Faktoid

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chiński Mur, wbrew popularnym opiniom, nie jest widoczny z kosmosu.

Faktoid (ang. factoid z łac. factio 'działanie' od facere 'czynić' i gr. eídos 'kształt, postać, wygląd, rodzaj') [1]informacja traktowana jako prawdziwa tylko dlatego, że ukazała się w mediach. Pojęcie wykreowane w roku 1973 przez Normana Mailera w jego biografii Marilyn Monroe. Przyrostek "- oid" można tłumaczyć jako "-podobny" - zgodnie z intencją Mailera, który pragnął wykreować określenie zjawiska podobnego do faktu.

Termin ten stosowany jest także w odniesieniu do wydarzenia o wątpliwej autentyczności, przyjmowanego przez ogół jako mające miejsce w rzeczywistości, i upowszechnianego, między innymi, w celu manipulacji opinią publiczną albo utrzymania kogoś (np. polityka) lub czegoś (np. reklamowanego produktu) w obszarze jej zainteresowania. Inną możliwą motywacją jest wykreowanie sztucznego zainteresowania odbiorców w celu zwiększenia oglądalności lub poczytności. Taką techniką posługują się na przykład bulwarówki.

Klasycznym przykładem niezamierzonego faktoidu jest stworzone na podstawie powieści H. G. Wellsa słuchowisko Wojna światów Orsona Wellesa z 1938 roku, relacjonujące postępy fikcyjnej inwazji Marsjan na Ziemię. Wzbudziło ono zbiorową panikę. Współczesnym przykładem faktoidu są postać i biografia Johnny'ego 11 Palców, fikcyjnego polskiego geniusza muzycznego, stworzone w celach reklamowych.

Jednym z faktoidów, który najbardziej zapisał się w świadomości ludzi, jest pochodząca z 1938 roku, z książki Second Book of Marvels Richarda Halliburtona, informacja, jakoby Chiński Mur był jedynym obiektem stworzonym przez człowieka widocznym z kosmosu. W rzeczywistości z wysokich orbit nie można go zobaczyć gołym okiem, zaś z niskich orbit (do ok. 320 km) można, z niemałym trudem, wypatrzeć mur, lecz na tej wysokości widać także różne inne budowle, jak chociażby autostrady.

Jeżeli faktoid jest zamierzonym atakiem na osobę publiczną lub organizację, często określa się go mianem faktu prasowego (określenia tego użył po raz pierwszy Bronisław Geremek na początku lat dziewięćdziesiątych, w rozmowie z dziennikarzami) lub faktu medialnego.

Przeciwdziałanie[edytuj | edytuj kod]

Aby ograniczyć możliwości mediów w zakresie tworzenia faktoidów, ustroje demokratyczne stosują nakazy sprostowania nieprawdziwych informacji. [2]

Przypisy

  1. Słownik Wyrazów Obcych : faktoid
  2. Europejska konwencja praw człowieka w art. 10 dopuszcza ograniczenia wolności słowa m.in. w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób. Podobne ograniczenia przewiduje Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych w artykule 19. Prawo prasowe w Polsce głosi : Na wniosek zainteresowanej osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, redaktor naczelny właściwego dziennika lub czasopisma jest obowiązany opublikować bezpłatnie rzeczowe i odnoszące się do faktów sprostowanie nieścisłej lub nieprawdziwej wiadomości zawartej w materiale prasowym (Ustawa z dnia 14 września 2012 r. o zmianie ustawy – Prawo prasowe). Kodeks karny (1997) w art. 213 dozwala rozgłaszać jedynie odpowiadające prawdzie zarzuty (zaś obowiązek udowodnienia prawdziwości spoczywa na rozgłaszającym) i to o ile zarzut taki dotyczy postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną lub służy obronie społecznie uzasadnionego interesu. Nawet spełnienie tych warunków nie wyłącza odpowiedzialności sprawcy za zniewagę ze względu na formę podniesienia lub rozgłoszenia zarzutu (art. 214). Kodeks cywilny głosi w art. 24 Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]