Konstantyn I Wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Konstantyn I Wielki
Constantine Musei Capitolini.jpg
Imiona Gaius Flavius Valerius Constantinus
Panował jako Imperator Caesar Gaius Flavius Valerius Constantinus Augustus
Czas panowania 25 lipca 306 r.22 maja 337 r.
Dynastia konstantyjska
Data urodzin 27 lutego ok. 272 – Nisz
Data śmierci 22 maja 337
Moneta
Solidus multiple-Constantine-thessalonica RIC vII 163v.jpg
Lista cesarzy rzymskich
Święty
Konstantyn
równy apostołom
Kościół/
wyznanie
prawosławny
Wspomnienie 21 maja (kal. jul.)
3 czerwca (kal. greg.)
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons
Konstantyn I Wielki
Konstantyn Wielki
(mozaika w Hagia Sofia, Istambuł, ok. 1000)

Konstantyn I Wielki, łac. Gaius Flavius Valerius Constantinus (ur. 27 lutego ok. 272 w Niszu w dzisiejszej Serbii, zm. 22 maja 337)[1]cesarz rzymski od 306 roku, święty Kościoła prawosławnego.

Był synem cesarza Konstancjusza Chlorusa i św. Heleny. W drodze do jedynowładztwa w cesarstwie pokonał w wojnach domowych Maksencjusza i Licyniusza. Z sukcesami walczył przeciwko plemionom barbarzyńskim: Frankom, Alamanom, Wizygotom i Sarmatom. Przekształcił dawną grecką kolonię Byzantion w nową siedzibę cesarza – Konstantynopol, który przez tysiąc lat był stolicą cesarstwa wschodniego. Przeprowadził liczne reformy, które ukształtowały nowe formy ustroju społecznego, ekonomicznego i politycznego w państwie, za jego rządów imperium przeżywało krótkotrwały okres świetności[2].

Był pierwszym cesarzem, który przeszedł na chrześcijaństwo. Zakończył politykę prześladowań chrześcijan swojego poprzednika Dioklecjana i w 313 wydał edykt mediolański, proklamując swobodę wyznawania tej religii.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i kariera[edytuj | edytuj kod]

Konstantyn urodził się 27 lutego, najprawdopodobniej w 272 roku w mieście Naissus (dzisiejszy Nisz) w Mezji, jako syn Konstancjusza Chlorusa i Heleny, córki karczmarza. W 293 jego ojciec otrzymał tytuł cezara, czyli został jednym z czterech władców cesarstwa rzymskiego (odpowiedzialnym za zachodnie prowincje Galii i Brytanii) w ramach wprowadzonego przez Dioklecjana systemu tetrarchii. W tym samym roku Konstancjusz oddalił matkę Konstantyna i poślubił Teodorę, córkę Maksymiana, noszącego tytuł Augusta. Konstantyn nie przeniósł się z ojcem na zachód imperium, pozostał na dworze Dioklecjana i w jego służbie walczył w Egipcie i przeciwko Persji. Stopniowo doszedł do rangi trybuna pierwszego rzędu.

1 maja 305 Dioklecjan ogłosił swoją rezygnację z tytułu cesarza, podobnie postąpił Maksymian. Nowymi augustami zostali Konstancjusz Chlorus, na Zachodzie i Galeriusz na Wschodzie, tytuł cezarów otrzymali Flawiusz Sewer i Maksymin Daja – synów Konstancjusza i Maksymiana, czyli Konstantyna i Maksencjusza pominięto. Galeriusz był nieprzyjaźnie ustosunkowany do Konstantyna, którego ojciec zdając sobie sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa, śląc liczne listy do Galeriusza próbował wezwać na zachód. Ten, po długim zwlekaniu wyraził w końcu zgodę i Konstantyn mógł dołączyć do Chlorusa, który wyruszał właśnie na kampanię przeciwko zagrażającym Brytanii barbarzyńcom z Kaledonii. Po odniesionym zwycięstwie Konstancjusz wycofał się na zimę do Yorku i tam zmarł 25 lipca 306 roku. Jego legiony ogłosiły Konstantyna augustem.

