Sowieci

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Sowieci – popularne określenie dotyczące mieszkańców ZSRR, a przede wszystkim funkcjonariuszy reżimu komunistycznego tego państwa.

Określenie to wywodzi się od rosyjskiego słowa sowiet, czyli w tłumaczeniu na język polski "rada". Nazwę Imperium Rosyjskie zastąpiono po Rewolucji październikowej nazwą (ros.) Союз Советских Социалистических Республик, co w tłumaczeniu na język polski, przy zastosowaniu transkrypcji brzmi – Związek Sowieckich Socjalistycznych Republik. Ta forma traktowana jest zasadniczo za dosłowny przekład[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1917 w Rosji władzę przejęły rady robotnicze (ros. sowiety), które władały na poziomie gmin. Najwyższą władzę w państwie stanowił Sownarkom (skrót od rosyjskiej nazwy Rada Komisarzy Ludowych. Stąd też wywiodła się nazwa kraju rządzonego przez takie rady (sowiety), oraz funkcjonujące w całym zachodnim świecie określenie obywateli tego kraju, nazywanych od tej pory "Sowietami".

Słowo "Sowieci" zastąpiło używane wcześniej i równie popularne w Polsce określenie "Moskale", które wszak nie odnosiło się do zagadnienia ideologii komunistycznej. Analogicznie sprawa się miała z pejoratywnym odczuciem wywoływanym przez oba wyrażenia. Narody zagrożone imperializmem Rosji carskiej, jak i ZSRR nabrały w sposób naturalny dystansu do agresywnego sąsiada, a same słowa, notabene mające etymologię rosyjską i o pierwotnym neutralnym emocjonalnie charakterze, zyskały negatywne znaczenie ocenne.

W okresie Polski Ludowej, stosowanie przymiotnika sowiecki, miało wymiar polityczny. Ta bowiem forma była używana przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu, a zatem według władz komunistycznych, była nacechowana pejoratywnie. Starano się więc wyprzeć ją z języka polskiego, zastępując ułomnym pod wieloma względami synonimem – radziecki.

Należy tu wspomnieć, że formę sowiecki, oficjalnie stosowano do 1947 w Polsce Ludowej. Także w Manifeście PKWN. Forma radziecki, już dawniej była używana w Polsce, ale w odniesieniu do rad miejskich i sądów. W takim też znaczeniu, odnajdujemy ją w Powszechnym Atlasie Geograficznym Eugeniusza Romera[2] . Na tej podstawie, została zaproponowana w miejsce rusycyzmu sowiecki w 1934 przez sowietologa Wiktora Sukiennickiego.

Do koncepcji Sukiennickiego powrócono z racji politycznych w PRL, wypierając formę sowiecki, niosącą "niepożądany wydźwięk" – sygnalizujacy dystans lub wrogość wobec ZSRR. Na straży respektowania takiej "poprawności", stała cenzura[3].

Dyskusja dotycząca funkcjonowania w języku polskim określenia "sowiecki" i jego zamiennika "radziecki" trwała ze szczególnym nasileniem w emigracyjnym środowisku literackim w czasie istnienia PRL-u. Zdecydowanym przeciwnikiem wprowadzanego przez komunistyczne władze siłą przymiotnika "radziecki" był Wojciech Wasiutyński. Marek Jan Chodakiewicz, wspominający rozmowę przeprowadzoną z Wasiutyńskim tuż przed jego śmiercią, konstatuje:

Quote-alpha.png
Słowo „radziecki", w języku polskim jest sztuczne i było narzucone przemocą, a jego obieg i popularyzację gwarantowała brutalna cenzura komunistyczna. Do dziś jest symbolem zniewolenia umysłów. Używać słowa „radziecki” to tak, jak pisać o 17 września 1939 roku czy 22 lipca 1944 roku jako o dacie wyzwolenia[3].

Po roku 1989 r. na polskim rynku wydawniczym zaszły zmiany terminologiczne. W korespondencji od redaktorów „Wojskowego Przeglądu Historycznego” do Marka Jana Chodakiewicza napisano:

Quote-alpha.png
„Wracamy do tradycji Polski niepodległej. Nie ma powodu, aby nadal stosować komunistyczną terminologię”.

W tekście przesłanym do druku, redaktorzy zmienili zapisane w rękopisie autora słowo „radziecki” na „sowiecki”[3].

Obie synonimiczne formy są uważane dziś za poprawne[4]. Słowo "sowiecki" wpisało się na trwałe w historię i literaturę światową wraz ze swoimi wszystkimi odcieniami emocjonalnymi i znaczeniowymi i jest równoprawne ze słowem "radziecki". Niektórzy uważają, że ma ono tę przewagę nad swoim synonimem "radziecki", iż występuje w formie przymiotnika "sowiecki", jak i rzeczownika w liczbie mnogiej "Sowieci", oraz pojedynczej "Sowiet", podczas gdy słowo "radziecki" takich cech nie wykazuje.

W czasach PRL-u używane było też określenie "Radzianie", zwłaszcza przez funkcjonariuszy partyjnych[5].

Opinie językoznawców[edytuj | edytuj kod]

Polski językoznawca Witold Doroszewski tak oto wypowiadał się na temat funkcjonującego w języku polskim określenia sowieci[6]

Quote-alpha.png
Sowieci jest już zupełnie rozpowszechniona w języku polskim jako określenie obywateli Związku Sowieckiego.

Mirosław Bańko w swojej publikacji Inny słownik języka polskiego, PWN: Tom 2[7] , daje taką oto definicję wyrazu Sowieci:

Quote-alpha.png
Sowieci to obywatele byłego ZSRR. Słowo dzisiaj potoczne, wyrażające niechęć, czasem pisane małą literą.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Sowiet w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Franciszek Ancewicz: Stalinowska koncepcja państwa na tle ewolucji ustrojowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2001, s. 145, 149, 250. ISBN 83-85854-71-1.
  2. Eugeniusz Romer (red.): Powszechny Atlas Geograficzny". (Przykładowa mapa z wydania w 1930)
  3. 3,0 3,1 3,2 Marek Jan Chodakiewicz: Wgląd w zniewolony umysł – sowiecki czy radziecki? (pol.). W: Tygodnik Solidarność Nr 39 (1095) 25 września 2009 [on-line]. Salon 24 Niezależne forum publicystów. [dostęp 2012-02-29].
  4. Występowanie wyrazu sowieci, we współczesnych publikacjach i opracowaniach naukowych [1]
  5. Tomasz Szarota: Komunizm: ideologia, system, ludzie. Wydawn. NERITON, Instytut Historii PAN, 2001, s. 19, 392. ISBN 8386842873, 9788386842872.
  6. Witolda Doroszewskiego * Witold Doroszewski: Rozmowy o języku Tom 1-3. Radiowy Instytut Wydawniczy, 1948, s. 212.
  7. Mirosłwa Bańko: Inny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawn. Nauk. PWN, 2000, s. 1423. ISBN 8301128267, 9788301128265.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna Tom XVI. Kraków: Wydawnictwo Gutenberga, 1929-1938, s. 145. ISBN 83 86 381 13 2 /Reprint – Warszawa 1995/.
  2. Orgelbramd Maurycy: Słownik Języka Polskiego. Wilno: 1861.
  3. Stanisław Szober: Słownik Poprawnej Polszczyzny. Warszawa: PWN, 1948.
  4. Witold Doroszewski: Rozmowy o języku Tom 1-3. Radiowy Instytut Wydawniczy, 1948, s. 212.