Sowieci

Sowieci – popularne określenie dotyczące mieszkańców Związku Radzieckiego, uważane przez część osób za pejoratywne.

Określenie to wywodzi się od rosyjskiego słowa sowiet, co w tłumaczeniu na język polski oznacza "rada". Nazwę Imperium Rosyjskie, zastąpiono po Rewolucji październikowej, nazwą – "(ros. – Союз Советских Социалистических Республик – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich)" – co w bezpośrednim przekładzie na język polski brzmi "Związek Sowieckich Socjalistycznych Republik". Przyjęło się jednak tłumaczenie eliminujące rusycyzm i wnoszące nowy szyk zdania -"Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich". W 1917 w Rosji władzę przejęły rady robotnicze (ros. sowiety), które władały na poziomie gmin. Najwyższą władzę w państwie stanowił – Sownarkom czyli skrót od Rada Komisarzy Ludowych. Stąd też wywiodła się nazwa kraju rządzonego przez takie rady (sowiety), oraz funkcjonujące w całym zachodnim świecie określenie obywateli tego kraju, nazywanych od tej pory "Sowietami".

Słowo "Sowieci" – zastąpiło używane wcześniej i równie popularne w Polsce określenie – "Moskale", które wszak nie odnosiło się do zagadnienia ideologii komunistycznej, a jedynie do kwestii etnicznej. Analogicznie sprawa się miała z pejoratywnym odczuciem wywoływanym przez oba wyrażenia. Narody zagrożone imperializmem Rosji carskiej, jak i ZSRR nabrały w sposób naturalny dystansu do agresywnego sąsiada, a same słowa, notabene mające etymologię rosyjską i o pierwotnym neutralnym emocjonalnie charakterze, zyskały negatywne znaczenie ocenne.

Przymiotnik Советский jest tłumaczony na język polski dwojako, co w czasach Polski Ludowej miało wymiar polityczny. Forma sowiecki była używana częściej przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu. Forma ta była również powszechnie stosowana do 1947 w Polsce Ludowej, także w Manifeście PKWN. Polska forma radziecki, która dawniej była używana w odniesieniu do rad miejskich i sądów, została zaproponowana w miejsce rusycyzmu sowiecki w 1934 przez sowietologa Wiktora Sukiennickiego. Forma ta upowszechniła się w PRL, natomiast forma sowiecki była wtedy traktowana jako niepoprawna politycznie. Użycie tej formy sygnalizowało dystans lub wrogość wobec ZSRR i w okresie stalinowskim podlegało ostrej cenzurze.

Dyskusja dotycząca funkcjonowania w języku polskim określenia "sowiecki" i jego zamiennika "radziecki", trwała ze szczególnym nasileniem w emigracyjnym środowisku literackim w czasie istnienia PRL-u. Zdecydowanym przeciwnikiem wprowadzanego siłą, przez komunistyczne władze neologizmu "radziecki", był Wojciech Wasiutyński.

Marek Jan Chodakiewicz, wspominający rozmowę przeprowadzoną z Wasiutyńskim tuż przed jego śmiercią, konstatuje:

Słowo „radziecki", w języku polskim jest sztuczne i było narzucone przemocą, a jego obieg i popularyzację gwarantowała brutalna cenzura komunistyczna. Do dziś jest symbolem zniewolenia umysłów. Używać słowa „radziecki” to tak, jak pisać o 17 września 1939 roku czy 22 lipca 1944 roku jako o dacie wyzwolenia

Po roku 1989 r., na polskim rynku wydawniczym, zaszły zmiany . W korespondencji od redaktorów „Wojskowego Przeglądu Historycznego”, do Mareka Jana Chodakiewicza, napisano:

„Wracamy do tradycji Polski niepodległej. Nie ma powodu, aby nadal stosować komunistyczną terminologię”.

W tekście tym redaktorzy zmienili zapisane w rękopisie autora słowo „radziecki” na „sowiecki”.

Obecnie obie synonimiczne formy są uważane za poprawne. Słowo "sowiecki" wpisało się na trwałe w historię i literaturę światową wraz ze swoimi wszystkimi odcieniami emocjonalnymi i znaczeniowymi i jest równoprawne ze słowem "radziecki". Niektórzy uważają, że ma ono tę przewagę nad swoim synonimem – "radziecki", że występuje w formie przymiotnika – "sowiecki", jak i rzeczownika w liczbie mnogiej – "Sowieci", oraz pojedynczej – "Sowiet", podczas gdy słowo "radziecki" takich cech nie wykazuje. Jest faktem godnym uwagi, że pomimo upływu czasu, dzielącego nas od przełomu ustrojowego, część osób nadal używa w swoich publikacjach i wypowiedziach, dla określenia funkcjonariuszy władz ZSRR określenia "radzieccy", aby uniknąć określenia – "sowieci".

Opinie językoznawców

Polski językoznawca Witold Doroszewski, tak oto wypowiadał się na temat funkcjonującego w języku polskim określenia sowieci

Sowieci jest już zupełnie rozpowszechniona w języku polskim jako określenie obywateli Związku Sowieckiego.

Mirosław Bańko, w swojej publikacji - Inny słownik języka polskiego, PWN: Tom 2 , daje taką oto definicję wyrazu sowieci:

Sowieci to obywatele byłego ZSRR. Słowo dzisiaj potoczne, wyrażające niechęć, czasem pisane małą literą.

Zobacz też

• Sowietologia
• Homo sovieticus

Bibliografia

1. Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna Tom XVI. Kraków: Wydawnictwo Gutenberga, 1929-1938, s. 145. ISBN 83 86 381 13 2 /Reprint – Warszawa 1995/. 
2. Orgelbramd Maurycy: Słownik Języka Polskiego. Wilno: 1861. 
3. Stanisław Szober: Słownik Poprawnej Polszczyzny. Warszawa: PWN, 1948. 
4. Witold Doroszewski: Rozmowy o języku Tom 1-3. Radiowy Instytut Wydawniczy, 1948, s. 212.