Daty nowego i starego porządku: Różnice pomiędzy wersjami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
Usunięta treść Dodana treść
Wycofano ostatnią zmianę treści (wprowadzoną przez 79.191.20.116) i przywrócono wersję 54443539 autorstwa Hektor Absurdus
Wipur (dyskusja | edycje)
różne poprawki
Linia 1: Linia 1:
{{Dopracować|źródła=2017-09}}
{{Dopracować|źródła=2017-09}}
[[Plik:Marriage certificate-1907.jpg|thumb|330px|Podwójne datowanie na akcie ślubu, Warszawa 1907]]

'''Daty nowego i starego porządku''' (daty nowego stylu i starego stylu) – problem z dziedziny rachuby czasu związany z przechodzeniem poszczególnych krajów z kalendarza [[kalendarz juliański|juliańskiego]] („starego porządku”) na [[kalendarz gregoriański|gregoriański]] („nowego porządku”).
'''Daty nowego i starego porządku''' (daty nowego stylu i starego stylu) – problem z dziedziny rachuby czasu związany z przechodzeniem poszczególnych krajów z kalendarza [[kalendarz juliański|juliańskiego]] („starego porządku”) na [[kalendarz gregoriański|gregoriański]] („nowego porządku”).
[[Plik:Marriage certificate-1907.jpg|thumb|330px|Podwójne datowanie na świadectwie ślubu, Warszawa 1907]]


== Historia wprowadzenia ==
== Historia wprowadzenia ==
Ze względu na fakt, że zmiana ta dokonała się w różnych krajach w różnym czasie, daty zapisane na dokumentach wytworzonych np. w [[XVI wiek|XVI]]-, [[XVII wiek|XVII]]-, a nawet [[XVIII wiek|XVIII]]-wiecznej (z I połowy wieku) [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] nie były utożsamiane z tak samo zapisanymi datami w [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Portugalia|Portugalii]], [[Włochy|Włoszech]], [[Polska|Polsce]] i we [[Francja|Francji]].
Ze względu na fakt, że zmiana ta dokonała się w różnych krajach w różnym czasie, daty zapisane na dokumentach wytworzonych np. w XVI-, XVII-, a nawet XVIII-wiecznej (z I połowy wieku) Wielkiej Brytanii nie były utożsamiane z tak samo zapisanymi datami w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech, Polsce i Francji.

[[Plik:1900.2.12 Szczotkowski-do matki (telegram).jpg|thumb|330px|Telegram nadany z Leoben w Austrii do Warszawy w lutym 1900. Na drukowanym po rosyjsku formularzu widnieje (po lewej stronie, w rubryce ''Принята'') data przyjęcia 12.2.1900 podana według obowiązującego w zaborze rosyjskim starego stylu; widoczna jest też data nadania (po prawej, w rubryce ''Подана''), według używanego w Austrii kalendarza nowego stylu był to 24 lutego.]]
[[Plik:1900.2.12 Szczotkowski-do matki (telegram).jpg|thumb|330px|Telegram nadany z Leoben w Austrii do Warszawy w lutym 1900. Na rosyjskim formularzu widnieje (po lewej stronie, w rubryce ''Принята'') data przyjęcia 12.2.1900 podana według obowiązującego w zaborze rosyjskim starego stylu; widoczna jest też data nadania (po prawej, w rubryce ''Подана''), według używanego w Austrii kalendarza nowego stylu był to 24 lutego]]
[[Plik:Kraj, 1903 rok, tygodnik, okładka, rok XXII, nr 37, ogólnego zbioru nr 1106,.jpg|thumb|Numer tygodnika Kraj z 1903 roku, z podwójnym datowaniem wydania.]]
[[Plik:Kraj, 1903 rok, tygodnik, okładka, rok XXII, nr 37, ogólnego zbioru nr 1106,.jpg|thumb|Numer tygodnika Kraj z „1903” , z podwójnym datowaniem wydania]]

