Język rosyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Русский (Russkij)
Obszar Azja i Europa Wschodnia
Liczba mówiących 145 milionów (jako język ojczysty) 250 milionów (ogółem)
Ranking 7.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy  Rosja

 Białoruś
 Kazachstan
 Kirgistan
 ONZ


Pozostałe miejsca:

Gagauzja, Mołdawia (język urzędowy regionu autonomicznego, obok gagauskiego i mołdawskiego)
Naddniestrze, Mołdawia (język urzędowy terytorium spornego, obok mołdawskiego (rumuńskiego) oraz ukraińskiego)
Abchazja, Gruzja (język urzędowy republiki autonomicznej, obok abchaskiego)
Osetia Południowa, Gruzja (język urzędowy integralnej części Gruzji (obejmujący swoim obszarem głównie Wewnętrzną Kartlie), obok osetyjskiego)
Krym, Ukraina (język urzędowy republiki autonomicznej, obok ukraińskiego i krymskotatarskiego)

Regulowany przez Instytut Języka Rosyjskiego
Kody języka
ISO 639-1 ru
ISO 639-2 rus
ISO 639-3 rus
SIL RUS
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku rosyjskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka rosyjskiego
Słownik rosyjsko-polski, polsko-rosyjski online

Język rosyjski (ros. русский язык[1], russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym[2]. Jest jednym z pięciu języków oficjalnych i jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką - graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie go ze szkół przez języki Europy Zachodniej takie jak angielski, czy też niemiecki, utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja). Według badań Eurostatu jest to jednakże wciąż jeden z najpopularniejszych języków obcych znanych Polakom[3]).

Język rosyjski używany jest również w krajach, w których nie ma on statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Alfabet rosyjski.

Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).

Litery
drukowane
Nazwa litery Polski
odpowiednik
etymologiczny
i w transkrypcji
Wymowa
(według polskiej fonetyki)
А а а a a
Б б бэ b be
В в вэ w we
Г г гэ g ge
Д д дэ d de
Е е йэ je, -ie* je
Ё ё йо jo, -io* jo
Ж ж жэ ż że
З з зэ z ze
И и и i* i
Й й и краткое j i kratkoje
К к ка k ka
Л л эл ł/l* el/eł
М м эм m em
Н н эн n en
О о о o o
П п пэ p pe
Р р эр r er
С с эс s es
Т т тэ t te
У у у u u
Ф ф эф f ef
Х х ха ch cha (ha) *
Ц ц цэ c ce
Ч ч чe cz cie
Ш ш ша sz sza
Щ щ ща szcz śsia
Ъ ъ твёрдый знак * twiordyj znak
Ы ы ы y y
Ь ь мя́гкий знак ´* miagkij znak
Э э э e e
Ю ю йу ju, -iu* ju
Я я йа ja, -ia* ja

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i (Ii), iżyca (Ѵѵ), fita (Ѳѳ), omega (Ѡѡ), zieło (Ѕѕ), ksi (Ѯѯ), psi (Ѱѱ), jusy (Ѧѧ, Ѩѩ, Ѫѫ, Ѭѭ) i jać (Ѣѣ).

Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.

Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.

Znak akcentu rzadko jest stosowany w piśmie: w słownikach, niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Stosunkowo rzadkie są przykłady słów nieróżniących się pisownią, lecz posiadających różne znaczenie i akcent: słowo "временная" w zależności od akcentu znaczy "tymczasowa" ("вре́менная") lub "temporalna" ("временна́я"); "самой красивой" będzie tłumaczone jako "samej pięknej" ("само́й красивой") lub "najbardziej pięknej" ("са́мой красивой").

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski[edytuj | edytuj kod]

Transkrypcja:

Sposób konwersji pisma. Polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu[4].

