System równomiernie temperowany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

System równomiernie temperowanystrój muzyczny. Stosunek częstotliwości dwóch kolejnych dźwięków w systemie równomiernie temperowanym wynosi \sqrt[12]{2}.

W szerszym ujęciu temperacja oznacza sposób nastrojenia dających się nastroić instrumentów (przede wszystkim klawiszowych, takich jak organy, klawesyn, klawikord, fortepian).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zanim wprowadzono system równomiernie temperowany, stosowano temperacje nierównomierne, w których stosunki częstotliwości wybranych dźwięków były liczbami wymiernymi. Dzięki temu, część interwałów brzmiała czyściej, niż reszta, tworząc wyróżnione systemy tonalne i faworyzując określone tonacje kosztem innych; brzmienie utworu poddanego transpozycji było wyraźnie inne (mniej przyjemne), niż brzmienie tego samego utworu zagranego w tonacji podstawowej dla danego instrumentu.

Temperacja równomierna znana była od dawna, lecz aż do pierwszej połowy XVIII w. uważana była za strój niedoskonały, w którym (niezgodnie z kryterium dzisiejszym) żadna z tonacji nie brzmi czysto oraz zatraca się ich indywidualność brzmieniowa. Zalety tego systemu, m.in. możliwość grania we wszystkich możliwych tonacjach, nie były uważane za istotne na tyle, by zrezygnować z systemów wcześniejszych, gdyż nie odczuwano wówczas potrzeby używania tonacji bardzo odległych (w sensie pokrewieństwa tonacji na kole kwintowym) od C-dur czy a-moll. Jednak w XVIII wieku stopniowo zaczęto nowy strój stosować, zaś w połowie XIX wieku równomierna temperacja wyparła inne wcześniej stosowane systemy strojenia instrumentów.

Strój równomierny na tle wcześniejszych systemów[edytuj | edytuj kod]

Równomierna temperacja umożliwia komponowanie nawet w tonacjach leżących na kole kwintowym daleko od tonacji podstawowej dla danego instrumentu. Dla ucha dzisiejszego człowieka, wychowywanego na braku słuchowej alternatywy, brzmienie tonacji stroju równomiernego jest czyste, jednak przez dawnych muzyków, znających wiele systemów, było ono uważane za niedoskonałe. Różnice między systemami strojenia instrumentów dawniej i dziś sprawiają, że efekty dźwiękowe charakterystyczne dla starszych systemów temperacji są trudniejsze do osiągniecia w instrumentach współczesnych i odwrotnie. W niektórych instrumentach możliwe jest stosowanie zarówno interwałów diatonicznych, jak i chromatycznych; świadome wykorzystywanie modulacji dźwięku i enharmonii charakteryzowało muzykę romantyzmu.

Strój u Bacha[edytuj | edytuj kod]

Niekiedy można się spotkać z twierdzeniem, iż stworzenie temperacji równomiernej wykorzystał Jan Sebastian Bach, tworząc zbiór Das Wohltemperierte Klavier: dwutomowy zbiór dwóch cykli po 24 preludia i fugi (BWV 846-893) na instrument klawiszowy, z których każda para kompozycji jest w innej tonacji w pochodzie chromatycznym, od C-dur do h-moll). Słowo „Wohltemperierte” bywa bowiem tłumaczone jako „równomiernie temperowany”, podczas gdy w czasach Bacha zwrot „Das Wohltemperierte Klavier” oznaczał jedynie „Dobrze nastrojony klawesyn”, bez sugestii o równomierności użytego stroju. Współczesny stan badań wskazuje na to, iż Bach rzeczywiście potrzebował uniwersalnego stroju o szerokich możliwościach, lecz najprawdopodobniej chodziło mu o jeden z późniejszych sposobów nierównomiernej temperacji, określanych zwykle nazwiskiem osoby, która go opracowała, np. Kirnberger III, Neuhardt III, Rameau itd. W ramach tych strojów można było grać we wszystkich tonacjach, lecz, z uwagi na nierównomierne rozdzielenie komatu (komat pitagorejski, „wilcza kwinta”), każda tonacja brzmiała nieco inaczej. Temu też prawdopodobnie miało służyć dzieło, eksponujące wszystkie 24 tonacje i pokazujące każdą z tych tonacji w sposób niezwykle indywidualny, niemalże kolorystyczny. Nie byłoby potrzeby używania wszystkich 12 dźwięków systemu, gdyby wszystkie tonacje durowe jak i wszystkie tonacje mollowe z definicji miały brzmieć tak samo, a jedyną różnicą między nimi miałby być tryb (dur przeciwko moll).

Muzyk i teoretyk Johann Philip Kirnberger, jeden z ulubionych uczniów Bacha, oświadczył już po śmierci mistrza, iż swój system strojenia (wspomniany trzeci system Kirnbergera) oparł na praktyce Bacha, który używał go podczas strojenia sobie klawesynu, co, jak wiadomo, zawsze czynił własnoręcznie. Ten system jednak nie jest strojem temperowanym równomiernie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]