{| class="wikitable" style="float: left; width: auto; margin-right: 1em;"
{| class="wikitable" style="float: left; width: auto; margin-right: 1em;"
|+ '''Różnice pomiędzy datami juliańskimi i gregoriańskimi'''
|+ '''Różnice między datami juliańskimi a gregoriańskimi'''
|-
|-
! width="170"|Zakres lat<br />od 1.03. pierwszego roku<br />do 28.02 ostatniego roku
! width="170"|Zakres lat<br />od 1.03. pierwszego roku<br />do 28.02. ostatniego roku
! width="50"|Korekta (dni)
! width="50"|Korekta (dni)
|-
|-
Linia 28: Linia 31:
| align="center"|+14
| align="center"|+14
|}
|}
Wymienione kraje wprowadziły kalendarz gregoriański w 1582 (cztery pierwsze 4 października tego roku, [[Francja]] 20 grudnia licząc według nowego porządku), [[Austria]], [[Czechy]] i [[Śląsk]] w 1584 roku, protestancka część [[Niemcy|Niemiec]] w 1700 roku, natomiast [[Wielka Brytania]] i jej [[Imperium brytyjskie|imperialne posiadłości]] 14 „nowego” września 1752, a [[Rosja]] i jej posiadłości jeszcze później po [[rewolucja październikowa|rewolucji październikowej]] w 1917 dokładnie 14 lutego 1918 roku (z ilustracji obok – u góry – wynika jednak, że w Polsce – w zaborze rosyjskim – w dokumentach urzędowych stosowano niekiedy datowanie podwójne). Niemal równocześnie zrobiły to prawosławne kraje bałkańskie – [[Rumunia]], [[Serbia]], [[Bułgaria]] oraz [[Grecja]] (ta ostatnia dopiero w 1924 roku), a z krajów muzułmańskich – [[Turcja]] oraz [[Egipt]].
Wymienione kraje wprowadziły kalendarz gregoriański w 1582 (cztery pierwsze 4 października tego roku, Francja 20 grudnia, licząc według nowego porządku), Austria, Czechy i [[Śląsk]] w 1584, protestancka część Niemiec w 1700, natomiast Wielka Brytania i jej [[imperium brytyjskie|imperialne posiadłości]] 14 „nowego” września 1752. Rosja (i jej posiadłości) zrobiła to jeszcze później: po [[rewolucja październikowa|rewolucji październikowej]] w 1917, a dokładnie 14 lutego 1918 (z ilustracji obok wynika jednak, że w Polsce – w zaborze rosyjskim – w dokumentach urzędowych stosowano niekiedy datowanie podwójne). Niemal równocześnie zrobiły to prawosławne kraje bałkańskie – Rumunia, Serbia, Bułgaria i Grecja (ta ostatnia dopiero w 1924 roku) a z krajów muzułmańskich Turcja i Egipt.