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski[4]
Litera rosyjska Uwagi Transkrypcja na alfabet polski Przykłady
zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim transkrypcja na alfabet polski
а a мама, Анна mama, Anna
б b бас, дуб bas, dub
в w вино, Вера, вы wino, Wiera, wy
г
g гитара, сдвиг gitara, sdwig
w niektórych wyrazach rosyjskich wymawia się jak "w" g ничего [ничево], его [ево] niczego , jego
д d дар, под dar, pod
е
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь je ель, Елена, затишье jel, Jelena, zatiszje
po ж, л, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w nazwiskach obcego pochodzenia e шершень, цель szerszeń, cel
po wszystkich innych spółgłoskach ie белый, сено, весна biełyj, sieno, wiesna
ё
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь jo ёлка, ёрш, ёж jołka, jorsz, joż
po л, ж, ш, ч, щ o полёт, жёлтый, шёлк polot, żołtyj, szołk
po wszystkich innych spółgłoskach io орёл, Семён orioł, Siemion
ж ż жарко, пляж żarko, plaż
з z зуб, Зинаида zub, Zinaida
и
na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц) i лиса, чиж lisa, cziż
po ь ji воробьи, соловьи worobji, sołowji
po ж, ш, ц y шина, цитата szyna, cytata
й j рай, тайга raj, tajga
к k курица, Курск kurica, Kursk
л
przed е, ё, я, ю, и, ь l клякса, ключ klaksa, klucz
przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu ł ладья, плов, залп ładja, płow, załp
м m мимо, мама mimo, mama
н n нитка, нарзан nitka, narzan
о zarówno akcentowane "o", które wymawia się jak "o", tak i nieakcentowane, wymawiane jak "a" o молоко [малако], она [ана] mołoko, ona
п p папа, пёс papa, pios
р r рак, лира rak, lira
с s сосуд, лес sosud, les
т t топот, тесто topot, tiesto
у u урна, куда urna, kuda
ф f филин, фанфары filin, fanfary
х ch худой, хитрый chudoj, chitryj
ц c цифра, цыган cyfra, cygan
ч cz час, речь czas, riecz
ш sz тушёнка, наотмашь, парашют tuszonka, naotmasz, parasziut
щ szcz роща, помощь roszcza, pomoszcz
ъ jest pomijany podczas transkrypcji подъём, объём podjom, objom
ы y быт, сытый byt, sytyj
ь
oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof ' ) ´ быть, тетрадь, тень byt´, tietrad´, tień
pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską боль, мышь, ладья bol, mysz, ładja
э e эталон, эхо etałon, echo
ю
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь ju юг, пью, адъютант jug, pju, adjutant
po л u любовь, лютня lubow´, lutnia
po innych spółgłoskach iu сюда, тюльпан siuda, tiulpan
я
na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ ja январь, рьяный janwar´, rjanyj
po л a пуля, слякоть pula, slakot´
po innych spółgłoskach ia пряжа, пять priaża, piat´

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Pewne cechy wymowy rosyjskiej nie są uwzględnione w transkrypcji.

  • О nieakcentowane wymawia się jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə, пу́сто (pusto) – /|pustə/.
  • Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (/ɪ/), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/.
  • Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć.
  • Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz.
  • Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li.
  • Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (Czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego.) Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne.
  • W rosyjskim в po bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/.
  • Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-cca/.
  • Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/
  • Wyrazy что, что́бы (czto, cztoby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.
Podstawowe allofony samogłosek
litery morfonemy fonemy Pod akcentem w nagłosie słowa
bez akcentu
W pierwszej sylabie przed akcentem W pozostałych nieakcentowanych sylabach
po twardej
spółgłosce
po miękkiej
spółgłosce
po podwójnych
twardych
spółgłoskach i /ц/
po
/ж/, /ш/
po miękkich
spółgłoskach
po twardych
spółgłoskach
po miękkich
spółgłoskach
и, ы |i| /i/, /ɨ/ [ɨ] [i] [ɪ], [ɨ̞] [ɨ̞] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ɨ̞] [ɪ] ([ь])
е, э |e| /e/, /i/, /ɨ/, /a/ [ɛ] [e] [ɨ̞] [ɨ̞] ~ [ɘ] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ] ([ь])
а, я |a| /a/, /i/ [a] [æ] [ɐ] [ɐ] [ɐ] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ], [ə]
о, ё |o| /a/, /i/, /ɨ/ [o] [ɵ] [ɐ] [ɐ] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ] ([ь])
у, ю |u| /u/ [u] [ʉ] [u] [ʊ] [ʊ] [ʉ̞] [ʊ] [ʉ̞]
Zasięg występowania języka rosyjskiego.

     Język urzędowy

     Język używany

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.

Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.

Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.

W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.

Powstanie i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):

Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:

  • grupy typu TorT (grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę) przeszły w ToroT, a nie w TroT
    korva > korova > корова (korowa – pol. krowa < krova)
    melko > moloko > молоко (mołoko – pol. mleko < mleko)
    • grupy typu orT- rozwinęły się jak w grupie zachodniej
      olketь > loketь > локоть (łokot´ – pol. łokieć)
      ordlo > ralo > рало (rało – pol. radło < radlo)
  • druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě które dały grupy typu c´vě(цвеcwie), z´vě (звеzwie)
    květъ > c´větъ > цвет (cwiet – pol. kwiat)
    gvězda > z´vězda > звезда (zwiezda – pol. gwiazda)
  • połączenia tj, dj dały č, ž (ч, жcz, ż) zamiast c, dz
    vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą)
  • grupy tl, dl uprościły się do l (ł)
    mydlo > mylo > мыло (myło – pol. myo)

Ponadto:

