Szyb Krystyna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wieża wyciągowa szybu Krystyna
Obiekt zabytkowy nr rej. A/135/04 z dnia 30 grudnia 2004 r.[1]
Ilustracja
Wieża w 2009 roku
Państwo  Polska
Miejscowość Bytom-Szombierki
Adres ul. Zabrzańska 7
Typ budynku wieża wyciągowa
Styl architektoniczny modernizm[2]
Architekt inż. Becker z Gliwic
Inwestor Gräflich Schaffgotsche Werke G. m. b. H.[3]
Wysokość całkowita 56,9-57[4][5] m
Rozpoczęcie budowy 1927
Ukończenie budowy 1929
Pierwszy właściciel Gräflich Schaffgotsche Werke
Kolejni właściciele Skarb Państwa
Obecny właściciel Armada Development S.A.
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wieża wyciągowa szybu Krystyna
Wieża wyciągowa szybu Krystyna
Ziemia50°20′18,8″N 18°54′41,3″E/50,338556 18,911472

Wieża wyciągowa szybu Krystyna (do 1945 roku niem. Förderturm Kaiser-Wilhelm-Schacht) – murowana[6], oparta na konstrukcji stalowej[7][3] wieża wyciągowa szybu Krystyna zlikwidowanej Kopalni Węgla Kamiennego Szombierki z 1929 roku w Bytomiu-Szombierkach, wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego[2][1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dwuprzedziałowy wydobywczy szyb Kaiser Wilhelm[3] powstał w latach 1870–1873 na potrzeby wówczas nowej kopalni węgla kamiennego Hohenzollern, która rozpoczęła wydobycie w 1873 roku[8][9]. Szyb został pogłębiony do 210 metrów w 1917, w 1920 roku sięgnął 340 metrów, a w 1928 jego głębokość wynosiła 510 metrów. Pierwotnie wieża wyciągowa szybu była murowaną ośmiobocznym budynkiem z cegły, miała wysokość około 17 metrów[3]. Była obsługiwana przez dwie maszyny parowe, określone już w 1928 roku jako dość stare; pomimo przestarzałego sprzętu udawało się osiągnąć wydobycie na poziomie 6000–8000 ton urobku dziennie. W celu zwiększenia efektywności wydobycia zarząd kopalni postanowił całkowicie przebudować budynek wieży szybowej[10] i zlikwidować stare maszyny parowe, zastępując je elektrycznymi[8].

Teren wokół szybu możliwy do wykorzystania pod budowę nowej wieży wyciągowej był mocno ograniczony przez inne zabudowania kopalniane. Wpłynęło to na wybór w 1927 roku stali[6] zamiast np. żelbetu (zastrzały zajęłyby zbyt wiele miejsca i wymagałyby większych fundamentów) jako materiału do wykonania konstrukcji nośnej nowej wieży. Stal została wybrana również ze względów ekonomicznych[11]. Architektem został inż. Becker z Gliwic[10].

Fundamenty o powierzchni 72,7 m² i przeciętnej grubości 3,40 metra (miejscami do 6 metrów) z betonu ubijanego zostały położone zimą 1927/1928 przez bytomską firmę Kaller & Stachnik. Stawianie ryglowanej nitowanej konstrukcji stalowej[8] według projektu firmy B. Walter, Gesellschaft für Ingenieurbau m. b. H. z Gliwic rozpoczęto w maju 1928 roku[12]. Fasada wykonana z cegły klinkierowej pochodzącej z kopalnianej cegielni została wykonana przez firmę P. Stasch z Bytomia-Karbu. Budowę wieży zakończono w 1929 roku[4], po 1 kwietnia[13]. Konstrukcję nośną o masie około 1300 ton wykonała firma Schüchtermann & KremerBaum A.-G. w Herne ze stali St 37. Elektryczne maszyny wyciągowe zostały wyprodukowane przez Brown, Boveri & Cie. A.-G. w Mannheim i Hutę Donnersmarcka z Zabrza. Urządzenia sygnałowe wykonała firma Siemens & Halske[14].

W 1945 roku kopalnia została znacjonalizowana i przemianowana na KWK Szombierki[4]. Po likwidacji kopalni Szombierki rozebrano budynek nadszybia w 2000 roku[4], pozostawiono budynek wieży wyciągowej szybu Krystyna[8]. Została ona wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego w 2004 roku[1].

W 2008 roku właścicielem wieży zostało przedsiębiorstwo Armada Development S.A.[4]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Basztowa wieża przypominająca młot górniczy[4] jest złożona z prostopadłościennych brył trzonu i głowicy[8]. Symetryczny budynek zbudowano na planie prostokąta, został przekryty dwuspadowym dachem o niewielkim nachyleniu połaci, osadzony na stalowej konstrukcji[8]. Stalowa konstrukcja wieży wyciągowej jest niewidoczna z zewnątrz, bowiem fasada została wymurowana z nietynkowanej[8] cegły klinkierowej. Ambitny charakter konstrukcji nowej wieży w zamyśle twórców miał podkreślać układ pionowych linii, w jakie układają się pasy okien[6] (po jednym na węższej części trzonu i po dwóch na szerszej) flankowane lizenami, a na głowicy zaakcentowane ryzalitem[15].

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

W górnej części wieży znajdują się podlegające ochronie, zabytkowe pozostałości dwóch elektrycznych maszyn wyciągowych:

  • maszyna wyciągowa przedziału zachodniego z 1928 roku[8] – z tarczą typu Koepe o średnicy 6,5 m[4]
  • maszyna wyciągowa przedziału wschodniego z 1933 roku[8] – z tarczą typu Koepe o średnicy 7 m[4]

Podzespoły mechaniczne wyprodukowała firma Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke AG, zaś elektryczne – Brown Boveri & Cie AG Mannheim[14]. Obie maszyny były zasilane w układzie Leonarda.

Ponadto w wieży znajdowały się: suwnica o udźwigu 10 ton oraz winda[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 31 grudnia 2017; 7 miesięcy temu. [dostęp 2011-06-21].
  2. a b ŚOT ↓.
  3. a b c d Walter 1929 ↓, s. 109.
  4. a b c d e f g h i toslask.pl ↓.
  5. Walter 1928 ↓, s. 18.
  6. a b c Walter 1928 ↓, s. 19.
  7. Walter 1928 ↓, s. 16–17.
  8. a b c d e f g h i Owczarek i inni 2012 ↓, s. 30.
  9. Jaros 1984 ↓.
  10. a b Walter 1928 ↓, s. 16.
  11. Walter 1928 ↓, s. 17.
  12. Walter 1929 ↓, s. 110.
  13. Walter 1929 ↓, s. 111.
  14. a b Walter 1929 ↓, s. 112.
  15. Owczarek i inni 2012 ↓, s. 31.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]