Wynikające z tego nieporozumienia skutkują na przykład tym, że wspomniana rewolucja nosi nazwę „październikowej”, choć rozpoczęła się według rachuby obowiązującego w większości Europy i w Ameryce nowego porządku 7 listopada 1917 (a według obowiązującego wówczas w Rosji starego porządku juliańskiego – 25&nbsp;października). Innym przykładem jest data śmierci [[William Szekspir|Szekspira]] i [[Miguel de Cervantes|Cervantesa]], określana na 23 kwietnia 1616, choć w rzeczywistości Szekspir zmarł dziesięć dni po Cervantesie: [[Anglicy]] do zapisu daty śmierci Szekspira używają bowiem stosowanej tam wówczas rachuby starego stylu. Z kolei [[Wilhelm III Orański]] wypłynął w 1688 z [[Holandia|Holandii]] 11 listopada, a wylądował w [[Brixham]] w Anglii 5 listopada, choć przecież nie mógł wkroczyć do Anglii przed wyruszeniem na wyprawę, tylko po prostu czas rozpoczęcia podróży liczony jest według nowej rachuby, a dokonania Wilhelma w Anglii – według starej.
Wynikające z tego nieporozumienia skutkują na przykład tym, że wspomniana rewolucja nosi nazwę „październikowej”, choć rozpoczęła się według rachuby obowiązującego w większości Europy i w Ameryce nowego porządku 7 listopada 1917 (a według obowiązującego wówczas w Rosji starego porządku juliańskiego – 25&nbsp;października). Innym przykładem jest data śmierci [[William Shakespeare|Szekspira]] i [[Miguel de Cervantes|Cervantesa]], określana na 23 kwietnia 1616, choć w rzeczywistości Szekspir zmarł dziesięć dni po Cervantesie: Anglicy do zapisu daty śmierci Szekspira używają bowiem stosowanej tam wówczas rachuby starego stylu. Z kolei [[Wilhelm III Orański]] wypłynął w 1688 z Holandii 11 listopada, a wylądował w [[Brixham]] w Anglii 5 listopada, choć przecież nie mógł wkroczyć do Anglii przed wyruszeniem na wyprawę, tylko po prostu czas rozpoczęcia podróży liczony jest według nowej rachuby, a dokonania Wilhelma w Anglii – według starej.


== Początek roku kalendarzowego ==
== Początek roku kalendarzowego ==
Dodatkowe komplikacje biorą się jeszcze stąd, że choć początkiem roku kalendarzowego był w większości Europy 1 stycznia, to w Wielkiej Brytanii liczono go od [[Zwiastowanie Pańskie|dnia Zwiastowania]], przypadającego 25 marca. Dlatego na przykład dzień śmierci [[Elżbieta I|Elżbiety I Tudor]] 24 marca przypadł w ostatni dzień roku 1602 według rachuby brytyjskiej, choć według rachuby obowiązującej w pozostałej części Europy był to rok 1603. Choć według nowego porządku juliański 24 marca przypadał w zapisie gregoriańskim 3 kwietnia, to przyjęło się zapisywać datę śmierci tej królowej bez korekty daty dziennej i miesięcznej, a jedynie ze skorygowanym (na 1603) rokiem. Podobnie datę egzekucji [[Karol I Stuart|Karola I Stuarta]] zapisywaną niegdyś jako 30 stycznia 1648 koryguje się obecnie na 1649, ale bez doliczania dodatkowych dni do daty dziennej.
Dodatkowe komplikacje biorą się jeszcze stąd, że choć początkiem roku kalendarzowego był w większości Europy 1 stycznia, to w Wielkiej Brytanii liczono go od dnia [[Zwiastowanie Pańskie|Zwiastowania]], przypadającego 25 marca. Dlatego, na przykład, dzień śmierci [[Elżbieta I Tudor|Elżbiety I Tudor]] 24 marca przypadł w ostatni dzień roku 1602 według rachuby brytyjskiej, choć według rachuby obowiązującej w pozostałej części Europy był to 1603. Choć według nowego porządku juliański 24 marca przypadał w zapisie gregoriańskim 3 kwietnia, to przyjęło się zapisywać datę śmierci tej królowej bez korekty daty dziennej i miesięcznej, a jedynie ze skorygowanym (na 1603) rokiem. Podobnie datę egzekucji [[Karol I Stuart|Karola I Stuarta]] zapisywaną niegdyś jako 30 stycznia 1648 koryguje się obecnie na 1649, ale bez doliczania dodatkowych dni do daty dziennej.


