Gaeltacht

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Obszary Gaeltacht w Irlandii

Gaeltacht [ˈgᶭeːɫəx], (irl. An Ghaeltacht, w liczbie mnogiej Gaeltachtaí [ˈgᶭeːɫəxiː]) – termin używany w Irlandii na określenie obszaru, na którym język irlandzki jest w powszechnym użyciu i gdzie zachowała się tradycyjna irlandzka kultura. Stanowią go tereny na południu i zachodzie wyspy, szczególnie w hrabstwach Kerry, Galway, Waterford, Cork, Mayo i Donegal. Za rozwój tego obszaru odpowiada Ministerstwo Sztuki, Dziedzictwa Narodowego i Gaeltacht.

Ustąp pierwszeństwa przejazdu w hrabstwie Waterford z napisem po irlandzku

Zgodnie z ustawą z 2003 roku (ang. Official Languages Act, 2003) angielskie nazwy miejscowości w Gaeltacht nie są nazwami oficjalnymi. Stosuje się tylko irlandzkie nazwy[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza Komisja ds. Gaeltacht[2][edytuj | edytuj kod]

Rozporządzeniem Rady Wykonawczej (ang. Executive Council) z dnia 25 stycznia 1925 roku powołano pierwszą Coimisiún na Gaeltachta (Komisja ds. Gaeltacht). Głównymi celami komisji były:

  • zbadanie, które obwody wyborcze (ang. district electoral divisions) można uznać za irlandzkojęzyczne, a które za częściowo irlandzkojęzyczne.
  • zbadanie i stworzenie rekomendacji do używania języka irlandzkiego w administracji i edukacji w tych obwodach oraz zarekomendowanie kroków jakie należy podjąć w celu poprawy sytuacji ekonomicznej mieszkańców tych obszarów.

Komisja swój raport ogłosiła latem 1926 roku[3]. W raporcie przyjęto, że obwodem irlandzkojęzycznym można nazwać obwód, w którym ludność w przynajmniej 80% mówi po irlandzku. W ten sposób zdefiniowano obszary w hrabstwach Donegal, Mayo, Galway, Clare, Kerry, Cork i Waterford. Obwód częściowo irlandzkojęzyczny został zdefiniowany jako obszar w którym nie mniej niż 25% a nie więcej niż 79% populacji posługuje się językiem irlandzkim - takie tereny istniały w hrabstwach: Donegal, Mayo z częścią w Sligo, Galway, Clare, Kerry, Cork, Waterford z częścią w Południowym Tipperary.

Obwody irlandzkojęzyczne[2]
Hrabstwo Osoby irladzkojęzyczne Populacja Procent populacji irlandzkojęzycznej
1911 1925 1911 1925 1911 1925
Donegal 43 185 42 319 54 584 47 761 79,1 88,6
Mayo 21 320 21 291 26 903 24 176 79,2 88,0
Galway 48 431 46 661 58 750 50 929 82,4 91,6
Clare 2 963 2 963 4 031 3 374 73,5 87,8
Kerry 21 838 21 890 29 205 24 524 74,8 89,3
Cork 6 518 6 877 8 800 7 800 74,0 88,1
Waterford 5 422 4 820 7 482 6 210 72,5 77,6
Razem 149 677 146 821 189 755 164 774 79,0 89,1
Obwody częściowo irlandzkojęzyczne[2]
Hrabstwo Osoby irladzkojęzyczne Populacja Procent populacji irlandzkojęzycznej
1911 1925 1911 1925 1911 1925
Donegal 10 137 6 921 25 478 21 416 39,8 32,3
Mayo i
Sligo
37 347 24 421 73 247 63 728 50,9 38,2
1 359 879 2 330 1 934 58,3 45,5
Galway City
hrabstwo
4 948 5 375 13 255 11 449 37,3 46,9
28 741 19 193 48 542 43 502 59,2 44,1
Clare 22 806 13 764 47 245 40 831 48,3 33,7
Kerry 23 224 15 587 49 860 41 475 46,8 37,6
Cork 24 374 15 635 53 558 45 154 45,5 34,6
Waterford i
Tipperary
12 063 8 072 28 548 24 154 42,3 33,5
828 738 1 397 1 247 59,3 59,2
Razem 165 827 110 585 343 460 294 890 48,3 37,5

