Instytucje Justyniana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Instytucje Justyniana – podręcznik prawa rzymskiego, będący częścią kodyfikacji justyniańskiej (Corpus Iuris Civilis) - posiadający moc prawa obowiązującą w Cesarstwie Bizantyjskim. Opublikowany 21 listopada 533, konstytucją Imperatoriam z mocą od 30 grudnia. [1] Adresowany do żądnej poznania praw młodzieży, której cesarz Justynian I Wielki zadedykował słowa:

Przyjmijcie więc te nasze prawa z największą żarliwością i ochoczą pilnością, i okażcie się sami tak wykształconymi, abyście mogli żywić najpiękniejszą nadzieję, iż po ukończeniu całego studium prawnego będziecie mogli nawet rządzić naszym państwem w powierzonych wam jego częściach [2].

Wprowadzenie[edytuj | edytuj kod]

Instytucje zostały przygotowane pod kierunkiem ministra Tryboniana przez dwóch biegłych w prawie profesorów (antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam): Theophilusa z Konstantynopola i Dorotheusa z Berytu (Bejrutu).

Ułożono je według systematyki prawnika rzymskiego Gaiusa z podziałem na: personae (przepisy dotyczące osób), res (przepisy dotyczące rzeczy) i actiones (skargi, przepisy proceduralne). Księgi podzielono na tytuły. W odróżnieniu od klasyfikacji Gaiusa, wyróżniono księgę czwartą, w której omówiono normy prawa karnego i sądowego.

Opracowane zostały na podstawie podręczników prawa rzymskiego, w szczególności Instytucji Gaiusa, a także konstytucji cesarskich. Zastąpiły w użyciu podręcznik Gaiusa, stając się na wiele wieków podręcznikiem do nauki prawa rzymskiego w tej postaci, w jakiej posłużyło ono za fundament dzisiejszego prawa prywatnego [3].

Nie zachował się żaden kompletny rękopis Instytucji z czasów justyniańskich. Większość kopii rękopiśmiennych pochodzi z XIV i XV w. Najważniejsze znaczenie mają: rękopis z IX lub X w. w Bambergu; Lex Romana canonice compta w tzw. Codex Parisiensis z X w.; tzw. "glosa turyńska" w Codex Taurinensis z IX lub X w. oraz grecka parafraza Instytucji autorstwa Theophilusa [4].

Instytucje po raz pierwszy wydrukował Schoffer (Schoyff) w Moguncji w 1468. Znane są edycje Haloandra z 1585, Cuiciusa (Cujasa) z 1585. W XIX w. nowe wydanie opracował Schrader, w oparciu o odkryty rękopis Gaiusa. Później opublikowano edycję Krügera (1867), Huschke 1868) oraz Arangio-Ruiz i Guarino (1943). Najczęściej stosuje się wydanie Krügera[4].

Pierwszy polski przekład Instytucji przygotował Aleksander Cukrowicz w 1850 (Kraków). Najnowsze tłumaczenie opracował Cezary Kunderewicz (1986).

Treść[edytuj | edytuj kod]

Księgi podzielone są na tytuły (ogółem 98), większe z nich na paragrafy. Sposób cytowania : Inst. Just. lub I.J. (przy braku wątpliwości o czym mowa wystarczy Inst. lub I.) kolejne numery księgi, tytułu i paragrafu (pierwszy paragraf oznaczany jest jako pr. co jest skrótem od principium lub proemium 'początek', paragraf drugi jako 1 itd).

Księga pierwsza[edytuj | edytuj kod]

Księga pierwsza zawiera tytuły, poświęcone między innymi:

  • sprawiedliwości i prawie,
  • prawie natury (ius naturale), prawie narodów (ius gentium) i prawie obywatelskim (ius civile), w tym źródłach prawa,
  • prawie osobowym (wolni, wyzwoleńcy, wyzwalanie niewolników)
  • władzy ojcowskiej,
  • małżeństwie,
  • przysposobieniu,
  • opiece,
  • kurateli.

Przykładowo, w pierwszym tytule, księgi pierwszej pt.: O sprawiedliwości i prawie., Justynian ogłosił: Sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą, przyznającą każdemu należne mu prawo. Prawoznawstwo jest znajomością spraw boskich i ludzkich, wiedzą o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe. (Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia) [5].