Wczesne panowanie[edytuj | edytuj kod]

Konstantyn natychmiast po śmierci ojca i decyzji armii, wysłał list do Galeriusza, w którym poinformował, że przyjął wybór legionów. Galeriusz, mając do wyboru wojnę domową lub kompromis, zgodził się aby Konstantyn objął we władanie prowincje za Alpami (Galię, Brytanię i Hiszpanię) ale przyznał mu tylko tytuł cezara (augustem został Sewer). Wkrótce władzę cesarską uzurpował sobie w Rzymie Maksencjusz, otrzymując wsparcie Maksymiana, swego ojca, który także zapragnął wrócić na tron. Sewer zginął pokonany przez starszego z uzurpatorów. W 307 w obliczu niepewnej sytuacji Maksencjusz sprzymierzył się z Konstantynem, a Maksymian oddał mu za żonę swoją córkę Faustę i przekazał tytuł augusta. Jednak kiedy Galeriusz, szukający zemsty za śmierć Sewera, zaatakował (bez powodzenia) Italię, Konstantyn nie ruszył na pomoc, mimo nalegań sojuszników. W 308 interweniował Dioklecjan, w wyniku czego na zjeździe w Carnutum nadano tytuł Augusta Licyniuszowi[3]. Na wschodzie rządzili zatem augustowie Galeriusz i Licyniusz oraz cezar Maksymin Daja, a na zachodzie Maksymian z Maksencjuszem i Konstantyn. Władzę w Afryce uzurpował sobie Domicjusz Aleksander pokonany później przez Maksencjusza. Śmierć Maksymiana w 310 i Galeriusza w 311 zredukowała liczbę cesarzy do czterech, wrótce doszło także do odwrócenia sojuszy – tajne porozumienie zawarli Maksencjusz i Maksymin Daja, doszło do zbliżenia stanowisk Konstantyna i Licyniusza.

Konstantyn w międzyczasie dbał o bezpieczeństwo podległych mu prowincji – odniósł znaczące zwycięstwa nad Frankami i Alamanami, zabezpieczając granicę na Renie.

Walka z Maksencjuszem[edytuj | edytuj kod]

Maksencjusz pragnął władzy na całym Zachodzie i przygotowywał się do ataku na Galię. Jednocześnie senat rzymski słał ambasadorów do Konstantyna zachęcając go do usunięcia znienawidzonego Maksencjusza i przejęcia władzy w Italii. Wczesną wiosną 312 roku Konstantyn ze swoją armią przekroczył Alpy i zdobył ufortyfikowane Segusium (dzisiejsze miasto Susa). Pokonał armię dowodzoną przez dowódców Maksencjusza w bitwie pod Turynem, a samo miasto otworzyło przed nim bramy. Wkrótce wkroczył do Mediolanu, a większość miast między Alpami i Padem uznało jego władzę. W połowie lata Konstantyn rozproszył niewielkie siły Maksencjusza pod Brixią (Brescia) i rozpoczął oblężenie Werony. Pod jej murami doszło do bitwy z silnym oddziałem dowodzonym przez Ruriciusa Pompeianusa. Konstantyn zwyciężył, Ruricius został zabity, a Werona wkrótce się poddała – droga do Rzymu, gdzie obronę przygotowywał Maksencjusz, stanęła otworem.

Maksencjusz wciąż dysponował znacznymi zasobami i czuł się pewnie za murami miasta. Jednak mieszkańcy Rzymu coraz częściej okazywali niezadowolenie z jego rządów, co w razie oblężenia mogło obrócić się przeciwko niemu. Po konsultacjach z księgami sybillińskimi Maksencjusz postanowił wyruszyć ze swoją armią naprzeciw dwukrotnie mniej licznym, nieśpiesznie podążającym wzdłuż Via Flaminia, siłom Konstantyna. Do bitwy doszło pod koniec października nieopodal Rzymu przy Moście Mulwijskim. Konstantyn zwyciężył, Maksencjusz utonął w Tybrze podczas ucieczki z pola walki. Zwycięzca wkroczył do Rzymu gdzie krwawo rozprawił się z rodziną Maksencjusza, jego stronnikami i stojącymi po stronie pokonanego pretorianami.

Konstantyn został jedynym władcą zachodu, a wraz ze zwycięstwem Licyniusza nad Maksyminem (313) liczba cesarzy spadła do dwóch.

Dalsze panowanie[edytuj | edytuj kod]

W roku 313 podczas spotkania w Mediolanie wydał wraz z Licyniuszem edykt mediolański dający swobodę wyznania chrześcijanom. W wyniku konfliktu Licyniusz został pokonany i zabity w 324 roku i od tej pory Konstantyn rządził samodzielnie. W tym samym roku Konstantyn podjął decyzję o ustanowieniu stolicy w mieście Bizancjum, które przemianował na Konstantynopol. Do ceremonii inauguracyjnej w nowej stolicy doszło natomiast w roku 330[4].

Zmarł z przyczyn naturalnych 22 maja 337 w Ancyronie niedaleko Nikomedii. Na kilka dni przed śmiercią przyjął chrzest z rąk ariańskiego biskupa Euzebiusza z Nikomedii[5]. W planach miał ochrzcić się w wodach Jordanu jak Jezus Chrystus. Konstantyn na bazie dawnej greckiej kolonii Bizancjum wybudował wspaniałe miasto, które nazwał – Miastem Konstantyna – Konstantinopolis, przyszłą stolicę cesarstwa Bizantyjskiego.

