Spółdzielczy Dom Handlowy „Central” w Łodzi
51°45′30″N 19°27′29″E/51,758333 19,458056 budynek Central I przy skrzyżowaniu ulic Piotrkowskiej i al. Piłsudskiego | |
| Państwo | |
|---|---|
| Miejscowość | |
| Adres |
ul. Piotrkowska 165/169 |
| Styl architektoniczny | |
| Architekt |
Maciej Gintowt |
| Wysokość całkowita |
Central I: 48 m |
| Wysokość do dachu |
Central I: 45 m |
| Kondygnacje |
Central I: 13 |
| Ukończenie budowy |
Central I: 1972 |
| Pierwszy właściciel | |
Położenie na mapie Łodzi  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa łódzkiego  | |
| 51°45′30″N 19°27′29″E/51,758333 19,458056 | |
| Strona internetowa | |
Spółdzielczy Dom Handlowy „Central” (SDH „Central”) – brutalistyczny[1] dom towarowy i biurowiec znajdujący się w Łodzi przy ul. Piotrkowskiej 165/169[2], wzniesiony w latach 1959–1972 według projektu Macieja Gintowta, Ewy Krasińskiej i Macieja Krasińskiego[3] dla Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwotnie w miejscu domu towarowego znajdowały się kamienice, a w podwórzu działała przędzalnia I. Neufelda[2].
SDH „Central”, trzypiętrowy budynek handlowy wraz z liczącym 45 metrów wysokości 13-piętrowym biurowcem, otwarto 29 sierpnia w 1972 roku jako jeden z oddziałów Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”.
Pierwszym dyrektorem oddziału w latach 1972[4]–1988[5] był ekonomista – Lech Sosnowski. W okresie pełnienia przez niego funkcji dyrektora SDH „Central”, osiągał nawet ponad 3–krotnie większe obroty wobec planowanych[6] oraz 2–3 krotnie wyższe niż w innych domach handlowych[5]. Sukces ten wynikał m.in. ze ścisłej współpracy z przemysłem – przed uruchomieniem produkcji, w „Centralu” przedstawiano m.in. planowane do wyprodukowania wzory produktów. Klienci sklepu mogli głosować na najbardziej atrakcyjne. Te, które wzbudziły najmniejsze zainteresowanie, nie były produkowane i wystawiane do sprzedaży[6].
Ponadto „Central” prowadził bezdewizową, międzynarodową wymianę towarową[4]. Sprowadzano ze Związku Radzieckiego kolorowe telewizory i szampana, z NRD – dziecięce ubrania, proszki do prania[7], zegarki[8], z Węgier – kosmetyki, z Holandii – płytki ceramiczne[7], a oraz prowadzono wymianę handlową z przedsiębiorstwami z Czechosłowacji, RFN, Austrii i Bułgarii[5] „Central” posiadał w asortymencie produkty niedostępne lub trudno dostępne w sklepach Polsce[7]. W latach 70. i 80. XX w. SDH „Central” należał do najlepiej zaopatrzonych domów towarowych w Polsce[7], osiągając największy średni obrót w przeliczeniu na 1m² sklepu, a także w przeliczeniu na jednego zatrudnionego pracownika oraz najmniejszą liczbę pracowników administracji[4]. Sklep zatrudniał ponad tysiąc osób, w tym około 40 pracowników administracji[5] i odwiedzało go nawet 100 tys. klientów dziennie, dokonując około 40 tys. transakcji[9].
W latach 70. był to jeden z najnowocześniejszych budynków w Łodzi – ruchome schody, które same w sobie przyciągały tłumy, charakterystyczny neon ze stopniowo ubierającymi się mężczyzną i kobietą i artykuły sprowadzane z zagranicy sprawiły, że stał się wizytówką Łodzi. W latach świetności sklepu, autokary pełne klientów z całej Polski przyjeżdżały pod Central, który oferował deficytowe towary tekstylne, spożywcze i przemysłowe. W 1990 roku, na skutek decentralizacji i podziału PSS Społem przekształcił się w samodzielną spółkę SDH Central.
W 1991 roku, po przeciwnej stronie skrzyżowania, powstał sklep Central II. Obecnie SDH Central, to dwa domy handlowe o łącznej powierzchni 24 100 m².
Neony
[edytuj | edytuj kod]
Ubierająca się para – neon reklamowy znajdujący się na elewacji dawnego Domu Handlowego „Central” w Łodzi przy al. Mickiewicza 17. Uznawany za jedną z ikon łódzkiej kultury wizualnej i jeden z najbardziej rozpoznawalnych przykładów reklamy świetlnej okresu PRL-u[10].