== Podwójne datowanie ==
== Podwójne datowanie ==
Aby uniknąć nieporozumień, historycy do opisywania dat z okresu, w którym obowiązywały różne kalendarze, stosują niekiedy (zazwyczaj, gdy piszą o krajach posługujących się różnymi kalendarzami) – format podwójny, np. „24 grudnia 1602 / 3 stycznia 1603” albo „25 października / 7 listopada&nbsp;1917”. Tak samo zresztą, jak pokazano na ilustracji z 1907, postępowali urzędnicy w krajach stosujących kalendarz starego porządku. W tym układzie aktualną (gregoriańską) datą jest ta druga.
Aby uniknąć nieporozumień, historycy do opisywania dat z okresu, w którym obowiązywały różne kalendarze, stosują niekiedy (zazwyczaj, gdy piszą o krajach posługujących się różnymi kalendarzami) – format podwójny, np. „24 grudnia 1602 / 3 stycznia 1603” albo „25 października / 7 listopada&nbsp;1917”. Tak samo zresztą, jak pokazano na ilustracji z 1907, postępowali urzędnicy w krajach stosujących kalendarz starego porządku. W tym układzie aktualną (gregoriańską) datą jest ta druga.


W ten sam sposób źródła polskie z XIX i początku XX wieku datowały wydarzenia zaszłe w zaborze rosyjskim: na [[ziemie zabrane|ziemiach zabranych]] i w [[Królestwo Kongresowe|Królestwie Polskim]]. Kalendarz gregoriański (nowy styl) wyprzedza juliański (stary styl) o 13 dni (od 1900 r.). W latach 1582–1699 różnica wynosiła 10 dni, w latach 1700–1799 – 11 dni, a w latach 1800–1899 – 12 dni. W miarę postępów [[rusyfikacja|rusyfikacji]] po upadku powstań [[Powstanie listopadowe|listopadowego]] i [[Powstanie styczniowe|styczniowego]] – {{fakt|stary styl stawał się stopniowo jedynym obowiązującym urzędowo sposobem datowania w tym zaborze.|data=2011-09}} Sytuacja ta trwała do wycofania się Rosjan z Polski w 1915 roku.
W ten sam sposób źródła polskie z XIX i początku XX wieku datowały wydarzenia zaszłe w zaborze rosyjskim: na [[ziemie zabrane|ziemiach zabranych]] i w [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwie Polskim]]. Kalendarz gregoriański (nowy styl) wyprzedza juliański (stary styl) o 13 dni (od 1900). W latach 1582–1699 różnica wynosiła 10 dni, w latach 1700–1799 – 11 dni, a w latach 1800–1899 – 12 dni. W miarę postępów [[rusyfikacja|rusyfikacji]] po upadku powstań listopadowego i styczniowego – {{fakt|stary styl stawał się stopniowo jedynym obowiązującym urzędowo sposobem datowania w tym zaborze.|data=2011-09}} Sytuacja ta trwała do wycofania się Rosjan z Polski w 1915.


== Wprowadzenie 1 stycznia jako początku roku i kalendarza gregoriańskiego ==
== Wprowadzenie 1 stycznia jako początku roku i kalendarza gregoriańskiego ==
Linia 49: Linia 52:
|colspan="3"|<center>[[567]] – zniesienie 1 stycznia jako początku roku</center>
|colspan="3"|<center>[[567]] – zniesienie 1 stycznia jako początku roku</center>
|-
|-
| [[Republika Wenecka]] || [[1522]] || [[1582]]
| [[Republika Wenecka]] || 1522 || 1582
|-
|-
| [[Rzesza Niemiecka]] || [[1544]] || [[1583]]
| [[Rzesza]] || 1544 || 1583
|-
|-
| [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczpospolita]], [[Hiszpania]], [[Portugalia]], i katolicka część [[Niderlandy (region historyczny)|Niderlandów]] || [[1556]] || [[1582]]
| [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczpospolita]], Hiszpania, Portugalia i katolicka część [[Niderlandy (region historyczny)|Niderlandów]] || 1556 || 1582
|-
|-
| [[Prusy (państwo)|Prusy]] || [[1559]] || [[1700]]
| [[Prusy (państwo)|Prusy]] || 1559 || 1700
|-
|-
| [[Dania]] || początek [[XIV wiek]]u || [[1700]]
| Dania || początek XIV wieku || 1700
|-
|-
| [[Szwecja]] || [[1559]] || [[1753]]
| Szwecja || 1559 || 1753
|-
|-
| [[Francja]] || [[1564]] || [[1582]]
| Francja || 1564 || 1582
|-
|-
| [[Lotaryngia]] || [[1579]] || [[1682]]
| [[Lotaryngia]] || 1579 || 1682
|-
|-
| Protestancka część Niderlandów || [[1583]] || [[1700]]
| protestancka część Niderlandów || 1583 || 1700
|-
|-
| [[Szkocja]] || [[1600]] || [[1752]]
| [[Szkocja]] || 1600 || 1752
|-
|-
| [[Rosja]] || [[1700]] || [[1918]]
| Rosja || 1700 || 1918
|-
|-
| [[Toskania]] || [[1721]] || [[1750]]
| [[Toskania]] || 1721 || 1750
|-
|-
| [[Anglia]] || [[1752]] || [[1752]]
| [[Anglia]] || 1752 || 1752
|}
|}



