Przejdź do zawartości

Stephen Jay Gould

Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Stephen Jay Gould
ilustracja
Data i miejsce urodzenia

10 września 1941
Nowy Jork

Data i miejsce śmierci

20 maja 2002
Nowy Jork

podpis
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Stephen Jay Gould (ur. 10 września 1941 w Nowym Jorku, zm. 20 maja 2002) – amerykański paleontolog, popularyzator ewolucjonizmu.

Życie i działalność

[edytuj | edytuj kod]

Studiował geologię w Antioch College, następnie obronił pracę doktorską z paleontologii na Columbia University. Był profesorem zoologii i geologii na Harvardzie. Prowadził kursy zoologii, geologii, paleontologii i historii nauki.

Poglądy

[edytuj | edytuj kod]

Razem z Richardem Lewontinem w słynnym artykule krytykował adaptacjonizm jako program badawczy pomijający w wyjaśnieniu ewolucji czynniki inne niż dobór naturalny[1]. Spotkało się to z polemiką Richarda Dawkinsa[2][3]. Wchodził w polemikę z Dawkinsem również w przedmiocie poziomu doboru, twierdząc, że od genotypu ważniejszy jest fenotyp[4].

Razem z paleobiolożką, Elisabeth S. Vrba zaproponowali termin egzaptacje dla wyjaśnienia zmian cech (pióra mogły najpierw służyć do termoregulacji, by następnie stać się podstawą lotu), które wcześniej miały inne przystosowanie[5].

Wraz z Nilesem Eldredgem sformułował nowe stanowisko w ramach ewolucjonizmu, nazywane punktualizmem (w kontrze do gradualizmu). Głównym uzasadnieniem tego stanowiska była koncepcja przerywanej równowagi[6][7], wskazująca, że specjacja jest zjawiskiem skokowym w czasie geologicznym, a nie stopniowym (tzw. stasis-zastój)[8][9]. Takie wyjaśnienie opiera się na modelu Mayra specjacji parapatrycznej (efekt założyciela). Co więcej, czynniki kierunkowe takie jak selekcja wcale nie są głównym motorem ewolucji, a duże znaczenie mają czynniki nie-kierunkowe, przygodne takie jak dryf genetyczny[10]. Gould nie zgadzał się również na rozumienie specjacji jedynie w ramach zmian genetycznych bez odwoływania się do paleontologii[11]. Pisał o trzech "piętrach" ewolucji (mikroewolucja, „ewolucja gatunków”, masowe wymierania)[12]. Podkreślał, że biologia ewolucyjna jest nauką historyczną (w znaczeniu badającą przeszłość), zależną nie tylko od praw (dobór, dynamika ekologiczna itp.), a od konkretnych zdarzeń (np. uderzenie komety) z przeszłości (gdyby „cofnąć taśmę” od nowa, wcale nie ma żadnej konieczności, że „zagrałaby” ponownie człowieka w tym samym momencie dziejów)[13][14].

Krytykował stosowanie idei postępu w nauce[15][16], socjobiologię[17] oraz determinizm genetyczny[18]. Swoją książką Onthogeny i philogeny zapoczątkował zainteresowanie tzw. „evo-devo”[19].

Jego opus magnum była opublikowana kilka tygodni przed śmiercią The structure of evolutionary theory[20][21][22].

Jego uczniem był m.in. Jack Sepkoski[23].

Popularyzacja nauki

[edytuj | edytuj kod]

Prawie 25 lat nieprzerwanie publikował felietony naukowe pod wspólnym tytułem „Ten pogląd na życie” w miesięczniku „Natural History” wydawanym przez Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. Prosto i przystępnie nawet dla laików, wykładał teorię ewolucji i omawiał wszystkie jej konsekwencje, opisywał przyrodę widzianą oczyma biologa-ewolucjonisty. Opublikował kilkanaście książek i zbiorów esejów oraz mnóstwo artykułów prasowych. Wydał też kilka monografii naukowych poświęconych biologii ewolucyjnej i antropogenezie.

Wpłynął na takie osoby jak Oliver Sacks[24].

Wieloletni publicysta New York Review of books[25].

Krytyk kreacjonizmu[26]. Wg Goulda (Skały wieków) nauka i religia nie wchodzą ze sobą w konflikt, jako że przedmioty ich zainteresowań są całkowicie odrębne (pogląd ów określa się skrótowym mianem NOMA od angielskiego Non-Overlapping Magisteria czyli „rozłączne magisteria”)[27][28][29]. Religia nie wyjaśnia jak działa świat, a nauka nie wskazuje sensu życia[30].

