Czechosłowacja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Československo
I ČSRII ČSRIII ČSRČSRČSSRČSFR
Flag of Bohemia.svg
flaga do roku 1920
Czechosłowacja
flaga od roku 1920
Greater coat of arms of Czechoslovakia (1918-1938 and 1945-1961).svg
herb wielki
Medium coat of arms of Czechoslovakia (1918-1938 and 1945-1961).svg
herb średni
Lesser coat of arms of Czechoslovakia (1918-1938 and 1945-1961).svg
herb
Coat of arms of Czechoslovakia (1961-1989).svg
herb CSRS (1960–1990)
Coat of arms of the Czech and Slovak Federal Republic.svg
herb CSRF (1990-1992)
Mapy
Czechoslovakia location map.svg
Tomáš Garrigue Masaryk 1925.PNGVáclav Havel cut out.jpg
Tomáš Masaryk i Václav Havel,
pierwszy i ostatni prezydent Czechosłowacji.
Mapa fizyczna Czechosłowacji 1920-1938
Czechoslovakia.png

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918–1938 i 1945–1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj ten graniczył z Niemcami (w latach 1949–1990 z NRD i RFN), Polską, ZSRR (w 1991 z Ukrainą), Rumunią (do 1938), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Nazwa[edytuj]

Nazwy oficjalne[edytuj]

Nazwy geograficzne[edytuj]

  • 1918–1920: Czecho-Słowacja (Česko-Slovensko)
  • 1920–1938: Czechosłowacja (Československo)
  • 1938–1939: Czecho-Słowacja (Česko-Slovensko)
  • 1945–1990: Czechosłowacja (Československo)
  • 1990–1992: Czechosłowacja, Czecho-Słowacja (cz. Československo, słow. Česko-Slovensko)[3].

Historia[edytuj]

Czechosłowacja powstała jako owoc koncepcji czechosłowakizmu, dla Słowaków stanowiącej obronę przed postępującą madziaryzacją ze strony Węgier. Słowacy zdecydowali się na związanie w organizmie państwowym z dużo bliższym kulturowo narodem czeskim. W roku 1918, pod koniec I wojny światowej po rozpadzie Austro-Węgier z części ziem monarchii dualistycznej: Bohemii, Moraw, czeskiej części Śląska, Górnych Węgier (obecnej Słowacji) i Rusi Zakarpackiej wykrojono granice nowego państwa. Pierwszym prezydentem kraju został filozof Tomáš Masaryk. Pozostałymi ojcami niepodległej Czechosłowacji byli: Czech Edvard Beneš i Słowak Milan Rastislav Štefánik.

Państwo powstało 28 października 1918[4]. 11 listopada cesarz austriacki Karol I Habsburg zrzekł się udziału w rządach, dzień później w Wiedniu została proklamowana Republika Niemieckiej Austrii, która obejmowała zamieszkałe przez ludność niemiecką terytoria dawnych Austro-Węgier. Między tym miały być prowincja Niemieckie Czechy i prowincja Kraj Sudetów (dawny Śląsk Austriacki i okolice północnomorawskie i wschodnioczeskie). Okręg Szumawski miał być połączony do prowincji Górna Austria i Niemieckie Morawy Południowe miały być połączone do prowincji Dolna Austria[5]. W końcu listopada 1918 r. wojska czechosłowackie zaczęły wkraczać na obszar zbuntowanych prowincji. Formalnie przestały istnieć 10 września 1919 roku, po zawarciu traktatu wersalskiego i traktatu w Saint-Germain-en-Laye, które potwierdziły przynależność tych obszarów do Czechosłowacji.

Jednak już po dwudziestu latach naruszono integralność terytorialną Czechosłowacji – na skutek Układu Monachijskiego Wielka Brytania i Francja oddały 29 września 1938 Hitlerowi Kraj Sudetów. W następnych miesiącach Polska zajęła Zaolzie, a Węgry (w wyniku tzw. arbitrażu wiedeńskiego) południową Słowację i Ruś Zakarpacką. Wówczas to powołano do życia Drugą Republikę, która nie przetrwała jednak nawet pół roku – 16 marca 1939 III Rzesza przekształciła Bohemię i Morawy w Protektorat Czech i Moraw, na terenie Słowacji niepodległość proklamowała prohitlerowska Pierwsza Republika Słowacka, a na Zakarpaciu powstała efemeryczna Karpato-Ukraina.

