub głosu ludzkiego.
Najstarsze skale muzyczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/A_minor_pentatonic_scale.svg/400px-A_minor_pentatonic_scale.svg.png)
Obserwując pieśni ludów pierwotnych oraz najstarsze zabytki muzyki ludowej można założyć, że muzyka pierwotna opierała się na skalach dwu- lub trzydźwiękowych. Stare kultury azjatyckie (Chiny, Japonia) wypracowały skalę pięciostopniową - pentatonikę. Występuje ona również w europejskiej muzyce ludowej. Skale takie sporadycznie są używane również w artystycznej muzyce europejskiej, gdy kompozytorowi zależy na stylistyce orientalnej. W Etiudzie Ges-dur z op. 10 Fryderyka Chopina występuje redukcja skali durowej do pentatoniki, wynikająca z założeń technicznych (etiuda napisana została na czarne klawisze). Na pentatonice opiera się także wiele utworów współczesnej muzyki rozrywkowej – bardzo chętnie jest stosowana w bluesie, skąd przeszła do kolejnych powstających gatunków.
Starożytne skale greckie
[edytuj | edytuj kod]Nazywane też starogreckimi.
Antyczna kultura muzyczna wykształciła system skal siedmiostopniowych, których nazwy pochodzą od plemion greckich. W systemie skal greckich były trzy główne skale, z których każda posiadała dwie poboczne (poprzedzone przedrostkami hyper- i hypo-). Przedrostki hyper [gr. nad] oraz hypo [gr. pod] dodawane do nazw skal starogreckich, oznaczały skale położone o kwintę (pięć stopni) wyżej i o kwintę niżej. Skale greckie budowano w kierunku opadającym.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/C_dorian.png/400px-C_dorian.png)
Skale greckie:
- skala dorycka
- skala hyperdorycka (miksolidyjska)
- skala hypodorycka (eolska)
- skala frygijska
- skala hyperfrygijska (lokrycka)
- skala hypofrygijska (jońska)
Skale kościelne
[edytuj | edytuj kod]Nazywane inaczej średniowiecznymi lub modalnymi. Są to siedmiostopniowe skale powstałe w średniowieczu. Budowę tetrachordową oraz nazwy wzięły od skal greckich. Budowane były od dźwięku najniższego do najwyższego.
- skala dorycka kościelna (authentus protus)
- skala hypodorycka kościelna (plagius proti)
- skala frygijska kościelna (authentus deuterus)
- skala hypofrygijska kościelna (plagius deuteri)
- skala lidyjska kościelna (authentus tritus)
- skala hypolidyjska kościelna (plagius triti)
- skala miksolidyjska kościelna (authentus tetrardus)
- skala hypomiksolidyjska kościelna (plagius tetrardi)
W okresie renesansu wprowadzono 4 dodatkowe skale:
Skale współczesne
[edytuj | edytuj kod]Współczesne skale muzyczne oparte na systemie temperowanym wykształciły się w okresie baroku (XVII/XVIII wiek). Powstały wtedy siedmiostopniowe skale durowa i molowa, na których opiera się system tonalny z 24 tonacjami (12 dur i 12 moll) ułożonymi w kole kwintowym. Na przełomie XIX/XX wieku wykształciły się skale pozbawione ośrodka tonalnego: sześciostopniowa skala całotonowa oraz skala dwunastostopniowa (dodekafoniczna).
Inne skale
[edytuj | edytuj kod]W polskiej muzyce ludowej można spotkać następujące skale:
Istnieje też na przykład:
Nie wyliczono tu bardzo wielu skal muzycznych, zarówno występujących w europejskiej muzyce ludowej, jak i w muzyce ludów pozaeuropejskich.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Skale orientalne
- Skale orientalne c.d. – opis wielu skal muzyczny pominiętych tutaj (autor stosuje angielskie nazewnictwo dla poszczególnych dźwięków, tak więc litera B oznacza dźwięk h, zaś Bb oznacza dźwięk b).
- Skale muzyczne – inne skale; nazwy dźwięków enharmonicznych są traktowane zamiennie (zamiast dźwięków obniżonych bemolem podawane są dźwięki enharmoniczne podwyższone krzyżykiem, co może być mylące, np. zamiast es jest dis, zamiast as jest gis).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wesołowski 1986 ↓, s. 83.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Franciszek Wesołowski: Zasady muzyki. Kraków: PWN, 1986, s. 83–84, 101–111, 139–146. ISBN 83-224-0250-3. (pol.).
- Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: PWN, 1995, s. 192, 323–325, 467, 681, 814. ISBN 83-01-11390-1. (pol.).
- Jerzy Habela: Słowniczek muzyczny. Warszawa: PWM, 1968, s. 175–176, 182. ISBN 83-01-11390-1. (pol.).
- The New Grove Dictionary of Music and Musicians, vol. S. Oxford University Press, 2004. ISBN 978-0-19-517067-2. (ang.).