Neon został uruchomiony 29 sierpnia 1972 roku, w dniu otwarcia Centralu. Zaprojektował go Zdzisław Bek – łódzki artysta plastyk, autor wielu projektów neonów reklamowych z tamtego okresu[11]. Przedstawiał animowane sylwetki kobiety i mężczyzny, które „ubierały się” – poprzez kolejne sekwencje światła ukazywały się sukienka i marynarka. Instalacja miała wymiary około 520 × 620 cm i składała się z sześciu faz animacji[10].
Neon funkcjonował przez kilkadziesiąt lat, jednak w latach 90. został zdemontowany z powodu zużycia technicznego i braku konserwacji[10]. W 2022 roku, z okazji 50-lecia istnienia budynku, neon został zrekonstruowany przez firmę Kapilar z Antoniewa na podstawie oryginalnej dokumentacji technicznej. Nowa wersja została wykonana w technologii LED, przy zachowaniu pierwotnej formy i kolorystyki: biały kontur postaci, czerwona sukienka i niebieski garnitur. Ponownie rozbłysnął podczas Light Move Festival we wrześniu 2022 roku[10].
Na elewacji budynku, od strony ul. Piotrkowskiej, znajdował się także neon z logo spółdzielni „Społem”. Po jego demontażu w latach 90., również został odtworzony w 2022 roku. Obecna wersja przedstawia logotyp „Społem Coop”, zgodny z identyfikacją wizualną spółdzielczości międzynarodowej[12].
Budynek został zaklasyfikowany w 2018 roku w Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego miasta Łodzi jako dobro kultury współczesnej[13].
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]- przechodni puchar prezesa CZSS „Społem” (1973, 1974, 1975)[14].
- Lokalizacja budynków
Central I
|
Central II |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Anna Cymer, Architektura w Polsce 1945-1989, wyd. 1, Centrum Architektury, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, 2019, s. 321.
- 1 2 Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński: Spacer drugi. Ulica Piotrkowska. Łódź: Wydawnictwo Jacek Kusiński, 2008. ISBN 978-83-927666-8-1.
- ↑ Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny. Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1993, s. 344. ISBN 83-223-2644-0.
- 1 2 3 Laureaci Nagród m. Łodzi, „Dziennik Łódzki” (15), bc.wbp.lodz.pl, 18 stycznia 1984 [dostęp 2023-03-12].
- 1 2 3 4 Z. Ch., Lech Sosnowski czyli kupiec w Senacie, „Dziennik Łódzki” (115), bc.wbp.lodz.pl, 17 maja 1989 [dostęp 2023-03-12].
- 1 2 Życie partii, Prasa, 1976 [dostęp 2023-03-12] (pol.).
- 1 2 3 4 Redakcja, Urodziny łódzkich gigantów. Zobacz dawny Central i Uniwersal [ARCHIWALNE ZDJĘCIA] [online], Dziennik Łódzki, 29 lipca 2012 [dostęp 2023-03-12] (pol.).
- ↑ Redakcja, Łódź lat siedemdziesiątych. Wtedy powstał Central i pierwsza trasa W-Z [online], Łódź Nasze Miasto, 6 grudnia 2020 [dostęp 2023-03-12] (pol.).
- ↑ Życie partii, Prasa, 1976 [dostęp 2023-05-16] (pol.).
- 1 2 3 4 Neon „ubierającej się pary" powraca na Central. Kiedy znów rozbłyśnie w centrum Łodzi? [online], uml.lodz.pl, 29 sierpnia 2022 [dostęp 2025-06-13].
- ↑ Vogue Polska, Łódź: Miasto, moda i sztuka [online], Vogue Polska, 23 marca 2022 [dostęp 2025-06-13].
- ↑ "Społem" Spółdzielczość Spożywców - Powrót neonu „Społem" na łódzki SDH „Central" [online], kzrss.spolem.org.pl [dostęp 2025-06-13].
- ↑ Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Łodzi. Uwarunkowania [online], Urząd Miasta Łodzi, 28 marca 2018, s. 421-424 (pol.), Załącznik nr 1 do uchwały Nr LXIX/1753/18 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 28 marca 2018 r. w sprawie „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Łodzi”.
- ↑ Łodzianie 1977, „Odgłosy” (1), bc.wbp.lodz.pl, 1 stycznia 1978 [dostęp 2023-03-12].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Michał Jagiełło: Sezam cudów z demoludów: 35 lat Centralu. [w:] lodz.wyborcza.pl [on-line]. Agora SA, 28 sierpnia 2007. [dostęp 2015-06-06].
- Trochę historii. SDH Central w Łodzi. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2009-12-18)].