Ziemie zabrane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ziemie zabrane (żółty) na tle granic Rzeczypospolitej z 1772
Królestwo Polskie i zachodnie gubernie Rosji w 1902

Ziemie zabrane[1], prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa I Rzeczypospolitej zagarnięte przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Polski (1772–1795), stanowiące obszar zaboru rosyjskiego z wyłączeniem terytorium Królestwa Polskiego.

Termin „ziemie zabrane” wprowadził do obiegu naukowego i publicystyki Maurycy Mochnacki w 1834[potrzebny przypis]. W 1914 ziemie zabrane zamieszkiwało 2,5 mln Polaków, stanowiąc zdecydowaną większość tamtejszego ziemiaństwa i inteligencji[2].

Obszar ziem zabranych[edytuj]

Obszar ziem zabranych obejmował utracone w wyniku I rozbioru (1772) województwo inflanckie, północną część województwa połockiego, województwa mścisławskie, witebskie i południowo-wschodnią część województwa mińskiego (ok. 92 tys. km²); utracone w II rozbiorze (1793) województwo kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskiego, pozostałą część województwa mińskiego i część wileńskiego (ok 250 tys. km²); utracone w III rozbiorze pozostałe ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziemie na wschód od Bugu (ok. 120 tys. km²) oraz obwód białostocki uzyskany przez Rosję na mocy traktatu tylżyckiego w 1807. Łączny obszar ziem zabranych wynosił ponad 462 tys. km².

Demografia[edytuj]

Szacuje się, że w 1910 roku na ziemiach zabranych żyło ok. 24 500 000 – 26 013 400 ludzi (53-56 osób na km2). Zdaniem Romana Dmowskiego populacja Polaków wynosiła szacunkowo ok. 6 mln na 26 mln (23% całej populacji), natomiast Eugeniusz Romer szacował populację Polaków w ziemiach zabranych na ok. 5 mln na 24,5 mln (20% całej populacji)[3]. Urzędowe wyliczenia podawały że na tych ziemiach żyło tylko od 0,8-1,1 mln Polaków[4].

Historia[edytuj]

Ziemie zagarnięte przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które nie weszły w skład utworzonego w 1815 Królestwa Polskiego.

Za panowania Aleksandra I w guberniach zachodnich: grodzieńskiej, wileńskiej, mińskiej, wołyńskiej, podolskiej i obwodzie białostockim przeważał żywioł polski. Od 1819 jednostki te pozostawały pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego. Na wszystkich stanowiskach tamtejszej administracji przeważali Polacy. Tamtejsza szlachta posiadała szeroki samorząd lokalny i cieszyła się przywilejami w kwestiach włościańskich, podatkowych i wojskowych, których to przywilejów pozbawione było ziemiaństwo Królestwa Polskiego. Za panowania Mikołaja I stanowiska wyższe i niższe w administracji cywilnej zaczęli obejmować Rosjanie[5].

Początkowo część polskiej opinii publicznej, po nadaniu przez Aleksandra I uchodzącej wówczas za liberalną Konstytucji Królestwa, liczyła na kolejne gesty cara wobec Polaków, w tym rozszerzenia terenów „Kongresówki” na część obszarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Takie rozszerzenie nigdy jednak nie nastąpiło, a w 1912 z części guberni siedleckiej i lubelskiej wydzielono nawet gubernię chełmską, bezpośrednio wcieloną do Imperium Rosyjskiego.

15 maja 1905 roku uchylono ukazy z 1865 i 1884 roku, ograniczające Polakom prawo do nabywania majątków na terytorium ziem zabranych[6].