Komisja zdefiniowała termin Gaeltacht jako obszary zawierające obwód irlandzkojęzyczne i częściowo irlandzkojęzyczne. Zauważono także, że 13,7% nauczycieli w obwodach irlandzkojęzycznych i 42% w obwodach częściowo irlandzkojęzycznych w szkołach podstawowych nie ma żadnych kwalifikacji w języku irlandzkim. W stosunku do szkół ponadpodstawowych, komisja stwierdziła, "że nie można powiedzieć, że istnieje w chwili obecnej edukacja dla osób irlandzkojęzycznych", ani nawet zadowalająca edukacja w języku irlandzkim w całym kraju[2]. Raport zawierał także wskazówki odnośnie urzędników, gdyż osoby z Gaeltacht na ogół musiały posługiwać się językiem angielskim, a nie irlandzkim. Komisja zaproponowała rozwiązanie, w którym stwierdziła, że w organach władzy lokalnej nie można na stałe zatrudnić osoby tylko angielskojęzycznej jeśli na dane stanowisko jest kompetentna osoba ze znajomością irlandzkiego.

Raport zawiera 82 główne zalecenia w sprawie ratowania języka irlandzkiego i ochrony obszaru Gaeltacht.

An Ghaeltacht 1956

Gaeltacht Areas Orders[edytuj | edytuj kod]

21 sierpnia 1956 roku wydano Gaeltacht Areas Order, który na nowo zdefiniował granice Gaeltacht. Ten dokument rządowy wymienia poszczególne obwody głosowania w hrabstwach: Kerry, Cork, Donegal, Galway, Mayo i Waterford. W sumie w Gaeltacht znalazły się 84 obwody głosowania i 54 części obwodów[4].

5 sierpnia 1967 roku do Gaeltacht włączono obszary (części obwodów Rathmore, Kilbride, Donaghpatrick, Teltown w Hrabstwie Meath[5].

Trzeci Gaeltacht Area Order pochodzi z 25. czerwca 1974 roku i włącza do obszaru Gaeltacht obwody Ballyduff, Cloghane and Brandon oraz jedną część obwodu Stradbally w hrabstwie Kerry oraz części obwodów wyborczych Ardmore, Ballymacart, Ringville w hrabstwie Waterford[6].

Ordú Na Limistéar Gaeltachta (Gaeltacht Area Order) z 2 grudnia 1982 włącza części obwodów: Candroma oraz Kilnamartery w hrabstwie Cork, a także części Athboy, Kilbride, Donaghpatrick i Rathmore w hrabstwie Meath[7].

Komisja ds. Gaeltacht (2000-2002)[edytuj | edytuj kod]

4 kwietnia 2000 roku rząd irlandzki powołał kolejną Coimisiún na Gaeltachta. Komisja zauważyła, że na 154 obwodów głosowania (ang. district electoral divisions'), które w całości lub częściowo zawierają się w obszarze Gaeltacht tylko w 18 z nich 75% lub więcej populacji rozmawia codziennie po irlandzku. 12 z tych obwodów jest w hrabstwie Galway, 4 w hrabstwie Donegal i 2 w hrabstwie Kerry. Gdyby zachować kryteria (80% populacji irlandzkojęzycznej) pierwszej komisji z 1926 roku tylko 12 obwodów kwalifikowałoby się do miana obwodów irlandzkojęzycznych w Gaeltacht.

Zalecono danie siedmioletniego okresu przejściowego, po którym obszary w których przynajmniej 50% populacji posługuje się na co dzień językiem irlandzkim zostały w pełni rozpoznane jako Gaeltacht. Obszarom gdzie po irlandzku codziennie mówi 40-50% populacji dano siedmioletni okres przejściowy na wzmocnienie stopnia używania języka.