Wersja z 02:55, 11 sty 2019

Podwójne datowanie na akcie ślubu, Warszawa 1907

Daty nowego i starego porządku (daty nowego stylu i starego stylu) – problem z dziedziny rachuby czasu związany z przechodzeniem poszczególnych krajów z kalendarza juliańskiego („starego porządku”) na gregoriański („nowego porządku”).

Historia wprowadzenia

Ze względu na fakt, że zmiana ta dokonała się w różnych krajach w różnym czasie, daty zapisane na dokumentach wytworzonych np. w XVI-, XVII-, a nawet XVIII-wiecznej (z I połowy wieku) Wielkiej Brytanii nie były utożsamiane z tak samo zapisanymi datami w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech, Polsce i Francji.

Telegram nadany z Leoben w Austrii do Warszawy w lutym 1900. Na rosyjskim formularzu widnieje (po lewej stronie, w rubryce Принята) data przyjęcia 12.2.1900 podana według obowiązującego w zaborze rosyjskim starego stylu; widoczna jest też data nadania (po prawej, w rubryce Подана), według używanego w Austrii kalendarza nowego stylu był to 24 lutego
Numer tygodnika Kraj z „1903” , z podwójnym datowaniem wydania
Różnice między datami juliańskimi a gregoriańskimi
Zakres lat
od 1.03. pierwszego roku
do 28.02. ostatniego roku
Korekta (dni)
1500–1700 +10
1700–1800 +11
1800–1900 +12
1900–2100 +13
2100–2200 +14

Wymienione kraje wprowadziły kalendarz gregoriański w 1582 (cztery pierwsze 4 października tego roku, Francja 20 grudnia, licząc według nowego porządku), Austria, Czechy i Śląsk w 1584, protestancka część Niemiec w 1700, natomiast Wielka Brytania i jej imperialne posiadłości 14 „nowego” września 1752. Rosja (i jej posiadłości) zrobiła to jeszcze później: po rewolucji październikowej w 1917, a dokładnie 14 lutego 1918 (z ilustracji obok wynika jednak, że w Polsce – w zaborze rosyjskim – w dokumentach urzędowych stosowano niekiedy datowanie podwójne). Niemal równocześnie zrobiły to prawosławne kraje bałkańskie – Rumunia, Serbia, Bułgaria i Grecja (ta ostatnia dopiero w 1924 roku) – a z krajów muzułmańskich Turcja i Egipt.