Tłumaczenia prac na j. polski

[edytuj | edytuj kod]
  • Niewczesny pogrzeb Darwina. Wybór esejów, I wyd. Warszawa 1991, PIW; II wyd. Warszawa 1999 Proszyński i S-ka, s. 352, ISBN 83-7180-324-9 (Ever Since Darwin: Reflections in Natural History 1977)
  • Skały wieków. Nauka i religia w pełni życia, Warszawa 2002, Wyd. Zysk i S-ka, ISBN 83-7298-089-6 (Rocks of Ages. Science and Religion in the Fullness of Life, 1999)
  • Pytania o millennium. Ściśle umowne zasady odliczania. Przewodnik racjonalisty, Warszawa 1998, Wyd. Prószyński i S-ka, s. 144, ISBN 83-7180-963-8 (Questioning the Millennium. A rationalist’s Guide to a Precisely Arbitrary Countdown)
  • Dzieje życia na Ziemi (The Book of Life), Warszawa 1998, Świat Książki, s. 256, ISBN 83-7129-726-2.

Wybrane publikacje

[edytuj | edytuj kod]
  • Stephen Jay Gould, Elisabeth S. Vrba. Exaptation—a missing term in the science of form. „Paleobiology”. 8, s. 4-15, 1982. Peleontologial Society. (ang.)
  • Gould S.J., Eldredge N. (1977), Punctuated Equilibria: The Tempo and Mode of Evolution Reconsidered, „Paleobiology”, vol. 3: 115–151.
  • Gould S.J. (1988), On Replacing the Idea of Progress with an Operational Notion of Directionality, [w:] Evolutionary Progress, M.H. Nitecki (red.), Chicago, IL: University of Chicago Press: 319–338.
  • Gould S.J., Lewontin R.C. (1979), The Spandrels of San Marco and the Panglossian Paradigm: A Critique of the Adaptationist Programme, Proceedings of the Royal Society of London, Series B: Biological Sciences, t. 205: 581–598. Tłumaczenie: Stephen Jay Gould, Richard C. Lewontin - Pendentywy w katedrze św. Marka a paradygmat Panglossa. Krytyka programu adaptacyjnego (przeł. K. Bielecka).
  • Gould S.J., The structure of evolutionary theory, Cambridge Massachusetts 2002, Harvard University Press.
  • Lloyd, E., and Gould, S. J. 1993. Species selection on variability. Proceedings of the National Academy of Sciences USA 90:595–599.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Stephen Jay Gould, Richard C. Lewontin - Pendentywy w katedrze św. Marka a paradygmat Panglossa. Krytyka programu adaptacyjnego (przeł. K. Bielecka)w: Przegląd Filozoficzno-Literacki 2-3 (31) 2011.
  2. ↑ Marcin Miłkowski,Biologia jako nauka szczegółowa i nauka szczególna, w: Przegląd Filozoficzno-Literacki 2-3 (31) 2011. Miłkowski wskazuje za Ernstem Mayrem, że w biologii podstawową koncepcją wyjaśniającą jest przystosowanie do środowiska. Takie założenie adaptacjonizmu podważyli Steven Jay Gould i Richard Lewontin w swoim niesłychanie głośnym tekście Katedra św. Marka a paradygmat Panglossa. przyrównując adaptacjonistów do doktora Panglossa, który w Wolterowskim Kandydzie zawsze potrafił znaleźć rację istnienia dowolnej rzeczy, co dowodziło, że świat jest najlepszy z możliwych. Weszli przez to w spór m.in. z Richardem Dawkinsem broniącym tezy, że rola rozumowania adaptacyjnego w wyjaśnieniu ewolucji jest najważniejsza.
  3. ↑ Sterelny, K. (2007). Dawkins Vs Gould: Survival of the Fittest. Cambridge, U.K.: Icon Books
  4. ↑ S.J. Gould, Troskliwe grupy i samolubne geny, [w:] tenże, Niewczesny pogrzeb Darwina, przeł. Nina Kancewicz-Hoffman, wybrał oraz przedmową i przypisami opatrzył Antoni Hoffman, Prószyński i S-ka, W arszawa 1999, s. 165.
  5. ↑ Stephen Jay Gould, Elisabeth S. Vrba. Exaptation—a missing term in the science of form. „Paleobiology”. 8, s. 4-15, 1982. Peleontologial Society. (ang.)
  6. ↑ Gould S.J., Eldredge N. (1977), Punctuated Equilibria: The Tempo and Mode of Evolution Reconsidered, „Paleobiology”, vol. 3: 115–151.