Rodzina i następcy[edytuj | edytuj kod]

Matką Konstantyna Wielkiego była św. Helena, a żoną Fausta (matka jego dwóch córek – Konstantyny i Heleny Młodszej). Po śmierci władzę objęli trzej synowie jego i Fausty:

Problem przejścia na chrześcijaństwo i wiary Konstantyna[edytuj | edytuj kod]

Sprawa przejścia cesarza na chrześcijaństwo jest związana z przekazem o wizji krzyża i słów In hoc signo vinces ("pod tym znakiem zwyciężysz") przed bitwą przy moście Mulwijskim. Pierwszy raz informację o tym podaje Laktancjusz, mówiąc o wizji sennej. Relacja o wizji na jawie pojawia się w Vita Constantini, w części, której autorstwo jest sprawą dyskusyjną (utwór przypisywany Euzebiuszowi z Cezarei, jednak autorem części mógł być jego uczeń). Uderza brak relacji o jakiejkolwiek wizji w Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei, najstarszym z interesujących trzech źródeł. Ze źródeł pogańskich jedyna ważniejsza informacja pochodzi od Zosimosa, który umieszcza przejście na chrześcijaństwo Konstantyna w 326 r. (po zabójstwie Kryspusa i Fausty). Jednak jego relacja jest niewiarygodna (źródło jest późne i oparte na zaginionej pracy Eunapiosa, poganina i fanatycznego wroga chrześcijaństwa). Wersji o tak późnym nawróceniu władcy przeczy postawa cesarza na soborze w Nicei w 325 roku. Chrześcijańscy historycy późnej starożytności – Sozomenos i Sokrates Scholastyk opierają swe relacje na wersji z Vita Constantini.

Realność wizji i jej forma budzą liczne wątpliwości i dyskusje historyków. Różnie opisywany jest kształt znaku, który zobaczył Konstantyn (mogła to być chryzma lub krzyż monogramatyczny). Tak samo wiele jest koncepcji na temat tego, co w rzeczywistości zobaczył cesarz – jedna z popularnych hipotez zakłada, że był to efekt świetlny, halo. Inna koncepcja wskazuje, że do wizji mogło dojść wiele lat wcześniej i że w rzeczywistości była to "wizja pogańska"[6].

Analiza ikonografii i numizmatyka ukazują pojawianie się od 315 r. symboliki chrześcijańskiej (monety i medale), połączone z wypieraniem symboliki pogańskiej, która ostatecznie znika w 325 r. Świadczy to wyraźnie o skłanianiu się cesarza ku chrześcijaństwu. Jednocześnie cała aktywność cesarza mogła wynikać bardziej z przemyślanej strategii politycznej, promowania chrześcijaństwa, jako nowej oprawy ideologicznej dla instytucji cesarstwa, niż ze szczerej wiary. Historycy są w tym względzie podzieleni.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Kult[edytuj | edytuj kod]

XIX-wieczna ikona św. Konstantyna w cerkwi Wszystkich Świętych w Piotrkowie Trybunalskim

W Kościele prawosławnym Konstantyn Wielki jest czczony jako święty równy apostołom. Jego wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 21 maja/3 czerwca[a], tj. 3 czerwca według obowiązującego kalendarza gregoriańskiego[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

Przypisy

  1. Historia (Konstantyn I Wielki ). Internetowa encyklopedia PWN. [dostęp 2012-05-05].
  2. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 608. ISBN 978-83-7436-147-7.
  3. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 606. ISBN 978-83-7436-147-7.
  4. Konstantynopol: Nowy Rzym. Miasto i ludzie w okresie wczesnobizantyjskim, pod red. Mirosława Leszki i Teresy Wolińskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16521-5, s. 27-30.
  5. Tadeusz Sinko, Zarys historii literatury greckiej. T. II. Warszawa: PWN, 1959, s. 690.
  6. J. Kozłowski, O wizji Konstantyna uwag kilka, "histmag.org", 23 lutego 2009 [dostęp 1 marca 2009].
  7. rów. ap. Konstantyn Wielki, cesarz na cerkiew.pl (opr. Jarosław Charkiewicz)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Konstancjusz Chlorus
Imperatores Romani.svg Cesarz rzymski
(współrządy z Galeriuszem,
Licyniuszem
i Maximinusem Daią)

306-337
Imperatores Romani.svg Następca
Konstancjusz II,
Konstantyn II,
Konstans