Największe miasta[edytuj]

Lista największych miast ziem zabranych w 1897 według danych ze spisu powszechnego, przynależność administracyjna przed rozbiorami Polski oraz ich późniejsza przynależność państwowa:

miasto populacja gubernia województwo
(w 1771)
rok przyłączenia
do Rosji
1930 2016
1. Wilno 154 532 Vilengub1878.png wileńska POL województwo mińskie IRP COA.svg wileńskie 1795 Polska Litwa
2. Mińsk 90 912 Coat of Arms of Minsk Governorate.png mińska POL województwo mińskie IRP COA.svg mińskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Białoruś
3. Kowno 70 920 Kovno Governorate COA.png kowieńska POL województwo trockie IRP COA.svg trockie 1795 Pierwsza Republika Litewska Litwa
4. Dźwińsk (Dyneburg) 69 675 Vitebsk gub coa.png witebska POL Inflanty IRP COA.svg inflanckie 1772 Pierwsza Republika Łotewska Łotwa
5. Białystok 66 032 Coat of Arms of Grodno Governorate.png grodzieńska POL województwo podlaskie IRP COA.svg podlaskie 1807 Polska Polska
6. Żytomierz 65 895 COA of Volin gubernia.png wołyńska POL województwo kijowskie IRP COA.svg kijowskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
7. Witebsk 65 871 Vitebsk gub coa.png witebska POL województwo witebskie IRP COA.svg witebskie 1772 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Białoruś
8. Lipawa 64 489 Courland Governorate COA.png kurlandzka Ducatus Curlandiæ et Semigalliæ 1.svg Ks. Kurlandii 1795 Pierwsza Republika Łotewska Łotwa
9. Berdyczów 53 351 Coat of Arms of Kiev Governorate.png kijowska POL województwo kijowskie IRP COA.svg kijowskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
10. Grodno 46 919 Coat of Arms of Grodno Governorate.png grodzieńska POL województwo trockie IRP COA.svg trockie 1795 Polska Białoruś
11. Brześć 46 568 Coat of Arms of Grodno Governorate.png grodzieńska Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg brzeskolitewskie 1795 Polska Białoruś
12. Mohylew 43 119 Coat of Arms of Mogilev Governorate.png mohylewska Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg mścisławskie 1772 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Białoruś
13. Homel 36 775 Coat of Arms of Mogilev Governorate.png mohylewska POL województwo mińskie IRP COA.svg mińskie 1772 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Białoruś
14. Kamieniec Podolski 35 934 Coat of Arms of Podolia Governorate.png podolska POL województwo podolskie IRP COA.svg podolskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
15. Mitawa 35 131 Courland Governorate COA.png kurlandzka Ducatus Curlandiæ et Semigalliæ 1.svg Ks. Kurlandii 1795 Pierwsza Republika Łotewska Łotwa
16. Bobrujsk 34 336 Coat of Arms of Minsk Governorate.png mińska POL województwo mińskie IRP COA.svg mińskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Białoruś
17. Humań 31 016 Coat of Arms of Kiev Governorate.png kijowska POL województwo bracławskie IRP COA.svg bracławskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
18. Winnica 30 563 Coat of Arms of Podolia Governorate.png podolska POL województwo bracławskie IRP COA.svg bracławskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
19. Czerkasy 29 600 Coat of Arms of Kiev Governorate.png kijowska POL województwo kijowskie IRP COA.svg kijowskie 1793 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
20. Pińsk 28 368 Coat of Arms of Minsk Governorate.png mińska Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg brzeskolitewskie 1793 Polska Białoruś

Przypisy

  1. Pisownia za: ziemia zabrane. Internetowa encyklopedia PWN. [dostęp 2016-03-02].
  2. O. Czarnowski Metoda historycznego obliczania liczebności ludności polskiej zamieszkałej na terytorium dawnej Litwy i Rusi pod zaborem rosyjskim w: Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie, t. I: Referaty, Lwów 1935, s. 231-238.
  3. Patrz: Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowa państwa, Warszawa 1989, s. 41, przypis.
  4. Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowa państwa, Warszawa 1989.
  5. Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-57.
  6. Henryk Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864-1918, 1990, s. 214.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]