Po II wojnie światowej powrócono do formy jednego czesko-słowackiego państwa. W 1948 władzę w wyniku zamachu stanu ostatecznie przejęli komuniści[6]. Rezygnacja ze stanowiska dotychczasowego prezydenta Beneša symbolicznie zakończyła krótki okres III republiki. W 1960 roku czechosłowackie władze oktrojowały nową konstytucję, która oficjalnie przekształcała Republikę Czechosłowacką w kraj komunistyczny, dodając do nazwy państwa człon Socjalistyczna. Okres stalinowski zakończył się w Czechosłowacji dopiero w roku 1960, rozpoczynając delikatną odwilż, którą zakończyła Praska Wiosna. Reformy tego okresu spowodowały interwencję wojsk Układu Warszawskiego w roku 1968 i przywrócenie władzy tzw. twardogłowych. Jedyną niewycofaną reformą okresu praskiej wiosny było wprowadzenie reformy administracyjnej, która dzieliła kraj na dwie republiki – Czeską Republikę Socjalistyczną i Słowacką Republikę Socjalistyczną.

Pod koniec lat siedemdziesiątych powstała w Czechosłowacji organizacja opozycyjna Karta 77, do której należeli między innymi Václav Havel, Pavel Kohout, Jiří Dienstbier i ks. Václav Malý. Ugrupowanie to przyczyniło się w dużej mierze do obalenia władzy komunistycznej w Czechosłowacji w roku 1989. Wtedy to usunięto ze stanowiska prezydenta Gustáva Husáka, który sprawował władzę od 1975, a na jego miejsce powołano członka Karty – pisarza Václava Havla. W okresie jego rządów kraj przekształcono w republikę federalną, a ostatecznie zatwierdzono rozpad Czechosłowacji i powołano do życia z dniem 1 stycznia 1993 dwa oddzielne państwa – Czechy i Słowację[7].

Demografia[edytuj]

Narodowości Czechosłowacji w 1921 r. według spisu czechosłowackiego (wg Atlasu Geograficznego z 1930)[8]:

Narodowość Populacja  %
Czesi i Słowacy 8 759 701 64,37
Niemcy 3 123 305 22,95
Węgrzy 744 621 5,47
Rusini 461 449 3,39
Żydzi 180 534 1,33
Polacy 75 852 0,56
inni 23 139 0,17
obcokrajowcy 238 784 1,75
Razem 13 607 385 100,00

Narodowości Czechosłowacji w 1921 według spisu czechosłowackiego (wg Encyklopedii Wojskowej z 1932)[9]:

Narodowość Populacja w mln  %
Czesi 6,335 47,0
Niemcy 3,747 27,4
Słowacy 1,702 12,5
Węgrzy 1,071 7,9
Rusini 0,432 3,2
Polacy 0,166 1,2
inni 0,142 0,8
Suma 13,595816 100,0

Podział demograficzny Czechosłowacji w 1967 roku[10]

Narodowość Populacja  %
Czesi 9 466 600 66,2%
Słowacy 4 000 400 28%
Węgrzy 527 000 4%
Inni 306 000 (w tym ok. 80 tys. Polaków) 1,8%
Razem 14 300 000 100%

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. znění ústavního zákona o změně názvu Československé socialistické republiky
  2. znění ústavního zákona o změně názvu Československé federativní republiky
  3. http://slovnik.juls.savba.sk/?w=%C4%8Ceskoslovensko&s=exact&d=kssj4&d=psp&d=scs&d=sss&d=peciar&d=hssjV&d=obce&d=priezviska&ie=utf-8&oe=utf-8
  4. Československý stát prohlášen. „Lidové noviny”, s. 1, 1918-10-29. ISSN 1213-1385 (cz.). 
  5. Memorandum zástupců německých sudetských zemí jako odpověď na podmínky k uzavření míru spojeneckých mocností a jejich spojenců
  6. Komunistyczny zamach stanu na Hradczanach. Rzeczpospolita, 2008.
  7. Andrzej Krawczyk: Aksamitny rozwód. polityka.pl, 4 listopada 2009. [dostęp 2014-01-03].
  8. Škorpila F. B.; Zeměpisný atlas pro měšťanské školy; Státní Nakladatelství; second edition; 1930; Czechoslovakia (Atlas Geograficzny dla szkół podstawowych z 1930 r.)
  9. Na podstawie „Encyklopedii Wojskowej” z 1932 roku.
  10. ,,Mała Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1969.