Górale
Górale to:
- w znaczeniu ogólnym (w języku polskim) – mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich (np. górale kaukascy, górale szkoccy, górale Kantabrii),
- w ujęciu szczegółowym – grupy autochtonicznych mieszkańców Karpat Zachodnich, terenów od doliny Ostrawicy na zachodzie po dolinę Białego Czeremoszu (na wschodzie)[potrzebne źródło]
Spis treści |
Podział [edytuj]
Górale polscy [edytuj]
- górale śląscy:
- Breniacy
- Istebniańscy
- Jabłonkowscy
- Morawianie (nie mylić z grupą etniczną Morawian)
- Wiślanie
- górale czadeccy
- górale małopolscy:
- górale babiogórscy
- górale orawscy (na Górnej Orawie, po stronie słowackiej)
- górale pienińscy
- górale podhalańscy
- górale sądeccy (Górale Łącko-Kamieniccy, Ryterscy i Piwniczańscy)
- górale spiscy (w większości na słowackim Górnym Spiszu)
- górale zagórzańscy
- górale żywieccy
- Kliszczacy
Podział na ww. grupy jest umowny, oparty na niewielkich różnicach w kulturze ludowej i równie niewielkich różnicach dialektalnych. Silniej zarysowuje się jedynie odrębność górali śląskich, którzy mówią dialektem śląskim niemazurzącym (górale wiślańscy) lub jabłonkującym (jabłonkowanie, górale jabłonkowscy) powstałym w wyniku zetknięcia gwar niemazurzących – śląskich (cieszyńskich) z mazurzącymi małopolskimi (żywieckimi) i śląsko-małopolskimi (czadeckimi).
Strój górali polskich [edytuj]
Do charakterystycznych elementów stroju góralskiego zalicza się; białą lnianą koszulę, białe obcisłe portki z lampasem szyte z wełny, rozcięcie u dołu, przeznaczone do schowania spodni w niskie obcisłe buty, ozdobione były parzenicami i pomponem. Na nogach kierpce, skórzane, wyciskane we wzory. Serdak – barani kożuszek z ciemnobrązowej skóry[1]. Na koszulę nakładana była haftowana kamizelka (cucha). Na głowie kłobuk – kapelusz filcowy z szerokim rondem. Na Podhalu zdobiony sznurem z muszelek, orlim piórem w Beskidzie Zachodnim – tasiemką[2]. Całość dopełniał skórzany pas bacowski z ćwiekami, zwany srosem. Dawniej za paskiem noszono pistolety, noże, strzelby i ciupagi. W okolicach Poznachowic, Wiśniowej, Wierzbanowej oraz Lipnika góralski strój wyraźnie pozostawał pod wpływem lachowskim[3].
- Przejściowe grupy etnograficzne
(między góralami a mieszkańcami kotlin podkarpackich)
Górale ruscy [edytuj]
- Bojkowie (Bieszczady i zach. Gorgany)
- Łemkowie (Beskid Niski, Bieszczady, wschodnia część Beskidu Sądeckiego, także po słowackiej stronie w Zemplínie i na Zakarpaciu)
- Huculi (wsch. Gorgany i Czarnohora)
Górale ruscy z terenów Polski zostali po raz pierwszy przesiedleni w wyniku umowy międzypaństwowej między Polską a Ukrainą do ZSRR a następnie po roku 1946 w trakcie akcji "Wisła" przesiedleni na Warmię, Mazury, Pomorze Zachodnie i Dolny Śląsk i ulegli rozproszeniu.[potrzebne źródło] W byłym państwie czechosłowackim w okresie rządów komunistycznych górale ci również zostali zepchnięci do roli obywateli drugiej kategorii, gdzie podjęto próby likwidacji cerkwi greckokatolickiej i religii w szczególności, jedynej ostoi kultury rusińskiej w ogóle.[potrzebne źródło]
- Przejściowe grupy etnograficzne
(między góralami a mieszkańcami kotlin podkarpackich)
Kultura [edytuj]
W kulturze poszczególnych grup góralskich widać także wpływy słowackie i węgierskie, zwłaszcza na Słowacji, oraz wśród Górali Jabłonkowskich (śląskich), których strój ludowy przypomina węgierski z czasów wzmożonej wymiany handlowej Jabłonkowa z Węgrami.
Terminem góral (słow. goral) i góralski (słow. goralský) określa się w byłej Czechosłowacji osoby pochodzenia polskiego i język ludności polskiej zamieszkującej słowackie Górny Spisz (np. Tatry Bielskie i Magurę Spiską), Górną Orawę (np. wsie Głodówka – Hladovka, Rabczyce – Rabčice i Pogóra – Polhora), Czadeckie (np. Skalite) i enklawy polskich kolonistów w różnych częściach kraju (np. wieś Lužna na Liptowie).
Przypisy
- ↑ Wojciech Wasiutyński. Z duchem czasu. 1936. str. 257
- ↑ Ewa Fałkowska-Rękawek. Podstawy projektowania odzieży: podręcznik dla szkół odzieżowych. 2007. str. 97
- ↑ Andrzej Matuszczyk. Beskid Wyspowy str. 273
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Informacje o góralszczyźnie i góralach polskich
- Grupy etnograficzne Woj. Małopolskiego
- Grupy etnograficzne Woj. Podkarpackiego
- Grupy etniczne Woj. Podkarpackiego
- Archiwalna strona Małopolskiego Centrum Kultury Sokół