Księga druga[edytuj | edytuj kod]

W księdze drugiej znajdują się tytuły, dotyczące:

  • rzeczy i ich rodzajów,
  • sposobów nabycia własności,
  • służebnościach,
  • użytkowania, używania i prawa mieszkania,
  • zasiedzenia,
  • darowizny,
  • zbywania rzeczy,
  • testamentów,
  • wydziedziczenia,
  • ustanowieniu spadkobierców (Można ustanawiać spadkobiercami zarówno ludzi wolnych, jak i niewolników, tak swoich, jak i cudzych.),
  • spadkobierców,
  • zapisów,
  • kodycylów.

Przykładowo, w tytule O podziale rzeczy wyróżniono rzeczy:

  1. wspólne (morze, brzegi mórz, brzegi rzek),
  2. niczyje,
  3. będące prywatną własnością jednostek.

Księga trzecia[edytuj | edytuj kod]

Księga trzecia Instytucji obejmuje np.:

  • spadki,
  • zasady dziedziczenia (tytuł O uchwale senatu tertuliańskiej polepsza sytuację kobiet - żon i matek),
  • dziedziczenie wyzwoleńców,
  • zobowiązania (tytuł XIII),
    • forma czynności prawnej (tytuł XIV i następne),
    • prawa i obowiązki stron,
    • poręczenie,
    • umowa sprzedaży,
    • najem,
    • spółka,
    • zlecenie.

Księga czwarta[edytuj | edytuj kod]

Księga ta omawia w szczególności:

  • zobowiązania zrodzone z występku,
  • kradzież,
  • rabunek,
  • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną bezprawnie,
  • zniewaga,
  • zobowiązania zrodzone jak gdyby z występku (np. odpowiedzialność za rzeczy wyrzucone lub wylane z okna),
  • skargi, czyli powództwa (w tytule IX osobno uregulowano, np. powództwo wobec właściciela zwierzęcia, które wyrządziło szkodę),
  • zabezpieczenia powództwa,
  • zarzuty,
  • kary dla zuchwale procesujących się (pieniaczy),
  • obowiązkach sędziego (tytuł XVII, w którym stwierdza się: sędzia przede wszystkim obowiązany jest baczyć, aby sądził nie inaczej, jak zostało podane przez ustawy, konstytucje lub zwyczaje),
  • postępowania sądowe publiczne (tj. takie, w których skargę może złożyć każdy obywatel).
    • przestępstwa obrazy majestatu,
    • cudzołóstwo ("porywanie się na cudze małżeństwo", "sprośne obcowanie cielesne z mężczyznami", "uwodzenie dziewic lub wdów"),
    • skrytobójstwo,
    • trucicielstwo, rzucanie zaklęć, publiczna sprzedaż niebezpiecznych leków,
    • zabójstwo krewnego,
    • fałszowanie testamentów,
    • defraudacja (sprzeniewierzenie),
    • porwanie,
    • przekupstwo wyborcze.

Styl dzieła[edytuj | edytuj kod]

Wykład jest wystylizowany na sposób autorytatywny, jakby sam cesarz przemawił do studentów. W odróźnieniu od Digestów panuje anonimowość, brak kazuistyki oraz wiadomości skąd zaczerpnięto poszczególne fragmenty, choć często są to cytaty dosłowne. [6] Na przykład przytoczone wyżej definicje sprawiedliwości i prawoznawstwa są cytowane w Digestach z pierwszej księgi Regulae Ulpiana (D.1,1,10,pr i D.1,1,10,2).

Przypisy

  1. Constitutio Imperatoriam maiestatem
  2. Konstytucja Imperatoriam, fragm. 7, [w:] Instytucje Justyniana, przeł. Cezary Kunderewicz, wyd. PIW, Warszawa 1986, s. 13.
  3. Cezary Kunderewicz, Przedmowa, [w:] Instytucje Justyniana, przeł. Cezary Kunderewicz, wyd. PIW, Warszawa 1986, s. 5.
  4. 4,0 4,1 Tamże.
  5. Tamże, s. 15.
  6. Kazimierz Kolańczyk Prawo rzymskie Warszawa 1997 s.83

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]