  7. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.510. W tym modelu długie okresy zmian nieznacznych są przerywane okresami zmian gwałtownych (liczących setki tysięcy lat). Jak wskazuje Futuyama wiele dowodów wskazuje, że zmiany cech przyjmują różne tempo i przebieg. Futuyama dodaje, że jak na razie niewiele dowodów wskazuje jednak, że ewolucja zachodzi w sposób wskazany przez Goulda i Eldridge'a, a ich model jest "prawie na pewno błędny". Zwrócili jednak oni uwagę wielu badaczy na zagadkowe i ważne zjawisko stazy- zastoju.
  8. ↑ Dzik, J. 2010. Biologia ewolucyjna a paleobiologia. In Barańska, J. & Legocki, A. B. (eds). Polskie i światowe osiągnięcia nauki. Nauki Biologiczne.
  9. ↑ Marta Alicja Trzeciak, Krok w przód, a później krok w tył. Tak czasami działa ewolucja [online], www.projektpulsar.pl, 2023 [dostęp 2026-03-20].
  10. ↑ Derek Turner, Joyce C. Havstad, Philosophy of Macroevolution, Edward N. Zalta, Uri Nodelman (red.), wyd. Summer 2024, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2024 [dostęp 2026-03-20].
  11. ↑ Dzik, J. 2010. Biologia ewolucyjna a paleobiologia. In Barańska, J. & Legocki, A. B. (eds). Polskie i światowe osiągnięcia nauki. Nauki Biologiczne.
  12. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008, s.152-153.
  13. ↑ 989, Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, New York: W.W. Norton.
  14. ↑ David Sepkoski, “Replaying Life's Tape”: Simulations, metaphors, and historicity in Stephen Jay Gould's view of life, „Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences”, 58, Special Issue: Replaying the Tape of Life: Evolution and Historical Explanation, 2016, s. 73–81, DOI: 10.1016/j.shpsc.2015.12.009, ISSN 1369-8486 [dostęp 2026-03-20].
  15. ↑ Gould S.J. (1988), On Replacing the Idea of Progress with an Operational Notion of Directionality, [w:] Evolutionary Progress, M.H. Nitecki (red.), Chicago, IL: University of Chicago Press: 319–338.
  16. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.526.
  17. ↑ Herb Schreier i inni, Against “Sociobiology”, „The New York Review of Books”, 22 (18), 13 listopada 1975, ISSN 0028-7504 [dostęp 2026-03-19] (ang.).
  18. ↑ Gould S.J. (1981), The Mismeasure of Man, New York, NY: Norton.
  19. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008, s.506.
  20. ↑ Douglas J. Futuyma, Stephen Jay Gould à la recherche du temps perdu, „Science”, 296 (5568), 2002, s. 661–663, DOI: 10.1126/science.1070871 [dostęp 2026-03-19].
  21. ↑ James Lennox, Darwinism [online], 13 sierpnia 2004 [dostęp 2026-03-19].
  22. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.530. Futuyama nazywa je największym i kontrowersyjnym dziełem Goulda.
  23. ↑ M.Ruse, Ludzie,PWN, 2021, s.207 (epub).
  24. ↑ Stephen Jay Gould's magnum opus. Oliver Sacks [dostęp 2026-03-19].
  25. ↑ Stephen Jay Gould [online], The New York Review of Books [dostęp 2026-03-19] (ang.).
  26. ↑ S.J. Gould, Niewczesny pogrzeb Darwina, Warszawa 1999, s. 136–140): „kreacjoniści posługują się zniekształceniem i insynuacją dla poparcia swoich bezpodstawnych twierdzeń. Jeżeli moje słowa brzmią ostro i gorzko, to odpowiada to moim uczuciom – ponieważ stałem się głównym celem tych praktyk” (s. 136).
  27. ↑ J.Herda, S.J. Goulda koncepcja rozłącznych magisteriów nauki i wiary, Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, XLI (2007), 46–55.
  28. ↑ S.J.Gould, Skały wieków. Nauka i religia w pełni życia, Warszawa 2002, Wyd. Zysk i S-ka.
  29. ↑ Tomasz Sieczkowski, Nowy ateizm: Rekonstrukcja światopoglądu [online], Sieczkowski pokazuje spór Goulda z Dawkinsem i Dennettem, oraz jego próby pojednawcze zwaśnionych stron., Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego [dostęp 2026-03-20].
  30. ↑ D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.535.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Jay_Gould&oldid=79358635”