Miary rzymskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Miary długości[edytuj | edytuj kod]

Podstawową jednostką rzymskich miar długości była stopa: pes. Mniejsze jednostki, na które dzielono stopę, noszą te same nazwy co jednostki wagi, na które dzielono librę: dodrans (3/4), bes (2/3), triens (1/3), quadrans (1/4), sextans (1/6), uncia (1/12), semiuncia (1/24), sicilicus (1/48).

Odległości mierzone były osobnymi miarami. Były to: gradus (krok), passus (podwójny krok), pertica (tyczka), actus (długość bruzdy wyoranej przez woły bez zatrzymania dla wypoczynku), miliarium lub mille passus (tysiąc kroków, czyli mila rzymska). W nieznanym nam momencie, zrównano passus z 5 stopami, tworząc następujący system:

Wielkość w m. Miliarium Actus Pertica Passus Gradus Pes
Miliarium 1478 1
Actus 35,47 41 2/3 1 1
Pertica 2,956 500 12 1
Passus 1,478 1 000 24 2 1
Gradus 0,739 2 000 48 4 2 1
Pes 0,296 5 000 120 10 5 2 1/2 1

Rzymianie akceptowali także łokieć: cubitus, miarę pochodzenia egipskiego, która nie dała się włączyć w rzymski system. Zrównano ją z 1½ stopy, ustalając długość na 0,44 m.

Miary powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Najpospolitszą miarą powierzchni, było iugerum (liczba mnoga: iugera). Podobnie jak w Grecji plethron, iugerum pierwotnie oznaczało obszar, który para wołów (stąd nazwa od iugum = jarzmo) może zaorać w ciągu dnia. Było to pole o bokach 120 i 240 stóp (ok. 35,5 m i 71 m) = 2520,6 m². Gdy zachodziła potrzeba posługiwania się większymi jednostkami, stosowano heredium = 2 iugera, centuria = 200 iugera i saltus = 800 iugera. W praktyce rozmiary heredium i centurii przy pomiarach towarzyszących zwłaszcza przy zakładaniu kolonii mogły odbiegać od wskazanych wyżej w zależności od jakości i obszaru ziemi, która była do dyspozycji.

W Egipcie rzymskim w powszechnym użyciu była arura (gr. ἄρουρα) – stara miara faraońska, równa kwadratowi o boku 100 łokci. Przy łokciu 0,525 m, arura równała się 2756 m², przy łokciu 0,450 m, arura = 2025 m².

Miary pojemności[edytuj | edytuj kod]

Miary pojemności wywodzą się z naczyń, w których przechowano takie produkty, jak oliwa wino, miód, ziarno, mąka, suszone owoce (były to naczynia gliniane, drewnianymi beczkami we wczesnych epokach w basenie Morza Śródziemnego w ogóle się nie posługiwano). Ponieważ innych naczyń używano do płynów, innych do artykułów sypkich, ustalono dla nich osobne serie miar. Przy dużych jednostkach miary o tej samej nazwie miały różną pojemność w zależności od tego, czy były przeznaczone do oliwy czy wina.

Płyny[edytuj | edytuj kod]

Rzymianie przejęli swe miary pojemności od Ateńczyków. System raz ustalony (w III w. p.n.e.) nie podlegał poważniejszym zmianom aż po czasy bizantyńskie. Podstawową jednostką dla płynów był sextarius = 0,545 l.

Wielkość w l. Quadrantal Urna Congius Sextarius Libra Hemina Quartarius Acetabulum Cyathus
Quadrantal (amfora) 26,20 1
Urna 13,10 2 1
Congius 3,27 8 4 1
Sextarius 0,545 48 24 6 1
Libra 0,327 80 40 10 1 2/3 1
Hemina 0,274 96 48 12 2 1 1/5 1
Quartarius 0,136 192 96 24 4 2 2/5 2 1
Acetabulum 0,068 384 192 48 8 4 4/5 4 2 1
Cyathus 0,0455 576 288 72 12 7 1/5 6 3 1 1/2 1

Gdy w grę wchodziły duże ilości płynów, posługiwano się miarą culleus = 20 quadrantali = 524 l. Przy małych ilościach, np. przy przygotowywaniu leków, stosowano cochlear (łyżka) = ¼ cyathus.

Substancje sypkie[edytuj | edytuj kod]

Do mierzenia substancji sypkich używano tych samych miar od sextariusa w dół. Dla większych ilości tych produktów stosowano modius, odpowiadający greckiemu hekteus (1/6 medimnosa = 8,733 l) i jego połowę semimodius = 4,366 l. Sześć modii czyli attycki medimnos równał się 43,5 l, okresie hellenistycznym natomiast medimnos równał się 51,8 l.

Miary masy (libra)[edytuj | edytuj kod]

Rzymianie nazywali swoją podstawową jednostkę wagową libra lub pondus.

Słowo libra oznacza zarówno miarę, jak i przyrząd służący do ważenia, czyli wagę. Geneza tego terminu nie jest jasna, zapewne nie jest pochodzenia indoeuropejskiego. Libra poczynając przynajmniej od III w. p.n.e. (bardzo prawdopodobnie i wcześniej) miała ustaloną wagę nie ulegającą poważniejszym wahaniom.

Obliczenia wagi monet rzymskich i odważników pozwalają określić ją na około (wynik jest średnią różnych danych) 327,45 g. Libra dzieliła się na 12 uncji (1 uncja = 27,288 g).

Dość często tłumaczy się ten termin przez funt (słowo pochodzące pośrednio od pondus), który określał miary średniowieczne i nowożytne powstałe pod wyraźnym wpływem rzymskiej libry. Jednostki podziału libry przedstawia zestawienie:

Nazwa Waga w gramach Waga w uncjach
Libra (as) 327,45 12
Deunx 300,16 11
Dextans 272,88 10
Dodrans 245,59 9
Bes 218,30 8
Septunx 191,02 7
Semis 163,73 6
Quincunx 136,44 5
Triens 109,15 4
Quadrans 81,86 3
Sextans 54,58 2
Sescuncia 40,93 1 1/2
uncia 27,288 1
Semuncia 13,664 1/2
Binale sextulae 9,096 1/3
Sicilicus 6,822 1/4
Sextula 4,548 1/6
Drachma 3,411 1/8
Dimidia sextula 2,774 1/12
Scripulum 1,137 1/24
Obolus 0,568 1/48
Lupinus 0,283 1/96
Siliqua 0,189 1/144

Jednostki takie jak drachma i obolus, pochodzenia greckiego, weszły w użycie w czasach cesarskich. Siliqua, odpowiednik greckiego keration, i lupinus („waga ziarna łubinu”) pojawiły się dopiero od czasów Konstantyna i służyły do ważenia złota. Funkcjonowały także jednostki wyższe od libry:

Nazwa Wielokrotność Waga w gramach Waga w uncjach
Dupondius 2 654,9 24
Tressis 3 982,35 36
Nonussis 9 2 947,05 108
Vicessis 20 6 549 240
Tricessis 30 9 823,5 360
Centussis 100 32 745 1 200

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t-1, pod red. Ewy Wipszyckiej, Warszawa 1982.