Wynikające z tego nieporozumienia skutkują na przykład tym, że wspomniana rewolucja nosi nazwę „październikowej”, choć rozpoczęła się według rachuby obowiązującego w większości Europy i w Ameryce nowego porządku 7 listopada 1917 (a według obowiązującego wówczas w Rosji starego porządku juliańskiego – 25 października). Innym przykładem jest data śmierci Szekspira i Cervantesa, określana na 23 kwietnia 1616, choć w rzeczywistości Szekspir zmarł dziesięć dni po Cervantesie: Anglicy do zapisu daty śmierci Szekspira używają bowiem stosowanej tam wówczas rachuby starego stylu. Z kolei Wilhelm III Orański wypłynął w 1688 z Holandii 11 listopada, a wylądował w Brixham w Anglii 5 listopada, choć przecież nie mógł wkroczyć do Anglii przed wyruszeniem na wyprawę, tylko po prostu czas rozpoczęcia podróży liczony jest według nowej rachuby, a dokonania Wilhelma w Anglii – według starej.

Początek roku kalendarzowego

Dodatkowe komplikacje biorą się jeszcze stąd, że choć początkiem roku kalendarzowego był w większości Europy 1 stycznia, to w Wielkiej Brytanii liczono go od dnia Zwiastowania, przypadającego 25 marca. Dlatego, na przykład, dzień śmierci Elżbiety I Tudor 24 marca przypadł w ostatni dzień roku 1602 według rachuby brytyjskiej, choć według rachuby obowiązującej w pozostałej części Europy był to 1603. Choć według nowego porządku juliański 24 marca przypadał w zapisie gregoriańskim 3 kwietnia, to przyjęło się zapisywać datę śmierci tej królowej bez korekty daty dziennej i miesięcznej, a jedynie ze skorygowanym (na 1603) rokiem. Podobnie datę egzekucji Karola I Stuarta zapisywaną niegdyś jako 30 stycznia 1648 koryguje się obecnie na 1649, ale bez doliczania dodatkowych dni do daty dziennej.

Podwójne datowanie

Aby uniknąć nieporozumień, historycy do opisywania dat z okresu, w którym obowiązywały różne kalendarze, stosują niekiedy (zazwyczaj, gdy piszą o krajach posługujących się różnymi kalendarzami) – format podwójny, np. „24 grudnia 1602 / 3 stycznia 1603” albo „25 października / 7 listopada 1917”. Tak samo zresztą, jak pokazano na ilustracji z 1907, postępowali urzędnicy w krajach stosujących kalendarz starego porządku. W tym układzie aktualną (gregoriańską) datą jest ta druga.

W ten sam sposób źródła polskie z XIX i początku XX wieku datowały wydarzenia zaszłe w zaborze rosyjskim: na ziemiach zabranych i w Królestwie Polskim. Kalendarz gregoriański (nowy styl) wyprzedza juliański (stary styl) o 13 dni (od 1900). W latach 1582–1699 różnica wynosiła 10 dni, w latach 1700–1799 – 11 dni, a w latach 1800–1899 – 12 dni. W miarę postępów rusyfikacji po upadku powstań listopadowego i styczniowego – stary styl stawał się stopniowo jedynym obowiązującym urzędowo sposobem datowania w tym zaborze.[potrzebny przypis] Sytuacja ta trwała do wycofania się Rosjan z Polski w 1915.

Wprowadzenie 1 stycznia jako początku roku i kalendarza gregoriańskiego

Kraj 1 stycznia jako pierwszy dzień roku kalendarz gregoriański
Imperium rzymskie 46 p.n.e.
567 – zniesienie 1 stycznia jako początku roku
Republika Wenecka 1522 1582
Rzesza 1544 1583
Rzeczpospolita, Hiszpania, Portugalia i katolicka część Niderlandów 1556 1582
Prusy 1559 1700
Dania początek XIV wieku 1700
Szwecja 1559 1753
Francja 1564 1582
Lotaryngia 1579 1682
protestancka część Niderlandów 1583 1700
Szkocja 1600 1752
Rosja 1700 1918
Toskania 1721 1750
Anglia 1752 1752

Linki zewnętrzne