  • ždž > zż
    vyjěždžatь > выезжать (wyjeat´ – pol. wyjeżdżać – ždž < zdj)
    moždžьčьkъ > мозжечок (moeczok – pol.żdżek ("móżdżeczek") – ždž < zg´)
  • Brak prelabializacji ą. Np.:
    ąglь > уголь (ugol – pol. giel < glь)
  • Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě zaszło konsekwentnie, jak w polskim. Np.:
    > ся (siapol. się)
  • Przegłos lechicki oczywiście nie zaszedł. Za to akcentowane ´e przeszło zwykle w ´o (nie dotyczy jaci) Np.:
    nesą > несу́ (nie|su – pol. niosę)
    nesešь > несёшь (nie|siosz – pol. niesiesz)
    pьsъ > пёс (pios – pol. pies)
    čnъjь > чёрный (|czornyj – pol. czarny)
    ale
    bělъjь > бе́лый (|biyj – pol. biy)
vba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)
  • Zanik jerów słabych i przemiana mocnych (twardy w o, miękki w e). Np.:
    dьnь > день (dień – pol. dzień)
    sъnъ > сон (son – pol. sen)
    • Nie pojawiło się e po twardej, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.:
      веб сайт (wieb sajt – ang web site /ueb sajt/ – strona WWW)
  • Nie ma śladów długich samogłosek:
    bogъ > бог (bog – pol. bóg)
    • Grupy typu ojo ulegały ściąganiu rzadziej niż w polskim:
    dobraja > добрая (dobrajapol. dobra)
    • W szczególności grupy typu oje dały o, a nie e:
    starajego > старого (starogopol. starego)
  • Zanik nosowości (denazalizacja): ą > u, ę > ä > a
    dąbъ > дуб (dub – pol. dąb)
    tęžьkъjь > тяжкий (tiażkij – pol. cżki)
  • Rozwój sonantów był raczej prosty.
    • r > or
      trgъ > торг (torg – pol. targ)
    • r´ > ´er
      zno > зерно (zierno – pol. ziarno)
    • l, l´ > oł
      dgъjь > долгий (dgij – pol. długi)
      plkъ > полк (pk – pol. pk)f
      vkъ > волк (wk – pol. wilk)
      • Grupy ir przetrwały
        vytirati > вытирать (wytirat´ – pol. wycierać)
  • Proces analogiczny do czwartej palatalizacji ky, gy, xy > ki, gi, chi. Np.:
    muxy > мухи (muchipol. muchy)
    maky > маки (makipol. maki)
    • W deklinacji druga palatalizacja się cofnęła.
    mus´ě > мухе (muchiepol. (o) musze)
    mac´ě > маке (makiepol. (o) maku)
    ale c´ělъjь > целый (cełyj – pol. cały)
  • Wzmocnienie i przejście miękkości nie zaszło
    gostь > гость (gost´pol. gość)
  • Zanik miękkości
    • š, ž, c´, (d)z´ straciły miekkość (proces nieuwzględniony w pisowni, ale w transkrypcji już tak, nie dotyczy č)
      šiti > шить (szyt´ – pol. szyć)
    • inne tylko czasem przed spółgłoskami
      golą > голубь (gołupol. gołąb)
      pьsa > пса (psa – pol. psa)
  • ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej)
    dojiti > доить (doit´ – pol. doić)
    jixъ > их (ich – pol. ich)
  • l > ł (przedniojęzykowo-zębowe – w zasadzie wymowa prasłowiańskiego twardego l, brak wałczenia)
    lodъka > лодка (łodka – pol. łódka /uutka/)

Zachował się akcent ruchomy.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Dialekty języka rosyjskiego

Wyróżnia się 3 grupy dialektów:

  • północne (okająca i wymawiająca g jako g, np. nogá),
  • południowe (akająca i wymawiająca g jako h, np. nahá),
  • przejściowe (akająca i wymawiająca g jako g, np. nagá – oficjalna).

Język literacki[edytuj | edytuj kod]

Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:

  • okres staroruski (XI-XIV / XVI wiek), w którym powstała literatura ruska i następnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie i inne).
  • okres zjednoczeniowy (XVI-XVIII wiek), zwany również "okresem moskiewskim", w którym aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zanikła literatura ruska w Wielkim Księstwie Litewskim, ustępując polskiemu językowi literackiemu.
  • okres nowożytny (od przełomu XVIII i XIX wieku), w którym rosyjski język literacki się ostatecznie ukształtował.

Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.

Związki językowe rosyjsko-polskie[edytuj | edytuj kod]

Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Na temat zmiany rosyjskojęzycznej nazwy języka rosyjskiego w latach 30. XIX w., zob.: Tomasz Kamusella. 2012. The Change of the Name of the Russian Language in Russian from Rossiiskii to Russkii: Did Politics Have Anything to Do with It?(pp 73-96). Acta Slavica Iaponica. Vol 32, http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/32/04Kamusella.pdf
  2. zgodnie z artykułem 7 cz.2 "W instytucjach państwowych oraz samorządowych język rosyjski jest używany oficjalnie na równi z kazachskim"[1]
  3. Renata Czeladko, Wojciech Lorenz, A Polacy wciąż po rosyjsku, "Rzeczpospolita" 07-10-2010 [Dostęp 17.03.2011]
  4. 4,0 4,1 Zasady pisowni i interpunkcji. [dostęp 2009-11-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Różne narzędzia