Komisja zauważyła, że same dane ze spisu ludności nie wystarczą na prawidłowe zdefiniowanie obszarów irlandzkojęzycznych. Zalecono branie pod uwagę takich czynników jak:

  • liczba rodzin używających irlandzkiego w domu
  • wykorzystanie irlandzkiego w żłobkach, przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych i stopień w jakim wpływa to na zachowanie języka i społeczność.
  • wykorzystywanie irlandzkiego w biznesie i przemyśle
  • korzystanie z języka irlandzkiego w organizacjach społecznych
  • wykorzystywanie irlandzkiego w kościołach
  • wykorzystywania irlandzkiego w sektorze turystyki
  • wykorzystywanie irlandzkiego w działaniach sportowych i rekreacyjnych
  • liczba i procent osób irlandzkojęzycznych w obwodach głosowania
  • liczba i procent osób wykorzystujących język irlandzki w życiu codziennym
  • inne powiązane czynniki.

W raporcie przedstawiono 19 głównych rekomendacji do wdrożenia w celu poprawy sytuacji językowej, edukacyjnej i ekonomicznej Gaeltacht[8].

An Ghaeltacht 2007, strefa A

Raport Acadamh na Hollscolaíochta Gaeilge[edytuj | edytuj kod]

W 2007 roku Acadamh Na Hollscolaíochta Gaeilge (część National University of Ireland, Galway) we współpracy z National Institute for Regional Andspatial Analysis (część National University of Ireland, Maynooth) opublikowała raport, w którym zaleca podzielenie obszaru Gaeltacht na trzy strefy:

  • A - 67% lub więcej populacji (w wieku 3+) posługuje się codziennie językiem irlandzkim
  • B - 44%-66% populacji irlandzkojęzycznej, w której jednak język angielski odgrywa rolę przeważającą, ale są duże obszary irlandzkojęzyczne
  • C - 43% lub mniej procent populacji używa na co dzień języka irlandzkiego, język angielski odgrywa dominującą rolę.

Raport wykazuje także różnice pomiędzy danymi ze spisu ludności a danymi z Scéim Labhairt na Gaeilge (Plan mówienia po irlandzku) dotyczącymi populacji posługującej się na co dzień językiem irlandzkim[9].

Ustawa o Gaeltacht 2012[edytuj | edytuj kod]

Gaeltaacht Act 2012 - jest nową ustawą mającą na celu zdefiniowanie obszaru Gaeltacht na nowo oraz uporządkować działanie Údarás na Gaeltachta. Akt został podpisany 25 lipca 2012 przez prezydenta Irlandii. Według ustawy miano Gaeltacht będą posiadały obszary, które spełniają kryteria lingwistyczne, a nie jak do tej pory geograficzne. Ten akt ma zapewnić także dobre wykonanie strategii dla języka irlandzkiego na lata 2010-2030 przez Údarás na Gaeltachta (ang. 20-Year Strategy for the Irish Language 2010-2030)[10].

Obszary [11][edytuj | edytuj kod]

Obszar Liczba ludności[12][13][14][15][16][17][18] Szkolnictwo
Hrabstwo km2 % całości Gaeltacht całkowita[19] znająca język irlandzki (wiek 3+) mówiąca codziennie po irlandzku (wiek 3+) w wieku szkolnym (3+) mówiąca na co dzień po irlandzku poza szkołą przedszkolne podstawowe ponadpodstawowe
Cork 262 5,64 3 895 2 951 1 583 309 4 6 2
Donegal 1 502 32,36 24 744 17 132 10 668 1 533 22 42 7
Galway 1 225 26,39 48 907 30 978 18 122 2 329 17 43 9
Kerry 642 13,83 8 729 6 185 3 719 626 8 14 2
Mayo 905 19,5 10 886 6 667 2 682 202 5 25 4
Meath 44 0,95 1 771 1 054 596 93 2 4 1
Waterford 62 1,33 1 784 1 271 769 128 2 3 1
Razem 4642 100 100 716 66 238 38 139 5 220 60 137 26

Cork[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae Chorcaí - największymi wsiami są: Baile Mhic Íre/Baile Bhuirne i Béal Átha an Ghaorthaidh oraz wyspa Cléire (ang. Cape Clear Island), znajdująca się przy wybrzeżu zachodniej części hrabstwa Cork.

Donegal[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae Dhún na nGall lub Gaeltacht Thír Chonaill - głównymi obszarami irlandzkojęzycznymi w Donegal są dystrykty Na Rosa, Gaoth Dobhair i Cloich Cheann Fhaola (centrum Gaeltacht w Donegal).

Galway[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae na Gaillimhe - zawiera w większości obszary położone na zachód od miasta Galway; i Gaeltacht Chathair na Gaillimhe - przedmieścia miasta Galway. Największymi ośrodkami są An Spidéal, położony 19 km na zachód od Galway i An Cheathrú Rua 48 km na zachód od Galway.

Kerry[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae Chiarraí - zawiera dwa obszary - Corca Dhuibhne który znajduje się na półwyspie Dingle, z największym miastem An Daingean oraz Rathach Uibh, który położona jest na półwyspie Iveragh z największym skupiskiem ludności w Baile an Sceilg.

Mayo[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo - obszar irlandzkojęzyczny w hrabstwie Mayo. Głównym miastem regionu jest Béal an Mhuirthead, położone 72 km od stolicy hrabstwa Castlebar i 110 km od Portu lotniczego Knock.

Meath[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae na Mí - najmniejszy z obszarów Gaeltacht w Irlandii. Na obszar składają się dwie wsie: Rath Cairn i Baile Ghib. Historia powstania jedynego obecnie obszaru Gaeltacht w prowincji Leinster jest inna niż wszystkich pozostałych. W związku z głodem ziemi w Irlandii postanowiono przesiedlić część ludności z obszaru Gaeltacht do Ráthcairn, a potem także do Cill Bhríde i Baile Ghib. Pierwsi koloniści przybyli z Connemara w 1935 roku i otrzymali po około 9 ha (22 akry) ziemi. Projekt przesiedleń był bardzo kontrowersyjny i wywoływał napięcia zarówno wśród polityków jak i lokalnej ludności hrabstwa Meath. W 1938 roku zorganizowano imprezę integracyjną w celu złagodzenia napięć pomiędzy przybyszami. W wydarzeniu uczestniczył Taoiseach Éamon de Valera, minister edukacji Thomas Derrig i senator Peadar O’Maille. W sumie w latach 1935-1939 przesiedlonych zostało około 660 osób. Napięcia wśród społeczności lokalnej widoczne były aż do lat 70 XX w[20]. W 1967 obszar ten włączono oficjalnie do Gaeltacht[5].

Waterford[edytuj | edytuj kod]

Gaeltacht Chontae Phort Láirge lub Gaeltacht na nDéise[21] lub Gaeltacht na Rinne[22] - usytuowany jest 10 km na południowy zachód od stolicy hrabstwa Dungarvan. Położony jest na terenie dwóch osad An Rinn (Rinn Ua gCuanach) i An Sean Phobal[23].

Przypisy

  1. Official Languages Act 2003 (ang.). Irish Statue Book. [dostęp 2012-10-22].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Coimsiún na Gaeltachta Report (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  3. Coimsiún na Gaeltachta Report str. 65 (irl.). [dostęp 2012-10-25].
  4. Gaeltacht Areas Order 1956 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  5. 5,0 5,1 Gaeltacht Areas Order 1967 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  6. Gaeltacht Areas Order 1974 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  7. Ordú Na Limistéar Gaeltachta (Gaeltacht Areas Order) 1982 (irl.). [dostęp 2012-10-25].
  8. Raport Komisji ds. Gaeltacht 2002 (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  9. Comprehensive linguistic study of the use of Irish in the Gaeltacht - Principal findings and recommendations (ang.). [dostęp 2012-10-25].
  10. Informacja o ustawie o Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-28].
  11. Opis obszarów Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-31].
  12. Wyniki spisu ludności dla Cork Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
  13. Wyniki spisu ludności dla Galway Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
  14. Wyniki spisu ludności dla Donegal Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-30].
  15. Wyniki spisu ludności dla Kerry Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  16. Wyniki spisu ludności dla Mayo Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  17. Wyniki spisu ludności dla Meath Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  18. Wyniki spisu ludności dla Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  19. Census 2011 Population Classified by Area (ang.). [dostęp 2012-10-20].
  20. Historia utworzenia Gaeltacht w hrabstwie Meath (ang.). [dostęp 2012-28].
  21. County Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  22. Ring Irish Language Speaking Area (ang.). [dostęp 2012-10-29].
  23. Strona Waterford Gaeltacht (ang.). [dostęp 2012-10-29].